Taal therapie
Ontwikkelingsstoornissen ...................................................................................................................4
1 Behandeling .....................................................................................................................................4
1.1 Indirecte therapie......................................................................................................................4
1.1.1 Waarom indirecte therapie? ...............................................................................................5
1.1.2 Vormen van indirecte therapie ...........................................................................................5
2 Logopedische therapie .....................................................................................................................8
2.1 Algemene principes ...................................................................................................................8
2.1.1 Taalvertraging VS taalstoornis ............................................................................................9
2.1.2 Communicatieve therapie...................................................................................................9
2.1.3 Oefensituaties ....................................................................................................................9
2.1.4 Uitgangspunten voor therapie ............................................................................................9
2.2 Therapie op vlak van auditieve perceptie ................................................................................ 10
2.2.1 Luisterhouding ................................................................................................................. 11
2.2.2 Auditieve waarneming ...................................................................................................... 11
2.2.3 Fonologisch en fonemisch bewustzijn ............................................................................... 11
2.2.4 Auditief sequentiëren ....................................................................................................... 12
2.2.5 Auditief geheugen ............................................................................................................ 12
2.3 Therapie op vlak van taalbegrip ............................................................................................... 13
2.4 Therapie gericht op spraakstoornissen .................................................................................... 14
2.5 Therapie op semantisch vlak ................................................................................................... 14
2.5.1 Woorden leren ................................................................................................................. 14
2.5.2 Leren woorden leren ........................................................................................................ 17
2.5.3 Leren over woorden ......................................................................................................... 18
2.5.4 Strategieën bij woordvindingsproblemen ......................................................................... 18
2.4 Therapie op morfosyntactisch vlak .......................................................................................... 18
2.4.1 Zinsstructuren .................................................................................................................. 19
2.4.2 Woordvormen .................................................................................................................. 21
2.5 Therapie op taalpragmatisch vlak ............................................................................................ 22
2.6 Therapie op vlak van schoolse vaardigheden ........................................................................... 24
2.6.1 Leestherapie..................................................................................................................... 25
2.6.2 Spellingtherapie ............................................................................................................... 28
2.6.3 Rekentherapie .................................................................................................................. 28
2.7 Specifieke methoden ............................................................................................................... 29
2.7.1 Tan-Söderbergh methode ................................................................................................. 29
2.7.2 Reflecterende Moedertaalmethode (Van Uden) ............................................................... 30
1
,3 Multidisciplinaire therapie ............................................................................................................. 31
3.1 Logopedische therapie in een multidisciplinaire context .......................................................... 31
3.2 Psychomotorische therapie/ergotherapie ............................................................................... 31
3.3 Algemene ontwikkelingsstimulering ........................................................................................ 31
3.4 Psychologische begeleiding ..................................................................................................... 32
4 Buitengewoon onderwijs T7 – taalklas – GON ................................................................................ 33
4.1 Organisatie BuO ...................................................................................................................... 33
4.2 BuO type 7 – taalklas ............................................................................................................... 34
4.3 Ondersteuningsnetwerk (GON-begeleiding) ............................................................................ 34
Verworven stoornissen: neurogene communicatiestoornissen ......................................................... 36
1 Algemeen kader ............................................................................................................................. 36
1.1 Conceptuele referentiekaders ................................................................................................. 36
1.2 Behandeldoelen opstellen en formuleren ................................................................................ 38
1.3 Taaltherapie als vorm van neurorevalidatie ............................................................................. 40
1.4 Behandelmateriaal .................................................................................................................. 41
1.5 Prognose ................................................................................................................................. 41
2 Behandelvormen............................................................................................................................ 43
2.1 Stoornisgericht (CLT = cognitief-linguïstisch behandelen) ........................................................ 43
