OMI
Inhoud
1 Inleiding .......................................................................................................................... 7
1.1 Cyclus van orthopedagogische handelen ................................................................ 7
1.1.1 Methode-methodiek-methodisch agogisch handelen ........................................ 8
1.2 Implementatie van een methodiek ........................................................................... 8
1.2.1 Een nieuwe methode of methodiek? ................................................................ 8
1.2.2 Waar leren we nieuwe methodieken? ............................................................... 9
1.2.3 Achterliggende mens- en wereldbeeld ............................................................. 9
1.2.4 Gaan we aan de slag? 10 punten die je moet afwegen .................................... 9
2 Omgaan met agressie ...................................................................................................10
2.1 Wat is agressie? .....................................................................................................10
2.1.1 Definitie ...........................................................................................................10
2.1.2 Agressie: een subjectief en normatief begrip ...................................................10
2.1.3 Theoretische kaders en hun kijk op agressie ...................................................10
2.1.4 Soorten agressie en uitingsvormen .................................................................12
2.1.5 Gedragsbeeld van kinderen/jongeren die vaak agressief gedrag vertonen......13
2.2 Preventie van agressie ...........................................................................................14
2.2.1 De begeleider ..................................................................................................14
2.2.2 Relatie begeleider- cliënt .................................................................................16
2.2.3 Algemeen handelingskader voor de begeleider ...............................................16
2.2.4 Toezicht houden en anticiperen op mogelijke frustraties of triggers.................20
2.3 Omgaan met agressie ............................................................................................21
2.3.1 Gouden regels in het omgaan met acute onveilige situaties ............................21
2.3.2 Algemene tips voor het omgaan met agressie .................................................21
2.3.3 Aanpak afgestemd op soort agressie ..............................................................22
3 Speelse methodieken ....................................................................................................25
3.1 Nut van werken met speelse methodieken .............................................................25
3.1.1 Valkuilen speelse methodieken .......................................................................25
3.2 Voorwaarden bij het werken met speelse methodieken over moeilijke onderwerpen
25
3.3 Werken met metaforen ...........................................................................................25
3.4 Tekeningen ............................................................................................................26
3.4.1 Vrij tekenen .....................................................................................................26
3.4.2 Tekenen als opdracht ......................................................................................26
3.5 werken met poppen ................................................................................................26
1
, 3.5.1 Poppenhuis .....................................................................................................26
3.5.2 Duplopoppen ...................................................................................................26
3.5.3 Werken met handpoppen ................................................................................27
3.6 Werken met prentenboeken ...................................................................................27
3.6.1 Meerwaarde van het prentenboek als methodiek ............................................27
3.6.2 Aan de slag met prentenboek..........................................................................27
3.6.3 Voorbeeld........................................................................................................28
3.7 Spel ........................................................................................................................28
3.7.1 Gezelschapsspel .............................................................................................29
3.7.2 (Psycho-)Educatieve/therapeutische spellen ...................................................29
3.8 Speels materiaal ....................................................................................................30
3.9 Digitale speelse methodieken .................................................................................30
3.9.1 LifeCity app .....................................................................................................30
3.10 Speelse methodieken .............................................................................................30
3.11 Illustraties ...............................................................................................................31
3.11.1 Story Cubes ....................................................................................................31
3.11.2 Vingerpopjes ...................................................................................................31
3.11.3 Dixit .................................................................................................................31
3.11.4 Teken een kasteel ...........................................................................................32
4 Preventie .......................................................................................................................33
4.1 Ontstaansgeschiedenis ..........................................................................................33
4.2 Definitie ..................................................................................................................33
4.2.1 Initiatieven .......................................................................................................33
4.2.2 Systematisch ...................................................................................................33
4.2.3 Probleem.........................................................................................................33
4.2.4 Voorkomen......................................................................................................33
4.2.5 Doelbewust .....................................................................................................33
4.3 Preventiecyclus ......................................................................................................34
4.4 Preventiemodellen..................................................................................................35
4.4.1 Het model van Caplan .....................................................................................35
4.4.2 Het preventieschema van De Cauter ...............................................................36
4.4.3 Het preventieschema van Deklerck .................................................................37
4.4.4 Het interventiespectrum van Mrazek en Haggerty ...........................................38
4.5 Wat is goede preventie? .........................................................................................39
4.5.1 Hoe doe je dat nu? ..........................................................................................39
4.5.2 Vijf dimensies van wenselijke algemene preventie ..........................................39
4.6 Preventief handelen van de begeleider ..................................................................40
2
,5 Timmers ervaringsordening ...........................................................................................41
