Hoofdstuk 1- Tijd van Jagers en Boeren (tot 3000 v.C.)
Paragraaf 1.1 - Het leven jager-verzamelaars
Uit de langste tijd uit de geschiedenis van de mensheid bestaan geen schriftelijke bronnen.
Deze periode wordt prehistorie (voorgeschiedenis) genoemd. Een andere naam is tijd van
jagers en boeren. Dit tijdvak eindigde omstreeks 3000 v.C. toen in het Midden-Oosten het
schrift ontstond.
Voor onze kennis van de prehistorie zijn we afhankelijk van ongeschreven bronnen die
worden onderzocht door middel van archeologie. De laatste tijd is veel bekend geworden
over de cultuur van prehistorische mensen. We weten redelijk hoe ze leefden, maar over
hun denken weten we veel minder door het ontbreken van geschreven bronnen.
Wetenschappers zijn het erover eens dat de mens zich heeft geëvolueerd van apen die in
wouden in Afrika leefden. Zo’n twee miljoen jaar geleden ontstonden de eerste
mensensoorten. Deze mensen leefden in groepen, in een samenleving van
jager-verzamelaars. Zo’n 400.000 jaar geleden gingen ze ook vuur gebruiken. Uiteindelijk
bleef 1 mensensoort over: de moderne mens, die 200.000 jaar geleden in Oost-Afrika
ontstond. Er waren toen nog minstens 5 andere mensensoorten, die verspreid over de
wereld leefden. Alleen in Amerika woonden geen mensen.
De eerste moderne mens leefde 150.000 jaar in Afrika, maar vanaf 50.000 v.C. verspreidde
hij zich. Eerst verscheen hij in Azië, omstreeks 40.000 jaar v.C. kwam hij in Europa en
Australië en ergens tussen 30.000 en 15.000 v.C. stak hij over naar Amerika.
Tot 9000 v.C. leefden alle mensen van jagen en voedsel verzamelen. Tussen mannen en
vrouwen bestond een duidelijke rolverdeling. Mannen hielden zich bezig met de jacht, de
verdediging tegen wilde dieren en de strijd tegen andere mensen. Vrouwen zorgden voor de
kinderen en verzamelden paddenstoelen, zaden, noten, bessen etc.
Jager-verzamelaars leefden in groepen van enkele tientallen mensen. Het waren nomaden:
ze hadden geen vaste woonplaats en zwierven om voedsel te vinden. Het basiskamp werd
verplaatst zodra de bestaansmiddelen er waren uitgeput. Ze hadden weinig bezit, want ze
moesten alles kunnen dragen.
Vanaf 50.000 v.C. maakten ze ingewikkeldere werktuigen. Ze maakten wapens met
meerdere onderdelen en naaiden ze kleding en bouwden tenten en hutten, waardoor ze
bestand waren tegen de kou.
Vanaf 30.000 v.C. brachten jager-verzamelaars hun gedachten tot uiting in kunst. De
prehistorische kunst laat zien dat de cultuur van jager-verzamelaars ingewikkelder werd.
Mensen gingen denken in symbolen.
,Paragraaf 1.2 - De opkomst van de landbouw
De landbouw ontstond het eerst in het Midden-Oosten. Ten oosten van de Middellandse Zee
gingen mensen omstreeks 9000 v.C. voedsel verbouwen in een gebied dat vanwege zijn
vorm de vruchtbare halvemaan wordt genoemd. Na de akkerbouw ontstond de veeteelt
omstreeks 8000 v.C. In de daaropvolgende millennia werd de landbouw steeds gevarieerder.
Het ontstaan van de landbouw was een ingrijpende verandering, een revolutie, die de hele
manier van samenleven veranderde. Vanuit het Midden-Oosten verspreidden migranten de
landbouw in Azië, Afrika en Europa. Los van het Midden-Oosten vond de
landbouwrevolutie ook in andere gebieden zelfstandig plaats.