2.2 Functioneel (communicatiegericht behandelen) ...................................................................... 44
2.3 Constraint-induced afasietherapie (CIAT) ................................................................................ 45
2.4 Neurostimulatie ...................................................................................................................... 46
2.5 Werken met ondersteunende communicatie .......................................................................... 46
2.6 Communicatiepartnertraining ................................................................................................. 47
2.7 Behandelfocus......................................................................................................................... 48
2.7.1 Feedback .......................................................................................................................... 49
2.7.2 Inzetten cueingshiërarchie................................................................................................ 49
2.7.3 Verloop ............................................................................................................................ 49
3 Taaltherapie bij volwassenen met afasie ........................................................................................ 51
3.1 Historische context.................................................................................................................. 51
3.2 Evidence based practice .......................................................................................................... 51
3.2.1 Effectiviteitsstudies .......................................................................................................... 51
3.2.2 Richtlijn + conclusie .......................................................................................................... 53
3.3 Behandelfasen bij stabiel ziektebeeld ...................................................................................... 54
3.3.1 Acute fase ........................................................................................................................ 54
3.3.2 Letsel- of revalidatiefase ................................................................................................... 54
3.3.3 Chronische fase (consolidatie fase) ................................................................................... 55
2
, 3.3.4 Optimale tijdskader .......................................................................................................... 55
3.4 Psycho-educatie: voorlichting en begeleiding .......................................................................... 55
3.5 Behandelmateriaal .................................................................................................................. 56
4 Taaltherapie bij volwassenen met cognitief-communicatieve stoornissen ...................................... 58
4.1 Historische context.................................................................................................................. 58
4.2 Evidence Based Practice .......................................................................................................... 59
4.3 Behandelfocus......................................................................................................................... 59
4.4 Psycho-educatie ...................................................................................................................... 61
4.5 Behandelmateriaal .................................................................................................................. 61
5 Taaltherapie bij volwassenen met degeneratieve communicatiestoornis (dementie) ..................... 64
5.1 Historische context.................................................................................................................. 64
5.2 Evidence Based Practice .......................................................................................................... 64
5.3 Behandelfocus......................................................................................................................... 65
5.3.1 Preklinische fase ............................................................................................................... 65
5.3.2 Fasen van ‘eigenlijke’ dementie ........................................................................................ 65
5.3.3 Behandeldoelen ............................................................................................................... 66
5.4 Psycho-educatie ...................................................................................................................... 67
5.5 Concrete behandeltechnieken ................................................................................................. 67
5.6 Communicatietips ................................................................................................................... 69
3
, Ontwikkelingsstoornissen
1 Behandeling
Ontwikkelingsdysfasie (OD)/een taalontwikkelingsstoornis is…
- Een complexe spectrumstoornis
o Spectrum Een continuüm van symptomen van zeer ernstig tot licht + problemen
in verschillende taaldomeinen
o Stoornis hardnekkige problemen met typische stoorniskenmerken
Grote verschillen in de taalprofielen van kinderen
- Therapieresistent, wat niet wil zeggen dat er geen therapie nodig is
o Vraagt specifieke, intensieve begeleiding en compenserende hulpmiddelen
1.1 Indirecte therapie
Doel: ouders en andere opvoeders helpen in het communiceren met het kind +
optimaliseren van hun taalaanbod.
o Ouders en omgeving coachen
o Op die manier indirect de spraak- en taalontwikkeling positief beïnvloeden
Aangeboren taalvermogen
- Taalaanleg – bij ene kind groter dan bij andere – grootte is
individueel verschillend
- Alle anatomische en neurologische vermogens van het kind
(sensori-motorisch, cognitief, sociaal-emotioneel) + neurologische
rijpingsprocessen die ons in staat stellen om te leren
- Verschillende delen in de hersenen zijn verantwoordelijk voor de
taalontwikkeling
- Is cruciaal, maar op zich onvoldoende om tot goede
taalontwikkeling te komen -> daarvoor aangepast taalaanbod nodig
Pijl in 1 richting: aangeboren taalvermogen is individueel verschillend en
beïnvloedt de taalontwikkeling
Aangepast taalaanbod
- Komt vanuit de omgeving – ouders, school, andere betrokkenen, externe stimuli
Bv: kind dat opgroeit in NL omgeving zal NL leren – idem met FR – of combinatie van NL en FR
Pijl in 2 richtingen: wederzijdse beïnvloeding bv: gezin waarin veel voorgelezen wordt +
kwaliteitsvolle taal aangeboden wordt grotere kans op goede taalontwikkeling cf weinig aanbod
- Kind met goede taalontwikkeling zal veel taalaanbod vragen bv vragen (wat, waarom,…)
stellen, betekenissen van woorden vragen, … wat op zijn beurt weer leidt tot sterkere
taalontwikkeling en vice versa met zwakke taalontwikkeling
Thuisbegeleiding (vroegbegeleiding) is een specifieke vorm van indirecte therapie
- Wordt geadviseerd bij heel jonge kinderen <3j
o Deze kinderen zijn vaak nog niet taalrijp
o Kunnen onvoldoende hun aandacht richten
o Hebben meer baat bij therapie in de thuissituatie
