Samenvatting Gezondheidspsychologie (fase 2, semester 2)

Gezondheidspsychologie

Hoofdstuk 1. Wat is gezondheid?

1.1 Veranderende perspectieven

Van oudsher hebben mensen een relatie gezien tussen
 geest
 god(en)
 fysieke gesteldheid

1.1.1 Relatie tussen lichaam en geest

Etiologie: Hoe kijken we naar de oorzaak van een ziekte?

Hippocrates (oudheid: 460-377 v.Chr.)
 ziekte = een verstoord evenwicht tussen vier circulaire lichaamsvloeistoffen (humores)
o gele gal, slijm, bloed, zwarte gal
 een verstoord evenwicht ontstaat door externe pathogenen (zoals seizoenswisselingen)
 genezing: opnieuw balans brengen via aderlaten, vasten, dieet, geneesmiddelen
 nu: het idee van een onevenwicht wordt nog gevolgd maar deze specifieke vloeistoffen zijn
niet meer zo belangrijk in het ontstaan van ziekten

 lichaam en geest = 1 eenheid
 de hoeveelheid sappen bepalen je persoonlijkheid
o slijm: kalm of flegmatisch
o zwarte gal: droefenis
o bloed: optimisme of sanguine
o gele gal: cholerisch of boosaardig

Galenus (129-199 n.Chr.)
 de etiologische basis voor alle ziekten (geestelijk en lichamelijk) is puur lichamelijk
 vier lichamelijke humores bepalen je temperamenten en je specifieke ziekten
o vb: melancholieke vrouw hadden > kans op borstkanker door hoeveelheid zwarte gal
 de geest speelt dus geen rol in de etiologie van ziekten

Vroege middeleeuwen (500-1500 n.Chr.)
 geloof en spiritualiteit
 ziekte = een straf van God of gevolg van kwade geesten die de ziel binnendrongen
 verbod op wetenschappelijk onderzoek (autopsie)
 religieuze gezichtspunten hielden stand tot de renaissance begon
 1600 n.Chr.: wetenschappelijke revolutie

Descartes (1596-1650)
 lichaam en geest zijn twee afzonderlijke en onafhankelijke entiteiten = dualisme
 men mocht terug autopsies uitvoeren
 het lichaam is een machine = mechanistisch standpunt
1.1.2 Biomedisch ziektemodel

1

,= reductionistisch (het lichaam reduceert ons tot op celniveau)

Biomedisch ziektemodel
 gezondheid = de afwezigheid van ziekte; als je niet ziek bent dan ben je gezond
o vb: je sport niet, eet altijd fastfood, … Ben je dan gezond?
 ziekten en symptomen hebben een achterliggende fysiologische verklaring
o maar: er is niet altijd een fysiologische verklaring voor alle ziekten
 genezing werkt mechanistisch en rechtlijnig
o bestrijdt symptomen met een pilletje en je bent genezen maar ook dit werkt zo niet
bij iedereen, denk aan depressie
 maar: Waarom dan verschillende reacties van mensen?

1.1.3 Vraagtekens bij dualisme: psychosociale modellen voor gezondheid en ziekte

Dualisme??
 veel ziekten hebben een organische oorzaak maar veroorzaken individuele reacties
 rol van ‘geest’ of psyche blijft daarin belangrijk, niet enkel het lichaam
o vb: fantoompijn, placebo-effect, …
 dus toch (ten minste) een bidirectionele relatie itt dualistisch denken

1.1.4 Biopsychosociaal ziektemodel

Geïntegreerde benadering voor de assessment van biologische / fysiologische, psychologische /
gedragsmatige, sociale / omgevingsfactoren die bijdragen aan gezondheid en ziekte

1.1.5 Gedrag, dood en ziekte

Gedrag, dood en ziekte
 stijging levensverwachting
 daling mortaliteit (sterftecijfers) door geneesmiddelen, vaccinaties, betere sanitaire
voorzieningen (hygiëne)
 oorzaken van overlijden zijn ook drastisch veranderd
o vb: vroeger vaak door infectieziekten, nu door kanker
 belangrijke gedragscomponent: het draagt bij aan onze gezondheid en de kans op overlijden

