Geschiedenis
van de
Nederlandstalige letterkunde
2
Van de Franse Revolutie (1789)
tot
de Eerste Wereldoorlog
1
,1. Verlichting.....................................................................................................................................7
1.1. De Nederlanden ten tijden van de Verlichting........................................................................7
De Spaanse Nederlanden (ZN)....................................................................................................7
De Oostenrijkse Nederlanden (ZN).............................................................................................7
Patriottenstrijd (NN) (1780)........................................................................................................8
1.2. Literatuur in de 18e eeuw........................................................................................................8
Culturele context: Verlichting.....................................................................................................8
Opkomst van de roman..............................................................................................................9
Betje Wolff en Aagje Deken: De historie van mejuffrouw Sara Burgerhart (1782).....................9
2. Sentimentalisme..........................................................................................................................13
2.1. Terminologie.........................................................................................................................13
2.2. Sentimentalisme, Preromantiek en Late Verlichting.............................................................13
Willem Bilderdijk (1756-1831)..................................................................................................15
Hiëronymus van Alphen (1746-1803).......................................................................................15
Hendrik Tollens (1780-1856).....................................................................................................15
Conrad Busken Huet (1826-1886).............................................................................................15
Hendrik Tollens (1780-1856).....................................................................................................16
Rhijnvis Feith: Themire (1753-1824).........................................................................................17
2.3. Parodie op Sentimentalisme.................................................................................................20
Jacobus Bellamy (1757-1786)...................................................................................................20
Doorwerking Sentimentalisme in de 19e eeuw........................................................................20
Nicolaas Beets: Camera obscura (1839)...................................................................................20
3. Hendrik Conscience (1812-1883): Van leeuw tot kerels...............................................................26
3.1. Geboorte van de moderne Vlaamse literatuur......................................................................26
Hendrik Conscience, Geschiedenis mijner jeugd (1888; postuum)...........................................26
Hendrik Conscience (1812-1883)..............................................................................................26
Switch naar het ‘Nederduytsch’ (= Nederlands).......................................................................26
De allereerste Vlaamse roman: In’t Wonderjaer (1566) (uitgegeven in: 1837).........................26
Opkomst roman, inclusief subgenres, in Europees perspectief................................................27
De historische roman................................................................................................................27
Hendrik Conscience: In’t Wonderjaer (1566)............................................................................27
1566: Beeldenstorm.................................................................................................................27
Ontstaan van het moderne België............................................................................................28
3.2. De Leeuw van Vlaenderen: tussen feit en fictie.....................................................................28
Hendrik Conscience: De leeuw van Vlaenderen (1838).............................................................28
De Guldensporenslag................................................................................................................28
2
, Historische stof.........................................................................................................................29
Fictionalisering door Conscience..............................................................................................29
De dubbelzinnige ridderromantiek van Conscience..................................................................30
Consciences kijk op de feodale maatschappij...........................................................................30
Politieke boodschap De Leeuw van Vlaenderen.......................................................................31
Culturele en politieke belang van deze roman nauwelijks te overschatten..............................31
3.3. Vlaamse letterkunde als evenwichtsoefening.......................................................................32
Leidt tot complexe verhouding tot de moderniteit..................................................................32
Hendrik Conscience: De Baanwachter (1872)...........................................................................33
Plot...........................................................................................................................................33
Boodschap................................................................................................................................33
3.4. De radicalisering van het Vlaamse bewustzijn (+ epiloog: Blauwvoeterij).............................34
Hendrik Conscience: De Kerels van Vlaenderen (1871)............................................................34
Kerels = historische roman?......................................................................................................34
Kerelsvolk samengesteld uit diverse sociale groepen (het Vlaamse volk is niet homogeen)....34
Verloop.....................................................................................................................................35
De Kerels als allegorie...............................................................................................................36
De boodschap...........................................................................................................................36
Epiloog......................................................................................................................................36
4. Pöezie in Vlaanderen tot 1880.....................................................................................................37
4.1. Intro: iets over breuken en bruggen......................................................................................37
Paradigmashift: ethisch esthetisch..........................................................................................37
4.2. Dichtkunst voor 1830............................................................................................................38
Maria van Ackere - Doolaeghe (1803-1884).............................................................................38
Jan Frans Willems (1793-1846).................................................................................................38
4.3. 1830 tot 1880: schrijven ‘voor Taal en Vaderland’................................................................39
Belgische tweetalige staatsprijs voor poëzie (1834).................................................................39
Prudens van Duyse (1804-1859)...............................................................................................39
Maria van Ackere - Doolaeghe (1803-1884).............................................................................40
Karel Lodewijk Ledeganck (1805-1847)....................................................................................40
Literaire kritiek..........................................................................................................................41
De Olijftak (1835- )....................................................................................................................41
4.4. Guido Gezelle, ‘baanbreker van het modernisme’................................................................42
Guido Gezelle (1830-1899).......................................................................................................42
Intrede van het modernisme in de Nederlandstalige literatuur (1916)....................................43
Guido Gezelle: Hoort (1858-1877?)..........................................................................................43
3
, Paul van Ostayen: Music-Hall (1916)........................................................................................43