5.1 De 4 wijzen van ervaringsordening.........................................................................41
5.1.1 De ordeningswijzen: een circulair systeem ......................................................41
5.1.2 De ordeningswijzen: dominantie ......................................................................42
5.1.3 De ordeningswijzen: toelichting .......................................................................43
5.1.4 De orthopedagogische relevantie van de methodiek .......................................44
5.2 Beeldvorming aan de hand van profielschets .........................................................44
6 Psychodynamisch ontwikkelingsmodel van Dosen ........................................................46
6.1 Inleiding..................................................................................................................46
6.2 Uitgangsprincipes ...................................................................................................46
6.2.1 Integratieve benadering...................................................................................46
6.2.2 Ontwikkelingsdynamisch model ......................................................................46
6.2.3 Sociaal emotionele ontwikkeling & sensitieve responsiviteit ............................47
6.2.4 Ontstaan van geestelijke gezondheidsproblemen ...........................................47
6.3 Fases van emotionele ontwikkeling en persoonlijkheidsstructuren .........................48
6.3.1 Fases van emotionele ontwikkeling .................................................................48
6.3.2 Persoonlijkheidsontwikkeling en persoonlijkheidsstructuren ............................49
6.4 Emotionele ontwikkelingsfasen...............................................................................49
6.4.1 Adaptatiefase ..................................................................................................49
6.4.2 Eerste socialisatiefase.....................................................................................52
6.4.3 Eerste individuatiefase ....................................................................................54
6.4.4 Identificatiefase ...............................................................................................55
6.4.5 Realiteitsbewustwordingsfase .........................................................................57
6.4.6 Samenvatting ..................................................................................................58
6.5 De SEO-R² schaal ..................................................................................................60
6.6 Besluit behandeling ................................................................................................61
6.7 Kritische noot .........................................................................................................61
7 Emotionele ontwikkeling in verbinding ...........................................................................63
7.1 Emotionele ontwikkeling in verbinding ....................................................................63
7.1.1 Verschuiving in de kijk op uitdagende situaties................................................63
7.2 Mentaliseren...........................................................................................................63
7.2.1 Mentaliseren en gehechtheid ..........................................................................63
7.2.2 Innerlijke dialoog .............................................................................................64
7.3 Stijgen van emotionele arousal ..............................................................................65
7.3.1 Tolerantievenster voor stress ..........................................................................65
7.4 Wederzijdse emotionele verbinding ........................................................................68
7.4.1 Sensitieve responsiviteit ..................................................................................69
3
, 7.4.2 Structuur .........................................................................................................69
7.4.3 Ruimte.............................................................................................................69
7.4.4 Mildheid...........................................................................................................70
7.4.5 Emotionele beschikbaarheid ...........................................................................70
8 Gentle teaching .............................................................................................................71
8.1 Inleiding..................................................................................................................71
8.1.1 Doelgroep .......................................................................................................71
8.1.2 Relatie cliënt begeleider staat centraal ............................................................71
8.1.3 De 4 pijlers van teaching .................................................................................71
8.1.4 Kern en periferie..............................................................................................71
8.2 John McGee ...........................................................................................................71
8.3 Inspiratiebronnen voor gentle teaching ...................................................................72
8.4 Gentle teaching is een methodiek met methodische aspecten ...............................72
8.5 Gentle teaching is een grondhouding .....................................................................73
8.6 Gentle teaching is tegengesteld aan een gedragsmatige benadering .....................73
8.6.1 Gedragsmatige aanpak: een diep ingesleten gewoonte ..................................73
8.6.2 Schema 1: gentle teaching versus behaviourisme ...........................................74
8.7 Uitgangspunten van Gentle teaching ......................................................................75
8.7.1 Psychologie van de onderling afhankelijkheid .................................................75
8.7.2 Agressie en gedragsproblemen ontstaan uit angst ..........................................75
8.7.3 Companionship ...............................................................................................75
8.8 Relationele bouwstenen in gentle teaching ............................................................75
8.8.1 Alle mensen zijn gelijkwaardig .........................................................................75
8.8.2 Acceptatie .......................................................................................................76
8.8.3 Kwetsuren aanvaarden ...................................................................................76
8.8.4 Mensen aanvaarden in hun kern en in hun periferie ........................................76
8.8.5 Focus op de kern en niet op de periferie .........................................................76
8.8.6 Wees in het heden en hou rekening met de levensgeschiedenis.....................77
8.8.7 Onvoorwaardelijk ............................................................................................77
8.8.8 Waarderen ......................................................................................................77
8.8.9 Geweldloosheid...............................................................................................78
8.9 de 4 pijlers van gentle teaching ..............................................................................78
8.9.1 Inleiding...........................................................................................................78
8.9.2 Safe: Veiligheid en vertrouwen ........................................................................78
8.9.3 Love: Graag gezien voelen..............................................................................79
8.9.4 Loving: het vermogen om anderen graag te zien .............................................80
8.9.5 Engagement: wederkerigheid ..........................................................................80