Hoe kunnen we het ontstaan van de landbouw verklaren? Een belangrijke oorzaak was dat
het klimaat veranderde. In het Midden-Oosten ontstond een klimaat van zachte natte winters
en warme droge zomers. Granen en peulvruchten konden goed groeien in dit milieu.
Ook in Europa werd het klimaat geschikter voor landbouw. Mensen ontdekten dat ze
gewassen kunnen uitzaaien en planten. Door gunstige varianten te selecteren werden ze
beter geschikt voor consumptie. Op die manier werden wilde planten gedomesticeerd.
Een andere oorzaak was dat dieren waarop veel werd gejaagd, vrijwel verdwenen waren.
Dieren werden getemd en gefokt. Ze werden op vergelijkbare wijze als planten
gedomesticeerd.
Vanaf omstreeks 5000 v.C. werden dieren ook gebruikt voor bewerking van het land. Zware
grond kon door middel van stieren worden losgewoeld. Door de landbouw konden veel meer
mensen worden gevoed. Eerst was het een aanvullend middel van bestaan naast jagen en
verzamelen, maar later was landbouw nodig om de groeiende bevolking in leven te houden.
Door de landbouwrevolutie ontstond een nieuw soort samenleving, de
landbouwsamenleving (agrarische samenleving). Boeren gaven het nomadische bestaan
op en kregen een sedentaire leefwijze. Ze gingen permanent wonen in huizen en ze gingen
in grotere groepen bij elkaar leven, in dorpen. Door de natuur te onderwerpen voorzagen ze
in hun eigen levensonderhoud: elk dorp was autarkisch (zelfvoorzienend).
Bezit werd belangrijk. Jager-verzamelaars konden geen grond bezitten. Voor boeren werd
grond juist het belangrijkste bezit. Ze bezaten ook huizen en werktuigen, potten, kleding en
andere producten van nijverheid.
Sommige mensen hadden meer bezit dan anderen. Daardoor hadden ze vaak ook meer
aanzien en macht. De sociale ongelijkheid groeide.
De mensen geloofden in goden, die vaak samenvielen met natuurverschijnselen zoals de
zon en de maan, of regen en bliksem. Ook rivieren en dieren werden in hun
natuurgodsdiensten als goden vereerd. Om de goden gunstig te stemmen, werden
plechtige handelingen uitgevoerd. Zulke rituelen bestonden bijvoorbeeld uit offeren.
,Paragraaf 1.3 - De eerste steden
Dorpen hadden in de prehistorie tientallen of hooguit enkele honderden inwoners. In Turkije
was er in omstreeks 6500 v.C. een dorp met 10.000 inwoners. De bewoners leefden van
landbouw en daarom was het nog geen stad. Een stad is een van het platteland
afgescheiden plaats met veel bewoners waarvan de meesten geen boer zijn. De eerste
steden ontstonden in Irak bij de rivieren Eufraat en Tigris, een gebied dat Mesopotamië werd
genoemd. Het volk van de Soemeriërs had zich daar gevestigd. Tussen 4000 en 2000 v.C.
bouwden ze tientallen dorpen in hun nieuwe leefgebied uit tot steden met
bestuursgebouwen, pakhuizen en tempels.
De eerste steden ontstonden doordat boeren op de vruchtbare grond langs de rivieren meer
voedsel produceerden dan ze nodig hadden. Dankzij de overschotten konden boeren
anderen voeden die niet meer van de landbouw leefden. Zo ontstond de
landbouwstedelijke samenleving waarin een minderheid van de bevolking in steden
leefde. Er ontstond een elite, een sociale toplaag die leiding gaf, omdat er dijken, dammen
en kanalen nodig waren. Het bouwen en onderhouden hiervan werd georganiseerd door
deze elite.
In landbouwsamenlevingen hielden boeren zich bezig met nijverheid. Maar in steden was dit
het werk van timmerlieden, pottenbakkers en andere vakmensen die gespecialiseerd
waren in een ambacht. Er ontstonden meer gespecialiseerde beroepen. Zo beschermden
militairen de bevolking, onderhielden priesters contact met de goden, hielpen ambtenaren
bij het bestuur en werden producten door handelaren gekocht, verkocht en vervoerd.
