Hogeschool Gent
Ontwikkelingsstoornissen
2
Taalontwikkelingsstoornissen
2021 – 2022
,Inhoud
Specifieke taalontwikkelingsstoornissen: ontwikkelingsdysfasie (OD) ............................................................................ 3
Etiologie ........................................................................................................................................................................ 3
Symptomatologie, prognose en typologie .................................................................................................................... 3
Comorbiditeit ................................................................................................................................................................ 4
Impact TOS op andere ontwikkelingsdomeinen en op het welbevinden ..................................................................... 4
Secundaire of niet-specifieke taalontwikkelingsstoornissen ............................................................................................ 5
Definitie......................................................................................................................................................................... 5
TOS bij een auditieve beperking ................................................................................................................................... 5
Taalkenmerken bij matig tot ernstig slechthorende kinderen ................................................................................. 5
Taalkenmerken bij prelinguaal zeer ernstig dove / slechthorende kinderen ........................................................... 5
TOS bij kinderen met een mentale beperking .............................................................................................................. 6
Begripsafbakening..................................................................................................................................................... 6
Kenmerken van de spraak- en TO bij personen met een matige en (zeer) ernstige verstandelijke beperking ....... 6
Aspecten van spraak- en taalontwikkeling bij enkele genetische syndromen ............................................................. 7
Het syndroom van Down .......................................................................................................................................... 7
Het fragiele X-syndroom ........................................................................................................................................... 8
Het Angelman syndroom .......................................................................................................................................... 8
TOS bij kinderen met ASS .............................................................................................................................................. 8
Kenmerken van de spraak- en taalontwikkeling bij kinderen met ASS .................................................................... 9
Communicatietips voor het communiceren met kinderen met ASS ...................................................................... 10
TOS bij kinderen met twee- of meertalige opvoeding ................................................................................................ 10
Over meertaligheid en meertalige opvoeding ........................................................................................................ 10
Basiskenmerken van een meertalige opvoeding .................................................................................................... 11
Specifieke kenmerken van een meertalige opvoeding ........................................................................................... 11
Factoren die een rol spelen bij het succes van een twee- of meertalige opvoeding ............................................. 11
Taalstoornissen bij meertalige kinderen................................................................................................................. 11
Tips binnen een meertalige opvoeding................................................................................................................... 12
TOS bij blinde en slechtziende kinderen ..................................................................................................................... 12
Specifieke bevindingen m.b.t. de spraak- en taalontwikkeling bij blinde kinderen ............................................... 12
Diagnostiek van taalontwikkelingsstoornissen ............................................................................................................... 13
Inleidende beschouwingen rond diagnostiek bij kinderen met TOS .......................................................................... 13
Belang van vroege detectie van TOS........................................................................................................................... 13
Limitatieve lijst van het RIZIV en voorwaarden tot terugbetaling .............................................................................. 13
Het logopedisch taalonderzoek: uitgebreid taalonderzoek ....................................................................................... 14
1. NNST = de Nederlandstalige Non Speech Test ............................................................................................... 14
2. N-CDI’s = de Nederlandstalige Communication Development Inventories .................................................... 14
3. RTOS = de Reynell Taalontwikkelingsschalen ................................................................................................. 15
1
, 4. De Schlichting Test voor Taalproductie II en de Schlichting Test voor Taalbegrip ......................................... 15
5. TAK = Taaltoets Alle Kinderen ......................................................................................................................... 16
6. CEL5 NL = Clinical Evaluation of Language Fundamentals 5, NL ..................................................................... 17
7. CELF-Preschool 2 ............................................................................................................................................. 17
Het logopedisch taalonderzoek: onderzoek naar specifieke taalaspecten ................................................................ 18
1. Peabody Picture Vocabulary Test ................................................................................................................... 18
2. De Nijmeegse Pragmatiektest ......................................................................................................................... 18
3. Children’s Communication Checklist – 2 (CCC2 – NL) ..................................................................................... 19
4. EPV’s = Evaluatie Pragmatische Vaardigheden ............................................................................................... 19
5. Renfrew Taalschalen Nederlandse Aanpassing .............................................................................................. 19
6. CIO = het Communicatieve Intentie-onderzoek ............................................................................................. 20
Het logopedisch taalonderzoek: specifieke doelgroepen........................................................................................... 20
Taalonderzoek bij oudere kinderen en volwassenen ............................................................................................. 20
Taalonderzoek bij meertaligen ............................................................................................................................... 20
Taalonderzoek bij personen met een verstandelijke beperking............................................................................. 20
Therapie bij kinderen met taalontwikkelingsstoornissen ............................................................................................... 21
Inleidende beschouwingen ......................................................................................................................................... 21
Indirecte of directe begeleiding .................................................................................................................................. 22
Indirecte begeleiding bij kinderen met een TOS..................................................................................................... 22
Vormen van indirecte begeleiding bij kinderen met een TOS ................................................................................ 22
Directe begeleiding bij kinderen met een TOS ....................................................................................................... 24
Specifiek taaldomeingerichte taaltherapie ................................................................................................................. 25
Trainen van de fonologische aspecten van de taal ................................................................................................. 25
Trainen / stimuleren van de lexicaal-semantische aspecten van de taal ............................................................... 27
Trainen van de morfo-syntactische aspecten van de taal ...................................................................................... 29
Trainen van de pragmatische vaardigheden........................................................................................................... 31
Trainen van het werkgeheugen .............................................................................................................................. 33
Algemene taalprogramma’s, methodieken en therapiemateriaal ......................................................................... 34
Richtlijnen taaltherapie bij specifieke doelgroepen ................................................................................................... 35
Aanpak van meertalige kinderen met een TOS ...................................................................................................... 35
Aanpak van taalproblemen bij kinderen met een mentale beperking ................................................................... 35
Aanpak van taalproblemen bij kinderen met ASS .................................................................................................. 36
Psycho-educatie bij kinderen met STOS ..................................................................................................................... 36
2
, Ontwikkelingsstoornissen 2: TOS
Specifieke taalontwikkelingsstoornissen: ontwikkelingsdysfasie (OD)
Etiologie
Genetische of erfelijke factoren
Genetische basis van SLI
• Tweelingenstudies → meerdere genen betrokken
o FOXP2 gen wordt vaak in verband gebracht met OD
o GEEN specifiek taalgen
• Ook interactie tussen genetische aanleg en omgevingsfactoren
SLI = multifactoriële stoornis
Neuro-anatomische verschillen
Hersenen van kinderen met TOS blijken er soms anders uit te zien
• (f)MRI-onderzoek toont subtiele afwijkingen
• Vaak genoemde verschillen in hersenstructuur / hersenfuncties betreffen:
o Verschillen in densiteit van grijze stof die verantwoordelijk is voor informatieverwerking
o Gewijzigde witte stof die verantwoordelijk is voor geleiding van informatie
o Wijzigingen in volume van bepaalde hersengebieden
o Kleiner ‘pars triangularis’ in linker hersenhelft
o Asymmetrie hersenhelften in het voordeel van de rechterhersenhelft
Verklarende theorieën
• Onderzoek naar de rol niet-linguïstische factoren
• Link gevonden met aantal andere cognitieve functies zoals problemen met:
o Cognitieve functies
o Auditieve verwerking
o Aandacht
o Werkgeheugen
o Statistisch leren
• ‘generalized slowing hypothesis’: men gaat ervan uit dat kinderen met SLI een veralgemeende beperking
vertonen in hun verwerkingscapaciteit / verwerkingssnelheid
• ‘auditory deficit’
Symptomatologie, prognose en typologie
Klinisch beeld kan sterk verschillen
• Expressieve en/of receptieve taalproblemen kunnen zicht situeren op fonologisch, morfo-syntactisch,
semantisch als pragmatisch vlak
• Hoe meer aspecten gestoord, hoe slechter de prognose
• Bij diagnosestelling van OD is ‘hardnekkigheidscriterium’ heel belangrijk
3
Ontwikkelingsstoornissen
2
Taalontwikkelingsstoornissen
2021 – 2022
,Inhoud
Specifieke taalontwikkelingsstoornissen: ontwikkelingsdysfasie (OD) ............................................................................ 3
Etiologie ........................................................................................................................................................................ 3
Symptomatologie, prognose en typologie .................................................................................................................... 3
Comorbiditeit ................................................................................................................................................................ 4
Impact TOS op andere ontwikkelingsdomeinen en op het welbevinden ..................................................................... 4
Secundaire of niet-specifieke taalontwikkelingsstoornissen ............................................................................................ 5
Definitie......................................................................................................................................................................... 5
TOS bij een auditieve beperking ................................................................................................................................... 5
Taalkenmerken bij matig tot ernstig slechthorende kinderen ................................................................................. 5
Taalkenmerken bij prelinguaal zeer ernstig dove / slechthorende kinderen ........................................................... 5
TOS bij kinderen met een mentale beperking .............................................................................................................. 6
Begripsafbakening..................................................................................................................................................... 6
Kenmerken van de spraak- en TO bij personen met een matige en (zeer) ernstige verstandelijke beperking ....... 6
Aspecten van spraak- en taalontwikkeling bij enkele genetische syndromen ............................................................. 7
Het syndroom van Down .......................................................................................................................................... 7
Het fragiele X-syndroom ........................................................................................................................................... 8
Het Angelman syndroom .......................................................................................................................................... 8
TOS bij kinderen met ASS .............................................................................................................................................. 8
Kenmerken van de spraak- en taalontwikkeling bij kinderen met ASS .................................................................... 9
Communicatietips voor het communiceren met kinderen met ASS ...................................................................... 10
TOS bij kinderen met twee- of meertalige opvoeding ................................................................................................ 10
Over meertaligheid en meertalige opvoeding ........................................................................................................ 10
Basiskenmerken van een meertalige opvoeding .................................................................................................... 11
Specifieke kenmerken van een meertalige opvoeding ........................................................................................... 11
Factoren die een rol spelen bij het succes van een twee- of meertalige opvoeding ............................................. 11
Taalstoornissen bij meertalige kinderen................................................................................................................. 11
Tips binnen een meertalige opvoeding................................................................................................................... 12
TOS bij blinde en slechtziende kinderen ..................................................................................................................... 12
Specifieke bevindingen m.b.t. de spraak- en taalontwikkeling bij blinde kinderen ............................................... 12
Diagnostiek van taalontwikkelingsstoornissen ............................................................................................................... 13
Inleidende beschouwingen rond diagnostiek bij kinderen met TOS .......................................................................... 13
Belang van vroege detectie van TOS........................................................................................................................... 13
Limitatieve lijst van het RIZIV en voorwaarden tot terugbetaling .............................................................................. 13
Het logopedisch taalonderzoek: uitgebreid taalonderzoek ....................................................................................... 14
1. NNST = de Nederlandstalige Non Speech Test ............................................................................................... 14
2. N-CDI’s = de Nederlandstalige Communication Development Inventories .................................................... 14
3. RTOS = de Reynell Taalontwikkelingsschalen ................................................................................................. 15
1
, 4. De Schlichting Test voor Taalproductie II en de Schlichting Test voor Taalbegrip ......................................... 15
5. TAK = Taaltoets Alle Kinderen ......................................................................................................................... 16
6. CEL5 NL = Clinical Evaluation of Language Fundamentals 5, NL ..................................................................... 17
7. CELF-Preschool 2 ............................................................................................................................................. 17
Het logopedisch taalonderzoek: onderzoek naar specifieke taalaspecten ................................................................ 18
1. Peabody Picture Vocabulary Test ................................................................................................................... 18
2. De Nijmeegse Pragmatiektest ......................................................................................................................... 18
3. Children’s Communication Checklist – 2 (CCC2 – NL) ..................................................................................... 19
4. EPV’s = Evaluatie Pragmatische Vaardigheden ............................................................................................... 19
5. Renfrew Taalschalen Nederlandse Aanpassing .............................................................................................. 19
6. CIO = het Communicatieve Intentie-onderzoek ............................................................................................. 20
Het logopedisch taalonderzoek: specifieke doelgroepen........................................................................................... 20
Taalonderzoek bij oudere kinderen en volwassenen ............................................................................................. 20
Taalonderzoek bij meertaligen ............................................................................................................................... 20
Taalonderzoek bij personen met een verstandelijke beperking............................................................................. 20
Therapie bij kinderen met taalontwikkelingsstoornissen ............................................................................................... 21
Inleidende beschouwingen ......................................................................................................................................... 21
Indirecte of directe begeleiding .................................................................................................................................. 22
Indirecte begeleiding bij kinderen met een TOS..................................................................................................... 22
Vormen van indirecte begeleiding bij kinderen met een TOS ................................................................................ 22
Directe begeleiding bij kinderen met een TOS ....................................................................................................... 24
Specifiek taaldomeingerichte taaltherapie ................................................................................................................. 25
Trainen van de fonologische aspecten van de taal ................................................................................................. 25
Trainen / stimuleren van de lexicaal-semantische aspecten van de taal ............................................................... 27
Trainen van de morfo-syntactische aspecten van de taal ...................................................................................... 29
Trainen van de pragmatische vaardigheden........................................................................................................... 31
Trainen van het werkgeheugen .............................................................................................................................. 33
Algemene taalprogramma’s, methodieken en therapiemateriaal ......................................................................... 34
Richtlijnen taaltherapie bij specifieke doelgroepen ................................................................................................... 35
Aanpak van meertalige kinderen met een TOS ...................................................................................................... 35
Aanpak van taalproblemen bij kinderen met een mentale beperking ................................................................... 35
Aanpak van taalproblemen bij kinderen met ASS .................................................................................................. 36
Psycho-educatie bij kinderen met STOS ..................................................................................................................... 36
2
, Ontwikkelingsstoornissen 2: TOS
Specifieke taalontwikkelingsstoornissen: ontwikkelingsdysfasie (OD)
Etiologie
Genetische of erfelijke factoren
Genetische basis van SLI
• Tweelingenstudies → meerdere genen betrokken
o FOXP2 gen wordt vaak in verband gebracht met OD
o GEEN specifiek taalgen
• Ook interactie tussen genetische aanleg en omgevingsfactoren
SLI = multifactoriële stoornis
Neuro-anatomische verschillen
Hersenen van kinderen met TOS blijken er soms anders uit te zien
• (f)MRI-onderzoek toont subtiele afwijkingen
• Vaak genoemde verschillen in hersenstructuur / hersenfuncties betreffen:
o Verschillen in densiteit van grijze stof die verantwoordelijk is voor informatieverwerking
o Gewijzigde witte stof die verantwoordelijk is voor geleiding van informatie
o Wijzigingen in volume van bepaalde hersengebieden
o Kleiner ‘pars triangularis’ in linker hersenhelft
o Asymmetrie hersenhelften in het voordeel van de rechterhersenhelft
Verklarende theorieën
• Onderzoek naar de rol niet-linguïstische factoren
• Link gevonden met aantal andere cognitieve functies zoals problemen met:
o Cognitieve functies
o Auditieve verwerking
o Aandacht
o Werkgeheugen
o Statistisch leren
• ‘generalized slowing hypothesis’: men gaat ervan uit dat kinderen met SLI een veralgemeende beperking
vertonen in hun verwerkingscapaciteit / verwerkingssnelheid
• ‘auditory deficit’
Symptomatologie, prognose en typologie
Klinisch beeld kan sterk verschillen
• Expressieve en/of receptieve taalproblemen kunnen zicht situeren op fonologisch, morfo-syntactisch,
semantisch als pragmatisch vlak
• Hoe meer aspecten gestoord, hoe slechter de prognose
• Bij diagnosestelling van OD is ‘hardnekkigheidscriterium’ heel belangrijk
3