Gezelle als Tachtiger avant la lettre..........................................................................................43
Gezelle, avant-gardist avant la lettre........................................................................................44
5. Kritisch proza: De Gids (1837)......................................................................................................45
5.1. Vaderlandsche letteroefeningen...........................................................................................45
5.2. De Gids (1837).......................................................................................................................45
Conrad Busken Huet.................................................................................................................46
Everhardus Johannes Potgieter (1808-1875)............................................................................48
Everhardus Johannes Potgieter: Jan, Jannetje en hun jongste kind (1842)...............................49
Conrad Busken Huet: Lidewyde (1868).....................................................................................52
6. Multatuli: Max Havelaar..............................................................................................................58
Multatuli: Max Havelaar (1860)...............................................................................................58
Biografische achtergrond: Eduard Douwes Dekker (1820-1887)..............................................58
Structuur roman.......................................................................................................................64
Conclusie..................................................................................................................................72
7. De Tachtigers...............................................................................................................................74
7.1. Even recapituleren................................................................................................................74
7.2. Tachtigers: van ethisch naar esthetisch discours...................................................................76
Jacques Perk (1859-1881).........................................................................................................76
Deine Theos..............................................................................................................................77
Willem Kloos.............................................................................................................................77
7.3. Poëtica van de Tachtigers......................................................................................................77
7.4. De Nieuwe Gids (1885-1893).................................................................................................78
Frederik van Eeden (1860-1932)...............................................................................................79
Albert Verwey (1865-1937)......................................................................................................80
Lodewijk van Deyssel (1864-1952)............................................................................................80
Nieuw Holland (ca. 1885)..........................................................................................................81
Herman Gorter (1864-1927).....................................................................................................82
Herman Gorter: Mei (1889)......................................................................................................82
Herman Gorter: Verzen (1890).................................................................................................84
Conclusie..................................................................................................................................87
Willem Paap (1856-1923).........................................................................................................88
8. Het Naturalisme..........................................................................................................................89
8.1. Het Naturalisme in Nederland...............................................................................................92
Middelpunt = nerveus gestel....................................................................................................93
Plot = geschiedenis van een ontnuchtering..............................................................................94
4
van de
Nederlandstalige letterkunde
2
Van de Franse Revolutie (1789)
tot
de Eerste Wereldoorlog
1
,1. Verlichting.....................................................................................................................................7
1.1. De Nederlanden ten tijden van de Verlichting........................................................................7
De Spaanse Nederlanden (ZN)....................................................................................................7
De Oostenrijkse Nederlanden (ZN).............................................................................................7
Patriottenstrijd (NN) (1780)........................................................................................................8
1.2. Literatuur in de 18e eeuw........................................................................................................8
Culturele context: Verlichting.....................................................................................................8
Opkomst van de roman..............................................................................................................9
Betje Wolff en Aagje Deken: De historie van mejuffrouw Sara Burgerhart (1782).....................9
2. Sentimentalisme..........................................................................................................................13
2.1. Terminologie.........................................................................................................................13
2.2. Sentimentalisme, Preromantiek en Late Verlichting.............................................................13
Willem Bilderdijk (1756-1831)..................................................................................................15
Hiëronymus van Alphen (1746-1803).......................................................................................15
Hendrik Tollens (1780-1856).....................................................................................................15
Conrad Busken Huet (1826-1886).............................................................................................15
Hendrik Tollens (1780-1856).....................................................................................................16
Rhijnvis Feith: Themire (1753-1824).........................................................................................17
2.3. Parodie op Sentimentalisme.................................................................................................20
Jacobus Bellamy (1757-1786)...................................................................................................20
Doorwerking Sentimentalisme in de 19e eeuw........................................................................20
Nicolaas Beets: Camera obscura (1839)...................................................................................20
3. Hendrik Conscience (1812-1883): Van leeuw tot kerels...............................................................26
3.1. Geboorte van de moderne Vlaamse literatuur......................................................................26
Hendrik Conscience, Geschiedenis mijner jeugd (1888; postuum)...........................................26
Hendrik Conscience (1812-1883)..............................................................................................26
Switch naar het ‘Nederduytsch’ (= Nederlands).......................................................................26
De allereerste Vlaamse roman: In’t Wonderjaer (1566) (uitgegeven in: 1837).........................26
Opkomst roman, inclusief subgenres, in Europees perspectief................................................27
De historische roman................................................................................................................27
Hendrik Conscience: In’t Wonderjaer (1566)............................................................................27
1566: Beeldenstorm.................................................................................................................27
Ontstaan van het moderne België............................................................................................28
3.2. De Leeuw van Vlaenderen: tussen feit en fictie.....................................................................28
Hendrik Conscience: De leeuw van Vlaenderen (1838).............................................................28
De Guldensporenslag................................................................................................................28