Steden waren afhankelijk van handel.
Uit de elite in Soemerische steden kwam 1 leider naar voren, een vorst die meestal wel
rekening hield met een adviesraad van aanzienlijke mannen. De rest van de bevolking
bestond uit onderdanen die de regering moesten gehoorzamen.
In Egypte ontstond omstreeks 3000 v.C. 1 staat met een koning aan het hoofd, de farao. In
Mesopotamië bleef een groot aantal stadstaten bestaan, die bestonden uit een stad en het
omliggende land. Hun koningen waren vaak ook opperpriester. Als koning-priester stonden
ze in nauw contact met de goden. Dat versterkte hun gezag.
Onderaan in de sociale hiërarchie (rangorde) stonden slaven en boeren, die een
toegewezen stuk grond moesten bewerken. Hun oogst moesten ze afstaan aan de staat.
Door deze belasting kon de overheid voedsel verstrekken aan bijvoorbeeld ambtenaren,
militairen en priesters.
De Soemeriërs hadden een hoogontwikkelde cultuur. Deze beschaving kende nieuwe
technieken en nieuwe materialen. De Soemeriërs hadden een polytheïstische godsdienst
met goden die leken op mensen. De mensen verklaarden alles wat gebeurde uit het
handelen van de goden. Zo was er de mythe dat de goden de mens hadden gemaakt uit
klei.
Over de Soemerische godsdienst is veel bekend door bewaard gebleven afbeeldingen en
teksten. De Soemeriërs vonden in de jaren 3300-2900 v.C. het schrift uit. Het was een
gevolg van de ingewikkelde organisatie die nodig was voor het besturen van de steden. Met
het schrift hielden ambtenaren bijvoorbeeld hoeveel producten boeren geleverd hadden. De
Soemeriërs krasten de tekens met schrijfstokken in klei. Omdat de tekens op spijkers leken,
wordt hun schrift het spijkerschrift genoemd.
, Kenmerkende Aspecten:
- de levenswijze van jager-verzamelaars
- het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen
- het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen
Paragraaf 1.1 - Het leven jager-verzamelaars
Uit de langste tijd uit de geschiedenis van de mensheid bestaan geen schriftelijke bronnen.
Deze periode wordt prehistorie (voorgeschiedenis) genoemd. Een andere naam is tijd van
jagers en boeren. Dit tijdvak eindigde omstreeks 3000 v.C. toen in het Midden-Oosten het
schrift ontstond.
Voor onze kennis van de prehistorie zijn we afhankelijk van ongeschreven bronnen die
worden onderzocht door middel van archeologie. De laatste tijd is veel bekend geworden
over de cultuur van prehistorische mensen. We weten redelijk hoe ze leefden, maar over
hun denken weten we veel minder door het ontbreken van geschreven bronnen.
Wetenschappers zijn het erover eens dat de mens zich heeft geëvolueerd van apen die in
wouden in Afrika leefden. Zo’n twee miljoen jaar geleden ontstonden de eerste
mensensoorten. Deze mensen leefden in groepen, in een samenleving van
jager-verzamelaars. Zo’n 400.000 jaar geleden gingen ze ook vuur gebruiken. Uiteindelijk
bleef 1 mensensoort over: de moderne mens, die 200.000 jaar geleden in Oost-Afrika
ontstond. Er waren toen nog minstens 5 andere mensensoorten, die verspreid over de
wereld leefden. Alleen in Amerika woonden geen mensen.
De eerste moderne mens leefde 150.000 jaar in Afrika, maar vanaf 50.000 v.C. verspreidde
hij zich. Eerst verscheen hij in Azië, omstreeks 40.000 jaar v.C. kwam hij in Europa en
Australië en ergens tussen 30.000 en 15.000 v.C. stak hij over naar Amerika.
Tot 9000 v.C. leefden alle mensen van jagen en voedsel verzamelen. Tussen mannen en
vrouwen bestond een duidelijke rolverdeling. Mannen hielden zich bezig met de jacht, de
verdediging tegen wilde dieren en de strijd tegen andere mensen. Vrouwen zorgden voor de
kinderen en verzamelden paddenstoelen, zaden, noten, bessen etc.
