INLEIDING TOT DE RECHTSFILOSOFIE
Inhoudsopgave
HOOFDSTUK I. Inleiding: Wat is rechtsfilosofie? _________________________________________________ 3
HOOFDSTUK II. Modernisering en functionele differentiatie in ‘relatief autonome deelsystemen’ _________ 4
2.1. Modernisering _______________________________________________________________________ 4
2.2. Functionele differentiatie _______________________________________________________________ 5
2.3. Procedurele legitimiteit ________________________________________________________________ 6
2.3.1. Eerste voorbeeld: Oostenrijkse rechtspositivistische filosoof Hans Kelsen _____________________ 7
2.3.2. Tweede voorbeeld: Engelse rechtspositivistische filosoof H.L.A. Hart ________________________ 8
2.3.3. Fuller versus Austin: de parabel van ‘Koning Rex’ “de innermorality of the law” ________________ 8
HOOFDSTUK III. Historische reconstructie – christelijke denken over recht en staat tot en met Augustinus_ 11
3.1. Jezus ______________________________________________________________________________ 11
3.2. Paulus _____________________________________________________________________________ 12
3.3. Celsus (2de eeuw) ____________________________________________________________________ 13
3.4. Van het christendom als sekte tot staatskerk ______________________________________________ 13
3.4.1. « Tolerantie van het keizerrijk tegenover de christenen__________________________________ 14
3.4.2. « Behandeling op voet van gelijkheid: gaat in vanaf bekering van Keizer Constantijn tot het
christendom _________________________________________________________________________ 14
3.4.3. « Dominantie van het christendom __________________________________________________ 14
3.5. Augustinus (354 – 430) _______________________________________________________________ 15
3.6. Samenvattend ______________________________________________________________________ 16
HOOFDSTUK IV. Rechtvaardiging van geloofsdwang in de katholieke kerk ___________________________ 18
4.1. Eerste eeuw na Christus _______________________________________________________________ 18
4.2. Tweede eeuw na Christus______________________________________________________________ 18
4.3. Rechtvaardiging van dwang en geweld tegen ongelovigen (bv. heidenen), ketters en geloofsafvalligen 19
4.3.1. Ongelovigen ____________________________________________________________________ 19
4.3.2. Ketters en geloofsafvalligen ________________________________________________________ 20
4.4. Legitimatie van kerkelijke dwang in de investituurstrijd tussen de paus en de keizer (rond 1075) _____ 20
4.4.1. 1252 - Paus Innocentius IV, Bul Ad Extirpenda __________________________________________ 21
4.4.2. 1520 – Paus Leo X, Bul Exsurge Domine _______________________________________________ 24
HOOFDSTUK V. Thomas van Aquino __________________________________________________________ 26
5.1. Natuurlijk proces van gemeenschapsvorming versus staat ___________________________________ 26
5.2. De zijnsordening van God versus het kwade _______________________________________________ 28
5.3. Hiërachie van de wetten ______________________________________________________________ 30
5.4. Geen willekeur ______________________________________________________________________ 30
5.4.1. Romeins recht: wel willekeur – compatibiliseren? _______________________________________ 31
5.5. Regeringsvormen onderscheiden door Aquino _____________________________________________ 32
5.6. Onderscheid tussen de wereldse en de goddelijke macht _____________________________________ 34
5.7. Summa theologica ___________________________________________________________________ 35
5.7.1. Is de wet iets van de rede? _________________________________________________________ 35
5.7.2. Is de wet altijd tot gemeenschappelijke goede geordend? ________________________________ 36
5.7.3. Is iedere wet van de eeuwige afgeleid? _______________________________________________ 36
5.8. Ratzinger: homohuwelijk ______________________________________________________________ 39
HOOFDSTUK IV. Fritz Kern __________________________________________________________________ 42
HOOFDSTUK VII. Crisis van de respublica christiana _____________________________________________ 43
7.1. Luther en Calvijn _____________________________________________________________________ 43
7.1.1. Drie sola’s ______________________________________________________________________ 44
7.2. Vrede van Augsburg (1555): wiens gebied, diens gebed ______________________________________ 45