2
, Historische stof.........................................................................................................................29
Fictionalisering door Conscience..............................................................................................29
De dubbelzinnige ridderromantiek van Conscience..................................................................30
Consciences kijk op de feodale maatschappij...........................................................................30
Politieke boodschap De Leeuw van Vlaenderen.......................................................................31
Culturele en politieke belang van deze roman nauwelijks te overschatten..............................31
3.3. Vlaamse letterkunde als evenwichtsoefening.......................................................................32
Leidt tot complexe verhouding tot de moderniteit..................................................................32
Hendrik Conscience: De Baanwachter (1872)...........................................................................33
Plot...........................................................................................................................................33
Boodschap................................................................................................................................33
3.4. De radicalisering van het Vlaamse bewustzijn (+ epiloog: Blauwvoeterij).............................34
Hendrik Conscience: De Kerels van Vlaenderen (1871)............................................................34
Kerels = historische roman?......................................................................................................34
Kerelsvolk samengesteld uit diverse sociale groepen (het Vlaamse volk is niet homogeen)....34
Verloop.....................................................................................................................................35
De Kerels als allegorie...............................................................................................................36
De boodschap...........................................................................................................................36
Epiloog......................................................................................................................................36
4. Pöezie in Vlaanderen tot 1880.....................................................................................................37
4.1. Intro: iets over breuken en bruggen......................................................................................37
Paradigmashift: ethisch esthetisch..........................................................................................37
4.2. Dichtkunst voor 1830............................................................................................................38
Maria van Ackere - Doolaeghe (1803-1884).............................................................................38
Jan Frans Willems (1793-1846).................................................................................................38
4.3. 1830 tot 1880: schrijven ‘voor Taal en Vaderland’................................................................39
Belgische tweetalige staatsprijs voor poëzie (1834).................................................................39
Prudens van Duyse (1804-1859)...............................................................................................39
Maria van Ackere - Doolaeghe (1803-1884).............................................................................40
Karel Lodewijk Ledeganck (1805-1847)....................................................................................40
Literaire kritiek..........................................................................................................................41
De Olijftak (1835- )....................................................................................................................41
4.4. Guido Gezelle, ‘baanbreker van het modernisme’................................................................42
Guido Gezelle (1830-1899).......................................................................................................42
Intrede van het modernisme in de Nederlandstalige literatuur (1916)....................................43
Guido Gezelle: Hoort (1858-1877?)..........................................................................................43
3
, Paul van Ostayen: Music-Hall (1916)........................................................................................43
Gezelle als Tachtiger avant la lettre..........................................................................................43
Gezelle, avant-gardist avant la lettre........................................................................................44
5. Kritisch proza: De Gids (1837)......................................................................................................45
5.1. Vaderlandsche letteroefeningen...........................................................................................45
5.2. De Gids (1837).......................................................................................................................45
Conrad Busken Huet.................................................................................................................46
Everhardus Johannes Potgieter (1808-1875)............................................................................48
Everhardus Johannes Potgieter: Jan, Jannetje en hun jongste kind (1842)...............................49
Conrad Busken Huet: Lidewyde (1868).....................................................................................52
6. Multatuli: Max Havelaar..............................................................................................................58
Multatuli: Max Havelaar (1860)...............................................................................................58
Biografische achtergrond: Eduard Douwes Dekker (1820-1887)..............................................58
Structuur roman.......................................................................................................................64
Conclusie..................................................................................................................................72
7. De Tachtigers...............................................................................................................................74
7.1. Even recapituleren................................................................................................................74
7.2. Tachtigers: van ethisch naar esthetisch discours...................................................................76
Jacques Perk (1859-1881).........................................................................................................76
Deine Theos..............................................................................................................................77
Willem Kloos.............................................................................................................................77
7.3. Poëtica van de Tachtigers......................................................................................................77
7.4. De Nieuwe Gids (1885-1893).................................................................................................78
Frederik van Eeden (1860-1932)...............................................................................................79
Albert Verwey (1865-1937)......................................................................................................80
Lodewijk van Deyssel (1864-1952)............................................................................................80
Nieuw Holland (ca. 1885)..........................................................................................................81
Herman Gorter (1864-1927).....................................................................................................82
Herman Gorter: Mei (1889)......................................................................................................82
Herman Gorter: Verzen (1890).................................................................................................84
Conclusie..................................................................................................................................87
Willem Paap (1856-1923).........................................................................................................88
8. Het Naturalisme..........................................................................................................................89
8.1. Het Naturalisme in Nederland...............................................................................................92
Middelpunt = nerveus gestel....................................................................................................93
Plot = geschiedenis van een ontnuchtering..............................................................................94
4