4
Inhoud
1 Inleiding .......................................................................................................................... 7
1.1 Cyclus van orthopedagogische handelen ................................................................ 7
1.1.1 Methode-methodiek-methodisch agogisch handelen ........................................ 8
1.2 Implementatie van een methodiek ........................................................................... 8
1.2.1 Een nieuwe methode of methodiek? ................................................................ 8
1.2.2 Waar leren we nieuwe methodieken? ............................................................... 9
1.2.3 Achterliggende mens- en wereldbeeld ............................................................. 9
1.2.4 Gaan we aan de slag? 10 punten die je moet afwegen .................................... 9
2 Omgaan met agressie ...................................................................................................10
2.1 Wat is agressie? .....................................................................................................10
2.1.1 Definitie ...........................................................................................................10
2.1.2 Agressie: een subjectief en normatief begrip ...................................................10
2.1.3 Theoretische kaders en hun kijk op agressie ...................................................10
2.1.4 Soorten agressie en uitingsvormen .................................................................12
2.1.5 Gedragsbeeld van kinderen/jongeren die vaak agressief gedrag vertonen......13
2.2 Preventie van agressie ...........................................................................................14
2.2.1 De begeleider ..................................................................................................14
2.2.2 Relatie begeleider- cliënt .................................................................................16
2.2.3 Algemeen handelingskader voor de begeleider ...............................................16
2.2.4 Toezicht houden en anticiperen op mogelijke frustraties of triggers.................20
2.3 Omgaan met agressie ............................................................................................21
2.3.1 Gouden regels in het omgaan met acute onveilige situaties ............................21
2.3.2 Algemene tips voor het omgaan met agressie .................................................21
2.3.3 Aanpak afgestemd op soort agressie ..............................................................22
3 Speelse methodieken ....................................................................................................25
3.1 Nut van werken met speelse methodieken .............................................................25
3.1.1 Valkuilen speelse methodieken .......................................................................25
3.2 Voorwaarden bij het werken met speelse methodieken over moeilijke onderwerpen
25
3.3 Werken met metaforen ...........................................................................................25
3.4 Tekeningen ............................................................................................................26
3.4.1 Vrij tekenen .....................................................................................................26
3.4.2 Tekenen als opdracht ......................................................................................26
3.5 werken met poppen ................................................................................................26
1
, 3.5.1 Poppenhuis .....................................................................................................26
3.5.2 Duplopoppen ...................................................................................................26
3.5.3 Werken met handpoppen ................................................................................27
3.6 Werken met prentenboeken ...................................................................................27
3.6.1 Meerwaarde van het prentenboek als methodiek ............................................27
3.6.2 Aan de slag met prentenboek..........................................................................27
3.6.3 Voorbeeld........................................................................................................28
3.7 Spel ........................................................................................................................28
3.7.1 Gezelschapsspel .............................................................................................29
3.7.2 (Psycho-)Educatieve/therapeutische spellen ...................................................29
3.8 Speels materiaal ....................................................................................................30
3.9 Digitale speelse methodieken .................................................................................30
3.9.1 LifeCity app .....................................................................................................30
3.10 Speelse methodieken .............................................................................................30
3.11 Illustraties ...............................................................................................................31
3.11.1 Story Cubes ....................................................................................................31
3.11.2 Vingerpopjes ...................................................................................................31
3.11.3 Dixit .................................................................................................................31
3.11.4 Teken een kasteel ...........................................................................................32
4 Preventie .......................................................................................................................33
4.1 Ontstaansgeschiedenis ..........................................................................................33
4.2 Definitie ..................................................................................................................33
4.2.1 Initiatieven .......................................................................................................33
4.2.2 Systematisch ...................................................................................................33
4.2.3 Probleem.........................................................................................................33
4.2.4 Voorkomen......................................................................................................33
4.2.5 Doelbewust .....................................................................................................33
4.3 Preventiecyclus ......................................................................................................34
4.4 Preventiemodellen..................................................................................................35
4.4.1 Het model van Caplan .....................................................................................35
4.4.2 Het preventieschema van De Cauter ...............................................................36
4.4.3 Het preventieschema van Deklerck .................................................................37
4.4.4 Het interventiespectrum van Mrazek en Haggerty ...........................................38
4.5 Wat is goede preventie? .........................................................................................39
4.5.1 Hoe doe je dat nu? ..........................................................................................39
4.5.2 Vijf dimensies van wenselijke algemene preventie ..........................................39
4.6 Preventief handelen van de begeleider ..................................................................40
2
,5 Timmers ervaringsordening ...........................................................................................41
5.1 De 4 wijzen van ervaringsordening.........................................................................41
5.1.1 De ordeningswijzen: een circulair systeem ......................................................41
5.1.2 De ordeningswijzen: dominantie ......................................................................42
5.1.3 De ordeningswijzen: toelichting .......................................................................43
5.1.4 De orthopedagogische relevantie van de methodiek .......................................44
5.2 Beeldvorming aan de hand van profielschets .........................................................44
6 Psychodynamisch ontwikkelingsmodel van Dosen ........................................................46
6.1 Inleiding..................................................................................................................46
6.2 Uitgangsprincipes ...................................................................................................46
6.2.1 Integratieve benadering...................................................................................46
6.2.2 Ontwikkelingsdynamisch model ......................................................................46
6.2.3 Sociaal emotionele ontwikkeling & sensitieve responsiviteit ............................47
6.2.4 Ontstaan van geestelijke gezondheidsproblemen ...........................................47
6.3 Fases van emotionele ontwikkeling en persoonlijkheidsstructuren .........................48
6.3.1 Fases van emotionele ontwikkeling .................................................................48
6.3.2 Persoonlijkheidsontwikkeling en persoonlijkheidsstructuren ............................49
6.4 Emotionele ontwikkelingsfasen...............................................................................49
6.4.1 Adaptatiefase ..................................................................................................49
6.4.2 Eerste socialisatiefase.....................................................................................52
6.4.3 Eerste individuatiefase ....................................................................................54
6.4.4 Identificatiefase ...............................................................................................55
6.4.5 Realiteitsbewustwordingsfase .........................................................................57
6.4.6 Samenvatting ..................................................................................................58
6.5 De SEO-R² schaal ..................................................................................................60
6.6 Besluit behandeling ................................................................................................61
6.7 Kritische noot .........................................................................................................61
7 Emotionele ontwikkeling in verbinding ...........................................................................63
7.1 Emotionele ontwikkeling in verbinding ....................................................................63
7.1.1 Verschuiving in de kijk op uitdagende situaties................................................63
7.2 Mentaliseren...........................................................................................................63
7.2.1 Mentaliseren en gehechtheid ..........................................................................63
7.2.2 Innerlijke dialoog .............................................................................................64
7.3 Stijgen van emotionele arousal ..............................................................................65
7.3.1 Tolerantievenster voor stress ..........................................................................65
7.4 Wederzijdse emotionele verbinding ........................................................................68
7.4.1 Sensitieve responsiviteit ..................................................................................69
3
, 7.4.2 Structuur .........................................................................................................69
7.4.3 Ruimte.............................................................................................................69
7.4.4 Mildheid...........................................................................................................70
7.4.5 Emotionele beschikbaarheid ...........................................................................70
8 Gentle teaching .............................................................................................................71
8.1 Inleiding..................................................................................................................71
8.1.1 Doelgroep .......................................................................................................71
8.1.2 Relatie cliënt begeleider staat centraal ............................................................71
8.1.3 De 4 pijlers van teaching .................................................................................71
8.1.4 Kern en periferie..............................................................................................71
8.2 John McGee ...........................................................................................................71
8.3 Inspiratiebronnen voor gentle teaching ...................................................................72
8.4 Gentle teaching is een methodiek met methodische aspecten ...............................72
8.5 Gentle teaching is een grondhouding .....................................................................73
8.6 Gentle teaching is tegengesteld aan een gedragsmatige benadering .....................73
8.6.1 Gedragsmatige aanpak: een diep ingesleten gewoonte ..................................73
8.6.2 Schema 1: gentle teaching versus behaviourisme ...........................................74
8.7 Uitgangspunten van Gentle teaching ......................................................................75
8.7.1 Psychologie van de onderling afhankelijkheid .................................................75
8.7.2 Agressie en gedragsproblemen ontstaan uit angst ..........................................75
8.7.3 Companionship ...............................................................................................75
8.8 Relationele bouwstenen in gentle teaching ............................................................75
8.8.1 Alle mensen zijn gelijkwaardig .........................................................................75
8.8.2 Acceptatie .......................................................................................................76
8.8.3 Kwetsuren aanvaarden ...................................................................................76
8.8.4 Mensen aanvaarden in hun kern en in hun periferie ........................................76
8.8.5 Focus op de kern en niet op de periferie .........................................................76
8.8.6 Wees in het heden en hou rekening met de levensgeschiedenis.....................77
8.8.7 Onvoorwaardelijk ............................................................................................77
8.8.8 Waarderen ......................................................................................................77
8.8.9 Geweldloosheid...............................................................................................78
8.9 de 4 pijlers van gentle teaching ..............................................................................78
8.9.1 Inleiding...........................................................................................................78
8.9.2 Safe: Veiligheid en vertrouwen ........................................................................78
8.9.3 Love: Graag gezien voelen..............................................................................79
8.9.4 Loving: het vermogen om anderen graag te zien .............................................80
8.9.5 Engagement: wederkerigheid ..........................................................................80
4