7.3. Bartholomeüsnacht: Te Deum __________________________________________________________ 45
1
, 7.4. Hendrik IV: tolerantie-edict van Nantes ___________________________________________________ 46
7.5. Lodewijk XIV: un roi, une loi et une foi ____________________________________________________ 46
7.6. Jean Bodin: wet als bevel van de soeverein ________________________________________________ 47
HOOFDSTUK VIII. Thomas Hobbes – The Leviathan ______________________________________________ 50
8.1. Geen collectief verzetsrecht ____________________________________________________________ 51
8.2. Tegenstander van mixed governement ___________________________________________________ 53
8.3. Afbeelding van titelpagina Leviathan ____________________________________________________ 53
8.3.1. Rechterkant _____________________________________________________________________ 53
8.3.2. Linkerkant ______________________________________________________________________ 54
HOOFDSTUK IX. John Locke _________________________________________________________________ 58
HOOFDSTUK X. Tolerantie: Locke en Voltaire ___________________________________________________ 62
10.1. Wat is tolerantie? ___________________________________________________________________ 62
10.2. Tolerantie alvorens voor Locke: Erasmus (16deeeuw) ______________________________________ 62
10.3. Tolerantie door Locke ________________________________________________________________ 63
10.3.1. Beperkingen ___________________________________________________________________ 64
10.4. Tolerantie door Voltaire ______________________________________________________________ 65
HOOFDSTUK XI. Montesquieu _______________________________________________________________ 67
11.1 “Scheiding der machten” _____________________________________________________________ 76
HOOFDSTUK XII. Jean-Jaques Rousseau: Du Contrat Sociale (18e eeuw) _____________________________ 81
12.1 Natuurtoestand ___________________________________________________________________ 81
12.2 Kenmerken van soevereiniteit __________________________________________________________ 86
12.2.1 Absoluut karakter & ondeelbaarheid ________________________________________________ 86
12.2.2 Absolute karakter & ondeelbaarheid: Abbé Sieyès ______________________________________ 88
12.2.2 Kan de soeverein dwalen? _________________________________________________________ 91
HOOFDSTUK XIII. Verlichtingsdenken en strafrechtsfilosofie ______________________________________ 95
13.1. Utilitarisme ________________________________________________________________________ 96
13.1.1 Cesare Beccaria _________________________________________________________________ 96
13.1.2. Jeremy Bentham ________________________________________________________________ 99
13.2. Retributivisme (retribueren = iemand die het gelijke met het gelijke vergeldt) __________________ 100
13.2.1 Immanuel Kant _________________________________________________________________ 100
13.3. Utilitarisme <-> retributivisme; een vals alternatief? ______________________________________ 102
13.3.1 John Rawls ____________________________________________________________________ 102
13.3.2. G.P. Fletcher __________________________________________________________________ 103
HOOFDSTUK XIV. Verlichtingsdenken en het politiek proces _____________________________________ 105
14.1. Terugblik naar verlichtingsfilosofie ____________________________________________________ 105
14.2. Franse revolutie (1789) _____________________________________________________________ 105
14.2.1 Déclaration des droits de l’homme et du citoyen (26/9/1789)____________________________ 106
14.2.2 Terreurregime _________________________________________________________________ 108
14.2.3 Code Napoleon_________________________________________________________________ 110
14.3. Marx & Engels ____________________________________________________________________ 112
14.4. Clara Wichman ____________________________________________________________________ 117
14.5. Michel Foucault ___________________________________________________________________ 119
HOOFDSTUK XV. Recht & rechtvaardigheid ___________________________________________________ 123
6.1 Kelsen ____________________________________________________________________________ 126
6.2 Radeburch _________________________________________________________________________ 130
HOOFDSTUK XVI. Grenzen & tolerantie: de weerbare democratie _________________________________ 144