Jager-verzamelaars leefden in groepen van enkele tientallen mensen. Het waren nomaden:
ze hadden geen vaste woonplaats en zwierven om voedsel te vinden. Het basiskamp werd
verplaatst zodra de bestaansmiddelen er waren uitgeput. Ze hadden weinig bezit, want ze
moesten alles kunnen dragen.
Vanaf 50.000 v.C. maakten ze ingewikkeldere werktuigen. Ze maakten wapens met
meerdere onderdelen en naaiden ze kleding en bouwden tenten en hutten, waardoor ze
bestand waren tegen de kou.
Vanaf 30.000 v.C. brachten jager-verzamelaars hun gedachten tot uiting in kunst. De
prehistorische kunst laat zien dat de cultuur van jager-verzamelaars ingewikkelder werd.
Mensen gingen denken in symbolen.
,Paragraaf 1.2 - De opkomst van de landbouw
De landbouw ontstond het eerst in het Midden-Oosten. Ten oosten van de Middellandse Zee
gingen mensen omstreeks 9000 v.C. voedsel verbouwen in een gebied dat vanwege zijn
vorm de vruchtbare halvemaan wordt genoemd. Na de akkerbouw ontstond de veeteelt
omstreeks 8000 v.C. In de daaropvolgende millennia werd de landbouw steeds gevarieerder.
Het ontstaan van de landbouw was een ingrijpende verandering, een revolutie, die de hele
manier van samenleven veranderde. Vanuit het Midden-Oosten verspreidden migranten de
landbouw in Azië, Afrika en Europa. Los van het Midden-Oosten vond de
landbouwrevolutie ook in andere gebieden zelfstandig plaats.
Hoe kunnen we het ontstaan van de landbouw verklaren? Een belangrijke oorzaak was dat
het klimaat veranderde. In het Midden-Oosten ontstond een klimaat van zachte natte winters
en warme droge zomers. Granen en peulvruchten konden goed groeien in dit milieu.
Ook in Europa werd het klimaat geschikter voor landbouw. Mensen ontdekten dat ze
gewassen kunnen uitzaaien en planten. Door gunstige varianten te selecteren werden ze
beter geschikt voor consumptie. Op die manier werden wilde planten gedomesticeerd.
Een andere oorzaak was dat dieren waarop veel werd gejaagd, vrijwel verdwenen waren.
Dieren werden getemd en gefokt. Ze werden op vergelijkbare wijze als planten
gedomesticeerd.
Vanaf omstreeks 5000 v.C. werden dieren ook gebruikt voor bewerking van het land. Zware
grond kon door middel van stieren worden losgewoeld. Door de landbouw konden veel meer
mensen worden gevoed. Eerst was het een aanvullend middel van bestaan naast jagen en
verzamelen, maar later was landbouw nodig om de groeiende bevolking in leven te houden.
Door de landbouwrevolutie ontstond een nieuw soort samenleving, de
landbouwsamenleving (agrarische samenleving). Boeren gaven het nomadische bestaan
op en kregen een sedentaire leefwijze. Ze gingen permanent wonen in huizen en ze gingen
in grotere groepen bij elkaar leven, in dorpen. Door de natuur te onderwerpen voorzagen ze
in hun eigen levensonderhoud: elk dorp was autarkisch (zelfvoorzienend).
Bezit werd belangrijk. Jager-verzamelaars konden geen grond bezitten. Voor boeren werd
grond juist het belangrijkste bezit. Ze bezaten ook huizen en werktuigen, potten, kleding en
andere producten van nijverheid.
Sommige mensen hadden meer bezit dan anderen. Daardoor hadden ze vaak ook meer
aanzien en macht. De sociale ongelijkheid groeide.
