Lezen, spellen, rekenen diagnostiek
Lezen, spellen, rekenen diagnostiek ....................................................................................................... 1
Normale ontwikkeling lezen, spellen, rekenen ....................................................................................... 3
1 Wat is lezen en spellen? ....................................................................................................................... 3
1.1 Inleiding ......................................................................................................................................... 3
1.2 Orthografisch systeem van het Nederlands .................................................................................. 3
1.2.1 Vier principes van de Nederlandse orthografie ..................................................................... 4
1.3 Fasen in geletterdheid ................................................................................................................... 5
1.4 Technisch lezen ............................................................................................................................. 7
1.4.1 Voorbereidend lezen .............................................................................................................. 7
1.4.2 Aanvankelijk lezen .................................................................................................................. 8
1.4.3 Voortgezet lezen................................................................................................................... 11
1.4.4 Leesstrategieën .................................................................................................................... 11
1.4.5 Leesmodellen ....................................................................................................................... 12
1.4.6 Didactiek van het lezen ........................................................................................................ 14
1.4.7 De neurobiologie van het lezen............................................................................................ 14
1.5 Spellen ......................................................................................................................................... 15
1.5.1 Fasen in de spellingontwikkeling .......................................................................................... 15
1.5.2 Spellingstrategieën ............................................................................................................... 16
1.5.3 Spellingsmodellen ................................................................................................................ 17
1.5.4 Didactiek ............................................................................................................................... 18
1.6 Begrijpend lezen (BL) ................................................................................................................... 20
1.6.1 Model voor begrijpend lezen ............................................................................................... 20
1.6.2 Definitie begrijpend lezen .................................................................................................... 21
1.6.3 Begrijpend lezen: denkcategorieën ...................................................................................... 21
1.6.4 Didactiek ............................................................................................................................... 23
2 Wat is rekenen? .................................................................................................................................. 25
2.1 Definitie ....................................................................................................................................... 25
2.2 Fasen in de rekenontwikkeling .................................................................................................... 26
2.2.1 Voorbereidend rekenen: ontluikende gecijferdheid ............................................................ 26
2.2.2 Aanvankelijk rekenvaardigheden: beginnende gecijferdheid .............................................. 31
2.2.3 voortgezette rekenvaardigheden: gevorderde gecijferdheid .............................................. 36
3 Dyslexie............................................................................................................................................... 39
3.1 Termen en kader ......................................................................................................................... 39
3.2 Beschrijving van dyslexie ............................................................................................................. 39
3.2.1 Niveaus intergenerationele multiple deficit model ............................................................. 39
3.3 Definities van dyslexie ................................................................................................................. 45
3.3.1 Definitie dyslexie stichting dyslexie Nederland (2016) ........................................................ 45
3.3.2 Definitie dyslexie DSM-5 ...................................................................................................... 46
3.3.3 Definitie dyslexie International dyslexia association (IDA) .................................................. 46
3.4 Criteria ......................................................................................................................................... 47
3.5 Ernstgraad ................................................................................................................................... 48
3.6 Prevalentie en comorbiditeit....................................................................................................... 48
3.7 Vroegtijdige markers ................................................................................................................... 49
3.8 Leeftijdsgebonden kenmerken.................................................................................................... 50
3.9 Impact van dyslexie ..................................................................................................................... 50
4 Dyscalculie .......................................................................................................................................... 51
4.1 Beschrijving van dyscalculie ........................................................................................................ 51
1
, 4.1.1 Niveaus intergenerationele multiple deficit model ............................................................. 51
4.2 Definities dyscalculie ............................................................................................................. 54
4.2.1 Definitie dyscalculie onderzoeksgroep Desoete (2010) ....................................................... 54
4.2.2 Definitie dyscalculie DSM-5 (2014) ...................................................................................... 54
4.3 Criteria ......................................................................................................................................... 55
4.4 Ernstgraad ................................................................................................................................... 55
4.5 Prevalentie en comorbiditeit ....................................................................................................... 55
4.6 Vroegtijdige markers ................................................................................................................... 56
4.6.1 Onderzoek Desoete & Stock (2011) .............................................................................. 56
4.6.2 Algemeen.............................................................................................................................. 56
4.7 Leeftijdsgebonden kenmerken.................................................................................................... 57
4.8 Impact van dyscalculie................................................................................................................. 58
4.9 Protectieve factoren .............................................................................................................. 58
4.10 Endo-phenotypes ...................................................................................................................... 58
4.10.1 Acalculie......................................................................................................................... 58
4.10.2 Dyscalculie ..................................................................................................................... 59
5 Het diagnostisch proces ..................................................................................................................... 61
5.1 Het zorgcontinuüm ...................................................................................................................... 61
5.2 Uitgangspunten bij diagnostiek: HGW/HGD ............................................................................... 62
5.3 HGD: de vijf fasen in het diagnostisch proces ............................................................................. 63
5.3.1 De intakefase ................................................................................................................. 63
5.3.2 De strategiefase .................................................................................................................... 64
5.3.3 De onderzoeksfase ............................................................................................................... 65
5.3.4 De integratie- en aanbevelingsfase ...................................................................................... 65
5.3.5 De adviesfase ........................................................................................................................ 66
6 Diagnostiek technisch lezen ............................................................................................................... 67
6.1 Onderzoeksfase technisch lezen ................................................................................................. 67
6.1.1 Testafname ........................................................................................................................... 67
6.1.2 Ruwe score ........................................................................................................................... 67
6.1.3 Afgeleide score ..................................................................................................................... 67
6.1.4 Kwantitatieve interpretatie .................................................................................................. 67
6.1.5 Kwalitatieve interpretatie .................................................................................................... 68
7 Diagnostiek spelling ............................................................................................................................ 69
7.1 Onderzoeksfase spelling .............................................................................................................. 69
7.1.1 Testafname ........................................................................................................................... 69
7.1.2 Ruwe score ........................................................................................................................... 69
7.1.3 Afgeleide score ..................................................................................................................... 69
7.1.4 Kwantitatieve interpretatie .................................................................................................. 69
7.1.5 Kwalitatieve interpretatie .................................................................................................... 69
8 Diagnostiek rekenen ........................................................................................................................... 71
8.1 Onderzoeksfase rekenen ............................................................................................................. 71
8.1.1 Kenmerken en factoren bevragen/observeren .................................................................... 71
8.1.2 Rekenvaardigheden meten ........................................................................................... 72
8.2 Test: Cognitieve deelvaaridgheden rekenen ............................................................................... 75
8.3 Fouten beschrijven ...................................................................................................................... 76
2
, Normale ontwikkeling lezen, spellen, rekenen
1 Wat is lezen en spellen?
1.1 Inleiding
Er zijn verschillende vormen van lezen
- Technisch lezen: verklanken van geschreven materiaal, kraken van de code
- Begrijpend lezen: achterhalen van de betekenis van geschreven materiaal
- Studerend lezen: de betekenis van geschreven materiaal opslaan om later te reproduceren
- Belevend lezen: inleven in personages, genieten en ontspannen bij het lezen van boeken
Wat is spellen?
- De manier waarop je een woord moet schrijven
- De schrijfwijze van een woord
- De vorm waarin woorden geschreven worden
- De orthografie van een woord
- Het weergeven van auditieve codes in correct visuele codes
- Het is NIET de schijfmotoriek
In Vlaanderen is de schooltaal om te lezen en spellen Nederlands. Inzicht in de orthografie van het
Nederlands is noodzakelijk.
1.2 Orthografisch systeem van het Nederlands
Er bestaan verschillende schriftsystemen
- Nederlands kent het alfabetisch systeem
- Taal wordt weergegeven door afzonderlijke spraakklanken te noteren
Correspondentie tussen fonemen (mondeling) en grafemen (schriftelijk)
- Zeer consistent/eenduidig
o Één foneem correspondeert met één grafeem en omgekeerd
➔Transparante talen of talen met een oppervlakkige orthografische transparantie
o Bv. Italiaans, Fins, Spaans
- Niet consistent/eenduidig
o De één-op-één-relatie tussen klanken en tekens is niet eenduidig
➔Talen met een diepe orthografie
o Bv. Frans, Engels
Foneem ➔ Grafeem Grafeem ➔ Foneem
Één-op- één-relatie Één-op-één-relatie
- oe - ui - f
- a - eu - ee
Tegenvoorbeeld (1 F, meerdere G) Tegenvoorbeeld (1 G, meerdere F)
- au/ou - c
- ei/ij - o
- k/c
Het Nederlands is een semi-transparante taal
Het lezen (grafeem ➔ foneem) is transparanter dan het spellen (foneem ➔ grafeem)
3
, 1.2.1 Vier principes van de Nederlandse orthografie
De Nederlandse orthografie (= spellingssysteem) is gebaseerd op vier principes
1) Fonologisch principe
- Basisprincipe!
- Je schrijft wat je hoort, je leest wat er staat = klankzuivere woorden
o We spreken dan over de elementaire lees- en spellingshandeling
- Klank-teken-koppeling/foneem-grafeem-koppeling (= één-op-één)
- Probleem: 40 fonemen en 26 letters
o Oplossing: digrafen = twee letters vormen samen een nieuw grafeem
▪ Homogene digrafen: aa – ee – oo – uu
▪ Heterogene disgrafen: oe – eu – ie – ui – au – ng – ch
- Het uitgangspunt bij spelling is spraak
o Beïnvloedende factoren
▪ Dialect
▪ Allofonen (verschillende manieren van uitspraak) negeren
▪ Co-articulatie (invloed van aangrenzende klanken/woorden): het fonemisch
bewustzijn moet voldoende ontwikkeld zijn om continue spraak op te delen
2) Morfologisch principe
- Wanneer de opbouw/de vorm van een woord de spelling bepaald
- Morfeem = de kleinste eenheid van taal met een zelfstandige betekenis en/of grammaticale
functie
- Twee soorten morfemen
o Vrije morfemen: komen zelfstandig als woord voor, bv. ‘huis’ in ‘tuinhuis’
o Gebonden morfemen: kunnen niet afzonderlijk voorkomen, bv. ‘ver’ in ‘verhuis’
- Omvat vier morfologische procedures
o Vorming van samenstellingen, bv. Land + kaart
o Vorming van afleidingen, bv. Ziel+ig/land+ing
o Verbuigingen van woorden, bv. Landen/landje
o Vervoegingen van werkwoorden, bv. Hij slaapt/gedacht
- Twee morfologische deelprincipes voor spelling
o Gelijkvormigheid: morfemen zoveel mogelijk op dezelfde manier schrijven
▪ Bv. Niet ‘goet’ maar ‘goed’ want ‘goede’
▪ Bv. Niet ‘fijftig’ maar ‘vijftig’ want ‘vijf’
o Analogie of overeenkomst: woorden die gelijkaardig gevormd/opgebouwd worden,
worden ook op deze wijze weergegeven
▪ Bv. ‘grootte’ want ‘hoogte’
▪ Bv. ‘stationsstraat’ want ‘stationsplein’
➔Bij beide principes geldt: je bekomt de correcte spelling door woorden te vergelijken
3) Etymologisch principe
- Historisch gegroeide schrijfwijze
- Schrijfwijze is bepaald door herkomst
- Soorten woorden
o Inheemse woorden (bv. vroeger een uitspraakverschil bij ei/ij)
o Leenwoorden
▪ Overgenomen uit een andere taal
▪ Niet aangepast aan het Nederlands (bv. carriére)
• Bastaardwoorden = woorden uit een andere taal waarbij de spelling de
regels van het Nederlands overgenomen heeft (bv. etiket)
4
Lezen, spellen, rekenen diagnostiek ....................................................................................................... 1
Normale ontwikkeling lezen, spellen, rekenen ....................................................................................... 3
1 Wat is lezen en spellen? ....................................................................................................................... 3
1.1 Inleiding ......................................................................................................................................... 3
1.2 Orthografisch systeem van het Nederlands .................................................................................. 3
1.2.1 Vier principes van de Nederlandse orthografie ..................................................................... 4
1.3 Fasen in geletterdheid ................................................................................................................... 5
1.4 Technisch lezen ............................................................................................................................. 7
1.4.1 Voorbereidend lezen .............................................................................................................. 7
1.4.2 Aanvankelijk lezen .................................................................................................................. 8
1.4.3 Voortgezet lezen................................................................................................................... 11
1.4.4 Leesstrategieën .................................................................................................................... 11
1.4.5 Leesmodellen ....................................................................................................................... 12
1.4.6 Didactiek van het lezen ........................................................................................................ 14
1.4.7 De neurobiologie van het lezen............................................................................................ 14
1.5 Spellen ......................................................................................................................................... 15
1.5.1 Fasen in de spellingontwikkeling .......................................................................................... 15
1.5.2 Spellingstrategieën ............................................................................................................... 16
1.5.3 Spellingsmodellen ................................................................................................................ 17
1.5.4 Didactiek ............................................................................................................................... 18
1.6 Begrijpend lezen (BL) ................................................................................................................... 20
1.6.1 Model voor begrijpend lezen ............................................................................................... 20
1.6.2 Definitie begrijpend lezen .................................................................................................... 21
1.6.3 Begrijpend lezen: denkcategorieën ...................................................................................... 21
1.6.4 Didactiek ............................................................................................................................... 23
2 Wat is rekenen? .................................................................................................................................. 25
2.1 Definitie ....................................................................................................................................... 25
2.2 Fasen in de rekenontwikkeling .................................................................................................... 26
2.2.1 Voorbereidend rekenen: ontluikende gecijferdheid ............................................................ 26
2.2.2 Aanvankelijk rekenvaardigheden: beginnende gecijferdheid .............................................. 31
2.2.3 voortgezette rekenvaardigheden: gevorderde gecijferdheid .............................................. 36
3 Dyslexie............................................................................................................................................... 39
3.1 Termen en kader ......................................................................................................................... 39
3.2 Beschrijving van dyslexie ............................................................................................................. 39
3.2.1 Niveaus intergenerationele multiple deficit model ............................................................. 39
3.3 Definities van dyslexie ................................................................................................................. 45
3.3.1 Definitie dyslexie stichting dyslexie Nederland (2016) ........................................................ 45
3.3.2 Definitie dyslexie DSM-5 ...................................................................................................... 46
3.3.3 Definitie dyslexie International dyslexia association (IDA) .................................................. 46
3.4 Criteria ......................................................................................................................................... 47
3.5 Ernstgraad ................................................................................................................................... 48
3.6 Prevalentie en comorbiditeit....................................................................................................... 48
3.7 Vroegtijdige markers ................................................................................................................... 49
3.8 Leeftijdsgebonden kenmerken.................................................................................................... 50
3.9 Impact van dyslexie ..................................................................................................................... 50
4 Dyscalculie .......................................................................................................................................... 51
4.1 Beschrijving van dyscalculie ........................................................................................................ 51
1
, 4.1.1 Niveaus intergenerationele multiple deficit model ............................................................. 51
4.2 Definities dyscalculie ............................................................................................................. 54
4.2.1 Definitie dyscalculie onderzoeksgroep Desoete (2010) ....................................................... 54
4.2.2 Definitie dyscalculie DSM-5 (2014) ...................................................................................... 54
4.3 Criteria ......................................................................................................................................... 55
4.4 Ernstgraad ................................................................................................................................... 55
4.5 Prevalentie en comorbiditeit ....................................................................................................... 55
4.6 Vroegtijdige markers ................................................................................................................... 56
4.6.1 Onderzoek Desoete & Stock (2011) .............................................................................. 56
4.6.2 Algemeen.............................................................................................................................. 56
4.7 Leeftijdsgebonden kenmerken.................................................................................................... 57
4.8 Impact van dyscalculie................................................................................................................. 58
4.9 Protectieve factoren .............................................................................................................. 58
4.10 Endo-phenotypes ...................................................................................................................... 58
4.10.1 Acalculie......................................................................................................................... 58
4.10.2 Dyscalculie ..................................................................................................................... 59
5 Het diagnostisch proces ..................................................................................................................... 61
5.1 Het zorgcontinuüm ...................................................................................................................... 61
5.2 Uitgangspunten bij diagnostiek: HGW/HGD ............................................................................... 62
5.3 HGD: de vijf fasen in het diagnostisch proces ............................................................................. 63
5.3.1 De intakefase ................................................................................................................. 63
5.3.2 De strategiefase .................................................................................................................... 64
5.3.3 De onderzoeksfase ............................................................................................................... 65
5.3.4 De integratie- en aanbevelingsfase ...................................................................................... 65
5.3.5 De adviesfase ........................................................................................................................ 66
6 Diagnostiek technisch lezen ............................................................................................................... 67
6.1 Onderzoeksfase technisch lezen ................................................................................................. 67
6.1.1 Testafname ........................................................................................................................... 67
6.1.2 Ruwe score ........................................................................................................................... 67
6.1.3 Afgeleide score ..................................................................................................................... 67
6.1.4 Kwantitatieve interpretatie .................................................................................................. 67
6.1.5 Kwalitatieve interpretatie .................................................................................................... 68
7 Diagnostiek spelling ............................................................................................................................ 69
7.1 Onderzoeksfase spelling .............................................................................................................. 69
7.1.1 Testafname ........................................................................................................................... 69
7.1.2 Ruwe score ........................................................................................................................... 69
7.1.3 Afgeleide score ..................................................................................................................... 69
7.1.4 Kwantitatieve interpretatie .................................................................................................. 69
7.1.5 Kwalitatieve interpretatie .................................................................................................... 69
8 Diagnostiek rekenen ........................................................................................................................... 71
8.1 Onderzoeksfase rekenen ............................................................................................................. 71
8.1.1 Kenmerken en factoren bevragen/observeren .................................................................... 71
8.1.2 Rekenvaardigheden meten ........................................................................................... 72
8.2 Test: Cognitieve deelvaaridgheden rekenen ............................................................................... 75
8.3 Fouten beschrijven ...................................................................................................................... 76
2
, Normale ontwikkeling lezen, spellen, rekenen
1 Wat is lezen en spellen?
1.1 Inleiding
Er zijn verschillende vormen van lezen
- Technisch lezen: verklanken van geschreven materiaal, kraken van de code
- Begrijpend lezen: achterhalen van de betekenis van geschreven materiaal
- Studerend lezen: de betekenis van geschreven materiaal opslaan om later te reproduceren
- Belevend lezen: inleven in personages, genieten en ontspannen bij het lezen van boeken
Wat is spellen?
- De manier waarop je een woord moet schrijven
- De schrijfwijze van een woord
- De vorm waarin woorden geschreven worden
- De orthografie van een woord
- Het weergeven van auditieve codes in correct visuele codes
- Het is NIET de schijfmotoriek
In Vlaanderen is de schooltaal om te lezen en spellen Nederlands. Inzicht in de orthografie van het
Nederlands is noodzakelijk.
1.2 Orthografisch systeem van het Nederlands
Er bestaan verschillende schriftsystemen
- Nederlands kent het alfabetisch systeem
- Taal wordt weergegeven door afzonderlijke spraakklanken te noteren
Correspondentie tussen fonemen (mondeling) en grafemen (schriftelijk)
- Zeer consistent/eenduidig
o Één foneem correspondeert met één grafeem en omgekeerd
➔Transparante talen of talen met een oppervlakkige orthografische transparantie
o Bv. Italiaans, Fins, Spaans
- Niet consistent/eenduidig
o De één-op-één-relatie tussen klanken en tekens is niet eenduidig
➔Talen met een diepe orthografie
o Bv. Frans, Engels
Foneem ➔ Grafeem Grafeem ➔ Foneem
Één-op- één-relatie Één-op-één-relatie
- oe - ui - f
- a - eu - ee
Tegenvoorbeeld (1 F, meerdere G) Tegenvoorbeeld (1 G, meerdere F)
- au/ou - c
- ei/ij - o
- k/c
Het Nederlands is een semi-transparante taal
Het lezen (grafeem ➔ foneem) is transparanter dan het spellen (foneem ➔ grafeem)
3
, 1.2.1 Vier principes van de Nederlandse orthografie
De Nederlandse orthografie (= spellingssysteem) is gebaseerd op vier principes
1) Fonologisch principe
- Basisprincipe!
- Je schrijft wat je hoort, je leest wat er staat = klankzuivere woorden
o We spreken dan over de elementaire lees- en spellingshandeling
- Klank-teken-koppeling/foneem-grafeem-koppeling (= één-op-één)
- Probleem: 40 fonemen en 26 letters
o Oplossing: digrafen = twee letters vormen samen een nieuw grafeem
▪ Homogene digrafen: aa – ee – oo – uu
▪ Heterogene disgrafen: oe – eu – ie – ui – au – ng – ch
- Het uitgangspunt bij spelling is spraak
o Beïnvloedende factoren
▪ Dialect
▪ Allofonen (verschillende manieren van uitspraak) negeren
▪ Co-articulatie (invloed van aangrenzende klanken/woorden): het fonemisch
bewustzijn moet voldoende ontwikkeld zijn om continue spraak op te delen
2) Morfologisch principe
- Wanneer de opbouw/de vorm van een woord de spelling bepaald
- Morfeem = de kleinste eenheid van taal met een zelfstandige betekenis en/of grammaticale
functie
- Twee soorten morfemen
o Vrije morfemen: komen zelfstandig als woord voor, bv. ‘huis’ in ‘tuinhuis’
o Gebonden morfemen: kunnen niet afzonderlijk voorkomen, bv. ‘ver’ in ‘verhuis’
- Omvat vier morfologische procedures
o Vorming van samenstellingen, bv. Land + kaart
o Vorming van afleidingen, bv. Ziel+ig/land+ing
o Verbuigingen van woorden, bv. Landen/landje
o Vervoegingen van werkwoorden, bv. Hij slaapt/gedacht
- Twee morfologische deelprincipes voor spelling
o Gelijkvormigheid: morfemen zoveel mogelijk op dezelfde manier schrijven
▪ Bv. Niet ‘goet’ maar ‘goed’ want ‘goede’
▪ Bv. Niet ‘fijftig’ maar ‘vijftig’ want ‘vijf’
o Analogie of overeenkomst: woorden die gelijkaardig gevormd/opgebouwd worden,
worden ook op deze wijze weergegeven
▪ Bv. ‘grootte’ want ‘hoogte’
▪ Bv. ‘stationsstraat’ want ‘stationsplein’
➔Bij beide principes geldt: je bekomt de correcte spelling door woorden te vergelijken
3) Etymologisch principe
- Historisch gegroeide schrijfwijze
- Schrijfwijze is bepaald door herkomst
- Soorten woorden
o Inheemse woorden (bv. vroeger een uitspraakverschil bij ei/ij)
o Leenwoorden
▪ Overgenomen uit een andere taal
▪ Niet aangepast aan het Nederlands (bv. carriére)
• Bastaardwoorden = woorden uit een andere taal waarbij de spelling de
regels van het Nederlands overgenomen heeft (bv. etiket)
4