2
Inhoudsopgave
HOOFDSTUK I. Inleiding: Wat is rechtsfilosofie? _________________________________________________ 3
HOOFDSTUK II. Modernisering en functionele differentiatie in ‘relatief autonome deelsystemen’ _________ 4
2.1. Modernisering _______________________________________________________________________ 4
2.2. Functionele differentiatie _______________________________________________________________ 5
2.3. Procedurele legitimiteit ________________________________________________________________ 6
2.3.1. Eerste voorbeeld: Oostenrijkse rechtspositivistische filosoof Hans Kelsen _____________________ 7
2.3.2. Tweede voorbeeld: Engelse rechtspositivistische filosoof H.L.A. Hart ________________________ 8
2.3.3. Fuller versus Austin: de parabel van ‘Koning Rex’ “de innermorality of the law” ________________ 8
HOOFDSTUK III. Historische reconstructie – christelijke denken over recht en staat tot en met Augustinus_ 11
3.1. Jezus ______________________________________________________________________________ 11
3.2. Paulus _____________________________________________________________________________ 12
3.3. Celsus (2de eeuw) ____________________________________________________________________ 13
3.4. Van het christendom als sekte tot staatskerk ______________________________________________ 13
3.4.1. « Tolerantie van het keizerrijk tegenover de christenen__________________________________ 14
3.4.2. « Behandeling op voet van gelijkheid: gaat in vanaf bekering van Keizer Constantijn tot het
christendom _________________________________________________________________________ 14
3.4.3. « Dominantie van het christendom __________________________________________________ 14
3.5. Augustinus (354 – 430) _______________________________________________________________ 15
3.6. Samenvattend ______________________________________________________________________ 16
HOOFDSTUK IV. Rechtvaardiging van geloofsdwang in de katholieke kerk ___________________________ 18
4.1. Eerste eeuw na Christus _______________________________________________________________ 18
4.2. Tweede eeuw na Christus______________________________________________________________ 18
4.3. Rechtvaardiging van dwang en geweld tegen ongelovigen (bv. heidenen), ketters en geloofsafvalligen 19
4.3.1. Ongelovigen ____________________________________________________________________ 19
4.3.2. Ketters en geloofsafvalligen ________________________________________________________ 20
4.4. Legitimatie van kerkelijke dwang in de investituurstrijd tussen de paus en de keizer (rond 1075) _____ 20
4.4.1. 1252 - Paus Innocentius IV, Bul Ad Extirpenda __________________________________________ 21
4.4.2. 1520 – Paus Leo X, Bul Exsurge Domine _______________________________________________ 24
HOOFDSTUK V. Thomas van Aquino __________________________________________________________ 26
5.1. Natuurlijk proces van gemeenschapsvorming versus staat ___________________________________ 26
5.2. De zijnsordening van God versus het kwade _______________________________________________ 28
5.3. Hiërachie van de wetten ______________________________________________________________ 30
5.4. Geen willekeur ______________________________________________________________________ 30
5.4.1. Romeins recht: wel willekeur – compatibiliseren? _______________________________________ 31
5.5. Regeringsvormen onderscheiden door Aquino _____________________________________________ 32
5.6. Onderscheid tussen de wereldse en de goddelijke macht _____________________________________ 34
5.7. Summa theologica ___________________________________________________________________ 35
5.7.1. Is de wet iets van de rede? _________________________________________________________ 35
5.7.2. Is de wet altijd tot gemeenschappelijke goede geordend? ________________________________ 36
5.7.3. Is iedere wet van de eeuwige afgeleid? _______________________________________________ 36
5.8. Ratzinger: homohuwelijk ______________________________________________________________ 39
HOOFDSTUK IV. Fritz Kern __________________________________________________________________ 42
HOOFDSTUK VII. Crisis van de respublica christiana _____________________________________________ 43
7.1. Luther en Calvijn _____________________________________________________________________ 43
7.1.1. Drie sola’s ______________________________________________________________________ 44
7.2. Vrede van Augsburg (1555): wiens gebied, diens gebed ______________________________________ 45
7.3. Bartholomeüsnacht: Te Deum __________________________________________________________ 45
1
, 7.4. Hendrik IV: tolerantie-edict van Nantes ___________________________________________________ 46
7.5. Lodewijk XIV: un roi, une loi et une foi ____________________________________________________ 46
7.6. Jean Bodin: wet als bevel van de soeverein ________________________________________________ 47
HOOFDSTUK VIII. Thomas Hobbes – The Leviathan ______________________________________________ 50
8.1. Geen collectief verzetsrecht ____________________________________________________________ 51
8.2. Tegenstander van mixed governement ___________________________________________________ 53
8.3. Afbeelding van titelpagina Leviathan ____________________________________________________ 53
8.3.1. Rechterkant _____________________________________________________________________ 53
8.3.2. Linkerkant ______________________________________________________________________ 54
HOOFDSTUK IX. John Locke _________________________________________________________________ 58
HOOFDSTUK X. Tolerantie: Locke en Voltaire ___________________________________________________ 62
10.1. Wat is tolerantie? ___________________________________________________________________ 62
10.2. Tolerantie alvorens voor Locke: Erasmus (16deeeuw) ______________________________________ 62
10.3. Tolerantie door Locke ________________________________________________________________ 63
10.3.1. Beperkingen ___________________________________________________________________ 64
10.4. Tolerantie door Voltaire ______________________________________________________________ 65
HOOFDSTUK XI. Montesquieu _______________________________________________________________ 67
11.1 “Scheiding der machten” _____________________________________________________________ 76
HOOFDSTUK XII. Jean-Jaques Rousseau: Du Contrat Sociale (18e eeuw) _____________________________ 81
12.1 Natuurtoestand ___________________________________________________________________ 81
12.2 Kenmerken van soevereiniteit __________________________________________________________ 86
12.2.1 Absoluut karakter & ondeelbaarheid ________________________________________________ 86
12.2.2 Absolute karakter & ondeelbaarheid: Abbé Sieyès ______________________________________ 88
12.2.2 Kan de soeverein dwalen? _________________________________________________________ 91
HOOFDSTUK XIII. Verlichtingsdenken en strafrechtsfilosofie ______________________________________ 95
13.1. Utilitarisme ________________________________________________________________________ 96
13.1.1 Cesare Beccaria _________________________________________________________________ 96
13.1.2. Jeremy Bentham ________________________________________________________________ 99
13.2. Retributivisme (retribueren = iemand die het gelijke met het gelijke vergeldt) __________________ 100
13.2.1 Immanuel Kant _________________________________________________________________ 100
13.3. Utilitarisme <-> retributivisme; een vals alternatief? ______________________________________ 102
13.3.1 John Rawls ____________________________________________________________________ 102
13.3.2. G.P. Fletcher __________________________________________________________________ 103
HOOFDSTUK XIV. Verlichtingsdenken en het politiek proces _____________________________________ 105
14.1. Terugblik naar verlichtingsfilosofie ____________________________________________________ 105
14.2. Franse revolutie (1789) _____________________________________________________________ 105
14.2.1 Déclaration des droits de l’homme et du citoyen (26/9/1789)____________________________ 106
14.2.2 Terreurregime _________________________________________________________________ 108
14.2.3 Code Napoleon_________________________________________________________________ 110
14.3. Marx & Engels ____________________________________________________________________ 112
14.4. Clara Wichman ____________________________________________________________________ 117
14.5. Michel Foucault ___________________________________________________________________ 119
HOOFDSTUK XV. Recht & rechtvaardigheid ___________________________________________________ 123
6.1 Kelsen ____________________________________________________________________________ 126
6.2 Radeburch _________________________________________________________________________ 130
HOOFDSTUK XVI. Grenzen & tolerantie: de weerbare democratie _________________________________ 144
2