De mensen geloofden in goden, die vaak samenvielen met natuurverschijnselen zoals de
zon en de maan, of regen en bliksem. Ook rivieren en dieren werden in hun
natuurgodsdiensten als goden vereerd. Om de goden gunstig te stemmen, werden
plechtige handelingen uitgevoerd. Zulke rituelen bestonden bijvoorbeeld uit offeren.
,Paragraaf 1.3 - De eerste steden
Dorpen hadden in de prehistorie tientallen of hooguit enkele honderden inwoners. In Turkije
was er in omstreeks 6500 v.C. een dorp met 10.000 inwoners. De bewoners leefden van
landbouw en daarom was het nog geen stad. Een stad is een van het platteland
afgescheiden plaats met veel bewoners waarvan de meesten geen boer zijn. De eerste
steden ontstonden in Irak bij de rivieren Eufraat en Tigris, een gebied dat Mesopotamië werd
genoemd. Het volk van de Soemeriërs had zich daar gevestigd. Tussen 4000 en 2000 v.C.
bouwden ze tientallen dorpen in hun nieuwe leefgebied uit tot steden met
bestuursgebouwen, pakhuizen en tempels.
De eerste steden ontstonden doordat boeren op de vruchtbare grond langs de rivieren meer
voedsel produceerden dan ze nodig hadden. Dankzij de overschotten konden boeren
anderen voeden die niet meer van de landbouw leefden. Zo ontstond de
landbouwstedelijke samenleving waarin een minderheid van de bevolking in steden
leefde. Er ontstond een elite, een sociale toplaag die leiding gaf, omdat er dijken, dammen
en kanalen nodig waren. Het bouwen en onderhouden hiervan werd georganiseerd door
deze elite.
In landbouwsamenlevingen hielden boeren zich bezig met nijverheid. Maar in steden was dit
het werk van timmerlieden, pottenbakkers en andere vakmensen die gespecialiseerd
waren in een ambacht. Er ontstonden meer gespecialiseerde beroepen. Zo beschermden
militairen de bevolking, onderhielden priesters contact met de goden, hielpen ambtenaren
bij het bestuur en werden producten door handelaren gekocht, verkocht en vervoerd.
Steden waren afhankelijk van handel.
Uit de elite in Soemerische steden kwam 1 leider naar voren, een vorst die meestal wel
rekening hield met een adviesraad van aanzienlijke mannen. De rest van de bevolking
bestond uit onderdanen die de regering moesten gehoorzamen.
In Egypte ontstond omstreeks 3000 v.C. 1 staat met een koning aan het hoofd, de farao. In
Mesopotamië bleef een groot aantal stadstaten bestaan, die bestonden uit een stad en het
omliggende land. Hun koningen waren vaak ook opperpriester. Als koning-priester stonden
ze in nauw contact met de goden. Dat versterkte hun gezag.
Onderaan in de sociale hiërarchie (rangorde) stonden slaven en boeren, die een
toegewezen stuk grond moesten bewerken. Hun oogst moesten ze afstaan aan de staat.
Door deze belasting kon de overheid voedsel verstrekken aan bijvoorbeeld ambtenaren,
militairen en priesters.
De Soemeriërs hadden een hoogontwikkelde cultuur. Deze beschaving kende nieuwe
technieken en nieuwe materialen. De Soemeriërs hadden een polytheïstische godsdienst
met goden die leken op mensen. De mensen verklaarden alles wat gebeurde uit het
handelen van de goden. Zo was er de mythe dat de goden de mens hadden gemaakt uit
klei.
Over de Soemerische godsdienst is veel bekend door bewaard gebleven afbeeldingen en
teksten. De Soemeriërs vonden in de jaren 3300-2900 v.C. het schrift uit. Het was een
gevolg van de ingewikkelde organisatie die nodig was voor het besturen van de steden. Met
het schrift hielden ambtenaren bijvoorbeeld hoeveel producten boeren geleverd hadden. De
Soemeriërs krasten de tekens met schrijfstokken in klei. Omdat de tekens op spijkers leken,
wordt hun schrift het spijkerschrift genoemd.
, Kenmerkende Aspecten:
- de levenswijze van jager-verzamelaars
- het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen
- het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen
