Samenvatting Religie

Religie, zingeving, levensbeschouwing
Prof. Dr. Reimund Bieringer
Introductie
 Reflectie
“Daarom is het van essentieel belang dat we integraal nadenken over de samenleving en de economie
van overmorgen: hoe kan die eruitzien, hoe willen we dat die eruitziet? Alleen als er een nieuwe
verbondenheid tot stand komt tussen alle lagen en groepen van de bevolking, ontstaat de ademruimte
om hoopvol op weg te gaan naar een – inderdaad heel andere – economie. In een dergelijke economie
zijn de innovativiteit en de creativiteit waarvoor een vrije markt ruimte biedt, ingebed in gezond
functionerende, inclusieve instituties en afgestemd op de draagkracht van de natuur. Zo’n economie biedt
aan ons allemaal de mogelijkheid om betekenisvol bezig te zijn voor en met onze medemensen …” (bron:
Buijs, Govert, Waarom werken we zo hard? Op weg naar een economie van de vreugde, Amsterdam:
Boom, 2019, 10).
 Handboek:
Reimund Bieringer,
Geld en genade.
Het christelijk geloof in de hedendaagse economische context, Leuven - Den Haag: Acco, tweede,
herwerkte en aangevulde uitgave 2020.
 Opbouw van het handboek:
Inleiding
1. Symbool vs. teken: religieuze taal
2. God vs. natuur: wereld- en godsbeelden
3. Vrede vs. geweld: het specifieke van religie
4. Genade vs. geld: het christelijke mensbeeld
5. Vriend vs. knecht: openbaring en autoritatieve teksten
6. Solidariteit vs. eigenbelang: rechtvaardigheid
Epiloog: Liefde en zingeving in donkere tijden
 Examen:
Schriftelijk (2 uur)
3 grote vragen
20 deelvragen (telkens 1 p.)
vraag 1 (6 deelvragen): kennisvragen
vraag 2 (6 deelvragen): kennisvragen
vraag 3 (8 deelvragen): toepassingsvragen (gebaseerd op een ongeziene tekst)
N.B. Reflectievragen in het handboek zijn niet de examenvragen

Inleiding: Doelstellingen
 Doelstellingen:
1) kennis en inzicht verwerven
2) kritische reflectie op godsdienstige en levensbeschouwelijke vragen
3) eigen gefundeerd oordeel
4) religieuze en levensbeschouwlijke implicaties van eigen studiegebied (economie)
 Basisprincipes:
o Godsdienstvrijheid – gewetensvrijheid
o Academische (op zekere afstand), niet confessionele benadering van religie
o het grote belang van kritische reflectie (geen apologetiek – geen verdedigingshouding)
o kritische benadering in de geest van de Verlichting, maar niet zonder kritiek

, John Lennon, Imagine
Burkini-Streit: Religion als ultimative Provokation (door Christiane Florin)
“In ‘Imagine’ droomde John Lennon ervan niet meer door religie lastig gevallen te worden. Hij zong een
lied van een wereld zonder oorlog en geweld, hemel en hel. Hij heeft zeker niet ongelijk. Ook al
verkondigen de stichters van religies geweldloosheid, toch ligt er in het wezen van religie een denken van
vriend tegen vijand dat gemakkelijk tot onvrede leidt. Er waren en zijn gewoonweg te veel conflicten in
naam van god, gelijk wat de naam van die god ook moge zijn. Daarom overtuigt het niet als de
religieleiders de kritiek proberen te ontkrachten door te zeggen dat het allemaal slechts een misverstand
is. Anderzijds heeft de filosoof Jürgen Habermas ook niet ongelijk. Hij noemde religie ‘resource van
zingeving voor de democratie’. En dit ondanks het feit dat hij een linkse denker is. Want religies brengen
niet alleen onvrede voort, maar ook samenhorigheid, niet alleen haat, maar ook naastenliefde.”
 4 worldviews (Annick de Witt)
1. traditioneel
2. modern
3. postmodern
4. integratief
 worldview (Annick de Witt): sterke punten
 traditioneel
 inzet voor de gemeenschap
 respect voor traditie en maatschappelijke orde
 nederigheid en bereidheid tot zelfopoffering
 waardering voor discipline/strenge gedragsregels
 modern
 rationaliteit, kritisch denken
 individuele creativiteit
 mensenrechten, waardigheid van de mens
 democratie, fairness
 wetenschappelijke, technologische en economische vooruitgang
 postmodern
 respect voor de meningen en perspectieven van anderen
 inzet voor sociale rechtvaardigheid
 zorg voor het milieu
 stelt de moderne status quo in vraag
 integratief
 overstijgt dualisme en polariteiten
 leidt tot innovatie en efficiënte communicatie
 universele existentiële waarden
 zeer zelfreflexief
 sterke waardering voor en verbondenheid met de natuur en het bestaan in zijn geheel
 Niet uitsluitend
 Titel van de cursus:
Relaties tussen religie, zingeving en levensbeschouwing
o religies zijn levensbeschouwingen en geven zin, maar religies zijn meer
o niet alle zingeving is religieus (b.v. SBNR: spiritual but not religious)
o niet alle levensbeschouwingen zijn religieus,
o niet alle levensbeschouwingen geven zin (b.v. nihilisme)

, Hoofdstuk 1: Symbool vs. teken: overwegingen bij religieuze taal
1.1 Taal in het algemeen
 communicatie
 5.000 natuurlijke talen
 100.000 jaar taalgebruik
 samenleving: communicatiegemeenschappen
 tussenmenselijke communicatie
 communicatie met de transcendente realiteit (‘God’)
 beperktheid van de taal
 mogelijkheidsvoorwaarde van communicatie
1.1.1 Letterlijke en figuurlijke betekenis
 Verlichting: letterlijke betekenis als waarborg voor vooruitgang
 Tweede Vatikaans Concilie (1962-1965):
letterlijke betekenis van de Bijbel in plaats van allegorische betekenis
 Vgl. Johan Lambrecht, Economie: De essentie zonder formules, Tielt: Lannoo Campus, 2020, 30-31:
“Terug naar de ziel”.
 Een taalteken is univoque, als het eenzinnig of eenduidig is, of als dusdanig wordt beschouwd.
 Een taalteken is equivoque, als het meer dan één betekenis heeft.
o Polysemie: een woord met verschillende betekenissen die met elkaar verband houden (b.v.
college -> gebouw en les).
o Homonymie: dezelfde uitspraak, verschillende betekenissen zonder verband (b.v. gerecht)
 Een taalteken is analoog, indien er overeenkomsten en verschillen zijn (b.v. gezonde lucht, God is …
De mens is …).
 Univoque, equivoque of analoog? -> afhankelijk van de taalgebruiker.
 letterlijke betekenis:
o “call a spade a spade”
o “Wij bedoelen in onze brieven aan u niet iets anders dan wat er staat, en wat u ook best
verstaat” (2 Kor 1,13 W95).
o fundamenteelste betekenis
o meest voor de hand liggende betekenis
o materiële betekenis
o in beschrijvende en normatieve teksten
o Wanneer figuurlijk geïnterpreteerd: allegorische interpretatie.
 figuurlijke (overdrachtelijke) betekenis:
o b.v. Gen 1: schepping in 7 dagen niet letterlijk bedoeld.
o Indien toch letterlijk begrepen, leidt dit tot fundamentalisme.
o types:
 overdrijving (hyperbool): “fantastisch”
= Het woord of de zin stelt de gerefereerde werkelijkheid groter of belangrijker voor dan ze
in de ogen van de spreker is.
 Eufemisme (understatement): “interessant” (men verbergt de kritiek)
= Het woord of de zin stelt de gerefereerde werkelijkheid mooier of minder belangrijk voor
dan ze in de ogen van de spreker is.
 pleonasme: “indien Gij werkelijk naar de ellende uwer dienstmaagd omziet en mij gedenkt
en uw dienstmaagd niet vergeet” (1 Sam 1,11 NBG).
= Twee woorden worden samen gebruikt waarbij het ene een essentieel aspect van het
andere herhaalt.
 tautologie: “eenzaam en verlaten”
= Hetzelfde wordt met twee woorden uitgedrukt.
 herhaling: “Velen zullen Mij op die dag zeggen: ‘Heer! Heer! Hebben we niet in uw naam
geprofeteerd’” (Mt 7,22 W95).
= Een woord of uitdrukking komt in een tekst letterlijk of met variaties, tweemaaal of vaker
voor, dat gebeurt meestal met de bedoeling de nadruk te leggen op het herhaalde element.
 ironie: “het roerend eens zijn met iemand”
= Het woord of de zin zegt het tegenovergestelde van wat de spreker bedoelt.

,  paradox: leven uit de dood
= Twee woorden die elkaar lijken tegen te spreken, worden op elkaar betrokken en bij
nader toezien wordt bevestigd dat ze elkaar inderdaad tegenspreken.
 oxymoron: oud nieuws
= Twee woorden die samen gebruikt worden, spreken elkaar zonder meer tegen.
 metonymie: een glas drinken (men drinkt het glas niet), een paper schrijven
= Een woord wordt gebruikt om naar iets te verwijzen dat er nauw mee verbonden is.
 analogie: gezonde lucht
= Een vergelijking met belangrijke overeenkomsten en tegelijk evenveel of nog meer
verschillen.
 simile: “Bescherm mij als de appel van uw ogen”
= Een vergelijking die gebaseerd is op een zekere gelijkenis.
 gelijkenis: Koninkrijk der hemelen – mosterdzaadje
= Bij het vertellen van een gelijkenis (parabel) worden twee of meerdere verhalen naast
elkaar gelegd vanwege één of meerdere punten van overeenkomst of ‘gelijkenis’, met als
doel dat het in de parabel belangrijk geachte punt iets in de werkelijkheid verheldert of
verandering uitnodigt.
 31 “Nog een gelijkenis hield Hij hun voor: `Met het koninkrijk der hemelen gaat het als
met een mosterdzaadje, dat iemand op zijn akker zaaide.
32
Dat is wel het kleinste van alle zaden, maar als het is opgeschoten, is het groter dan
de struiken en wordt het een boom, zodat de vogels van de hemel in zijn takken
komen nestelen .'
 33 Nog een gelijkenis vertelde Hij hun: `Met het koninkrijk der hemelen gaat het als met
zuurdesem, die door een vrouw in drie maten meel werd verwerkt, totdat het er
helemaal van doortrokken was‘” (Mt 13,31-33 W95).
 allegorie: zaaier en zaad
= Een tekst (vaak een verhaal) die niet letterlijk bedoeld is, maar waarbij alle (belangrijke)
elementen voor een andere werkelijkheid staan.
 “3 `Luister! Een zaaier ging het land op om te zaaien.
4
Bij het zaaien viel er een deel op het pad, en de vogels kwamen het opeten.
5
Een ander deel viel op de rotsgrond, waar het niet veel aarde had, en het kwam
meteen op, doordat het geen diepe grond had” (Mc 4,3-5 Herziene Willibrordvertaling
1995).
 13 “Hij zei hun: `Jullie begrijpen deze gelijkenis niet? Hoe zul je dan alle andere
gelijkenissen vatten?
14
De zaaier zaait het woord.
15
Dit zijn de mensen op het pad waar het woord wordt gezaaid: als ze het horen, komt
meteen de satan en pakt het woord weg dat in hen gezaaid was.
16
Dit zijn de mensen die op de rotsgrond worden gezaaid: als die het woord horen,
nemen ze het meteen met vreugde aan; …” (Mc 4,13-16 W95)
 metafoor: Pieter is een leeuw
= Een tekst (zin) waarin op een onverwachte manier twee realiteiten met elkaar worden
vereenzelvigdd (niet vergeleken); hierbij kan echter uit de context worden afgeleid dat de
vereenzelving niet letterlijk en bovendien slechte partieel bedoeld is; het feit dat open blijft
in welk opzicht en met het oog op welk punt de partiële indentificatie gebeurt, creëert een
spanning die constructief tot de metaforische betekenisvorming behoort.
 Pieter is een leeuw.
Pieter is niet een leeuw.
 De Bijbel is het Woord van God.
De Bijbel is niet het Woord van God.
 Jezus is het lam van God.
Jezus is niet het lam van God.
 spanning tussen “is” en “is niet”