4
Ontwikkelingsstoornissen ...................................................................................................................4
1 Behandeling .....................................................................................................................................4
1.1 Indirecte therapie......................................................................................................................4
1.1.1 Waarom indirecte therapie? ...............................................................................................5
1.1.2 Vormen van indirecte therapie ...........................................................................................5
2 Logopedische therapie .....................................................................................................................8
2.1 Algemene principes ...................................................................................................................8
2.1.1 Taalvertraging VS taalstoornis ............................................................................................9
2.1.2 Communicatieve therapie...................................................................................................9
2.1.3 Oefensituaties ....................................................................................................................9
2.1.4 Uitgangspunten voor therapie ............................................................................................9
2.2 Therapie op vlak van auditieve perceptie ................................................................................ 10
2.2.1 Luisterhouding ................................................................................................................. 11
2.2.2 Auditieve waarneming ...................................................................................................... 11
2.2.3 Fonologisch en fonemisch bewustzijn ............................................................................... 11
2.2.4 Auditief sequentiëren ....................................................................................................... 12
2.2.5 Auditief geheugen ............................................................................................................ 12
2.3 Therapie op vlak van taalbegrip ............................................................................................... 13
2.4 Therapie gericht op spraakstoornissen .................................................................................... 14
2.5 Therapie op semantisch vlak ................................................................................................... 14
2.5.1 Woorden leren ................................................................................................................. 14
2.5.2 Leren woorden leren ........................................................................................................ 17
2.5.3 Leren over woorden ......................................................................................................... 18
2.5.4 Strategieën bij woordvindingsproblemen ......................................................................... 18
2.4 Therapie op morfosyntactisch vlak .......................................................................................... 18
2.4.1 Zinsstructuren .................................................................................................................. 19
2.4.2 Woordvormen .................................................................................................................. 21
2.5 Therapie op taalpragmatisch vlak ............................................................................................ 22
2.6 Therapie op vlak van schoolse vaardigheden ........................................................................... 24
2.6.1 Leestherapie..................................................................................................................... 25
2.6.2 Spellingtherapie ............................................................................................................... 28
2.6.3 Rekentherapie .................................................................................................................. 28
2.7 Specifieke methoden ............................................................................................................... 29
2.7.1 Tan-Söderbergh methode ................................................................................................. 29
2.7.2 Reflecterende Moedertaalmethode (Van Uden) ............................................................... 30
1
,3 Multidisciplinaire therapie ............................................................................................................. 31
3.1 Logopedische therapie in een multidisciplinaire context .......................................................... 31
3.2 Psychomotorische therapie/ergotherapie ............................................................................... 31
3.3 Algemene ontwikkelingsstimulering ........................................................................................ 31
3.4 Psychologische begeleiding ..................................................................................................... 32
4 Buitengewoon onderwijs T7 – taalklas – GON ................................................................................ 33
4.1 Organisatie BuO ...................................................................................................................... 33
4.2 BuO type 7 – taalklas ............................................................................................................... 34
4.3 Ondersteuningsnetwerk (GON-begeleiding) ............................................................................ 34
Verworven stoornissen: neurogene communicatiestoornissen ......................................................... 36
1 Algemeen kader ............................................................................................................................. 36
1.1 Conceptuele referentiekaders ................................................................................................. 36
1.2 Behandeldoelen opstellen en formuleren ................................................................................ 38
1.3 Taaltherapie als vorm van neurorevalidatie ............................................................................. 40
1.4 Behandelmateriaal .................................................................................................................. 41
1.5 Prognose ................................................................................................................................. 41
2 Behandelvormen............................................................................................................................ 43
2.1 Stoornisgericht (CLT = cognitief-linguïstisch behandelen) ........................................................ 43
2.2 Functioneel (communicatiegericht behandelen) ...................................................................... 44