1.2 Individuele, culturele en leeftijd gerelateerde perspectieven op gezondheid

1.2.1 Lekentheorieën over gezondheid

Bauman (1961) vroeg aan patiënten met een ernstige ziekte: “Wat betekent gezondheid voor u?”
 een overwegend gevoel van welzijn
 de afwezigheid van symptomen
 handelingen waartoe een persoon in staat is




Benyamini (2003): zelfde vraag aan ouderen (n=500)

2

,  slechte/redelijke gezondheid: antwoordden over recente symptomen of indicatoren van hun
slechte gezondheid (bv pijn)
 goede gezondheid: antwoordden over positieve indicatoren (bv in staat zijn tot wandelen)

Gezonde individuen hun subjectieve gezondheidsbeoordeling zijn verbonden met gezondheidsgedrag

Gezondheidsgedrag = gedrag (ongeacht de gezondheidstoestand) dat bedoeld is om de gezondheid
te beschermen, te bevorderen of in stand te houden (bv voldoende lichaamsbeweging)

Health & Lifestyle (n=9000): gezondheid als …
 niet ziek zijn
 bezit
 gedrag
 lichamelijke fitheid en vitaliteit
 psychosociaal welzijn
 functie

Lekentheorieën
 subjectieve beoordeling van gezondheid
 via vergelijking met anderen (Welke referentiegroep?)
o leeftijd, beroep, betere of slechtere gezondheid)
 gezondheid is een relatieve staat van zijn op dat moment in relatie tot …

1.2.2 definitie van gezondheid van de WereldGezondheidsOrganisatie (WHO)

!! Gezondheid = een toestand van volledig lichamelijk, geestelijk en sociaal welzijn en (…) niet alleen
als de afwezigheid van ziekte of invaliditeit (WHO, 1947)

WHO: doelstellingen en beleidsdocumenten veronderstellen een relatie tussen gedrag, leefwijze en
gezondheid

1.2.3 Crossculturele perspectieven op gezondheid

‘Normale gezondheid’ verschilt per cultuur en is afhankelijk van het economische en politieke klimaat
van het tijdperk (bv Obama, Trump, Biden)

vb: Waar beval je? Hoe beschikbaar zijn sigaretten?

1.2.4 Levensloop en gezondheid

Leeftijd
 kinderen <7  denken op een magisch niveau
 kinderen 8-11  denken concreter, oorzaak en gevolg
 vroege puberteit  fysiologisch (bacteriën, virussen, cellen)
 late puberteit en volwassenheid  psychofysiologisch (ook geest; stress, piekeren)
 ouderen  vaak positieve opvatting

1.3 Wat is gezondheidspsychologie?


3

, Psychologie = het wetenschappelijk onderzoek naar mentale, psychosociale en biologische processen
en gedragsmatig functioneren via empirische methoden

Tools = systematische observatie en zelfrapportage

°Gezondheidspsychologie = het aggregaat van de specifieke onderwijskundige, wetenschappelijke en
professionele bijdragen van het vakgebied psychologie aan de bevordering en het behoud van de
gezondheid, de voorlichting over en de behandeling van ziekten en de daaraan gerelateerde
disfunctie

1.3.1 Wat is het verband tussen psychologie en gezondheid?

Belangrijke doelstelling van de gezondheidspsychologie
 = begrip ontwikkelen en vergroten van de biopsychosociale factoren bij …
 1. Het instandhouden en bevorderen van de gezondheid
 2. De verbetering van de gezondheidszorg en het gezondheidsbeleid
 3. De preventie en de behandeling van ziekten
 4. De oorzaken van ziekten (risicofactoren en kwetsbaarheden)

Gezondheidspsychologie en andere terreinen
 modellen of theorieën uit sociale, klinische, cognitieve psychologie, het behaviorisme
 gecombineerde met andere vakgebieden (bv gezondheidseconomie)
 vaak deel van inter- en multidisciplinaire groepen

 psychosomatische geneeskunde: geest en lichaam; Freud en het onbewuste
 gedragsgeneeskunde: klassieke en operante conditionering, bv graded activity
 medische psychologie: beroep eerder dan vakgebied
 medische sociologie: gezin, verwantschap, samenleving
 klinische psychologie: geestelijke gezondheid




4