2.3 Constraint-induced afasietherapie (CIAT) ................................................................................ 45
2.4 Neurostimulatie ...................................................................................................................... 46
2.5 Werken met ondersteunende communicatie .......................................................................... 46
2.6 Communicatiepartnertraining ................................................................................................. 47
2.7 Behandelfocus......................................................................................................................... 48
2.7.1 Feedback .......................................................................................................................... 49
2.7.2 Inzetten cueingshiërarchie................................................................................................ 49
2.7.3 Verloop ............................................................................................................................ 49
3 Taaltherapie bij volwassenen met afasie ........................................................................................ 51
3.1 Historische context.................................................................................................................. 51
3.2 Evidence based practice .......................................................................................................... 51
3.2.1 Effectiviteitsstudies .......................................................................................................... 51
3.2.2 Richtlijn + conclusie .......................................................................................................... 53
3.3 Behandelfasen bij stabiel ziektebeeld ...................................................................................... 54
3.3.1 Acute fase ........................................................................................................................ 54
3.3.2 Letsel- of revalidatiefase ................................................................................................... 54
3.3.3 Chronische fase (consolidatie fase) ................................................................................... 55
2
, 3.3.4 Optimale tijdskader .......................................................................................................... 55
3.4 Psycho-educatie: voorlichting en begeleiding .......................................................................... 55
3.5 Behandelmateriaal .................................................................................................................. 56
4 Taaltherapie bij volwassenen met cognitief-communicatieve stoornissen ...................................... 58
4.1 Historische context.................................................................................................................. 58
4.2 Evidence Based Practice .......................................................................................................... 59
4.3 Behandelfocus......................................................................................................................... 59
4.4 Psycho-educatie ...................................................................................................................... 61
4.5 Behandelmateriaal .................................................................................................................. 61
5 Taaltherapie bij volwassenen met degeneratieve communicatiestoornis (dementie) ..................... 64
5.1 Historische context.................................................................................................................. 64
5.2 Evidence Based Practice .......................................................................................................... 64
5.3 Behandelfocus......................................................................................................................... 65
5.3.1 Preklinische fase ............................................................................................................... 65
5.3.2 Fasen van ‘eigenlijke’ dementie ........................................................................................ 65
5.3.3 Behandeldoelen ............................................................................................................... 66
5.4 Psycho-educatie ...................................................................................................................... 67
5.5 Concrete behandeltechnieken ................................................................................................. 67
5.6 Communicatietips ................................................................................................................... 69
3
, Ontwikkelingsstoornissen
1 Behandeling
Ontwikkelingsdysfasie (OD)/een taalontwikkelingsstoornis is…
- Een complexe spectrumstoornis
o Spectrum Een continuüm van symptomen van zeer ernstig tot licht + problemen
in verschillende taaldomeinen
o Stoornis hardnekkige problemen met typische stoorniskenmerken
Grote verschillen in de taalprofielen van kinderen
- Therapieresistent, wat niet wil zeggen dat er geen therapie nodig is
o Vraagt specifieke, intensieve begeleiding en compenserende hulpmiddelen
1.1 Indirecte therapie
Doel: ouders en andere opvoeders helpen in het communiceren met het kind +
optimaliseren van hun taalaanbod.
o Ouders en omgeving coachen
o Op die manier indirect de spraak- en taalontwikkeling positief beïnvloeden
Aangeboren taalvermogen
- Taalaanleg – bij ene kind groter dan bij andere – grootte is
individueel verschillend
- Alle anatomische en neurologische vermogens van het kind
(sensori-motorisch, cognitief, sociaal-emotioneel) + neurologische
rijpingsprocessen die ons in staat stellen om te leren
- Verschillende delen in de hersenen zijn verantwoordelijk voor de
taalontwikkeling
- Is cruciaal, maar op zich onvoldoende om tot goede
taalontwikkeling te komen -> daarvoor aangepast taalaanbod nodig
Pijl in 1 richting: aangeboren taalvermogen is individueel verschillend en
beïnvloedt de taalontwikkeling
Aangepast taalaanbod
- Komt vanuit de omgeving – ouders, school, andere betrokkenen, externe stimuli
Bv: kind dat opgroeit in NL omgeving zal NL leren – idem met FR – of combinatie van NL en FR
Pijl in 2 richtingen: wederzijdse beïnvloeding bv: gezin waarin veel voorgelezen wordt +
kwaliteitsvolle taal aangeboden wordt grotere kans op goede taalontwikkeling cf weinig aanbod
- Kind met goede taalontwikkeling zal veel taalaanbod vragen bv vragen (wat, waarom,…)
stellen, betekenissen van woorden vragen, … wat op zijn beurt weer leidt tot sterkere
taalontwikkeling en vice versa met zwakke taalontwikkeling
Thuisbegeleiding (vroegbegeleiding) is een specifieke vorm van indirecte therapie
- Wordt geadviseerd bij heel jonge kinderen <3j
o Deze kinderen zijn vaak nog niet taalrijp
o Kunnen onvoldoende hun aandacht richten
o Hebben meer baat bij therapie in de thuissituatie
4
