Tijd van televisie en computer
1950-2000
Big Macs in Moskou
Met de opening van de eerste McDonald's op 31 januari 1990 in Moskou zag men het bewijs dat
het kapitalisme definitief het communisme had overwonnen. De ideologische koerswijziging
van partijleider Michail Gorbatsjov vanaf 1985 had dat mogelijk gemaakt. Het vastgeroeste
Sovjetsysteem moest worden geherstructureerd.Maar het proces dat hij in gang had gezet
bleek niet in de hand te houden. In 1991 trad hij af en de Sovjet-Unie stortte ineen. Wat
overbleef van de Sovjet-Unie ging onder de oude naam Rusland verder. In 2010 waren er 245
filialen van McDonald's in Rusland.
Oriëntatie op het tijdvak
De Verenigde Staten en de Sovjet-Unie waren na 1945 de nieuwe grootmachten. Tussen beide
landen ontstond een kernwapenwedloop. In de Koude Oorlog was er een constante dreiging van
een allesvernietigende atoomoorlog. In Europa lagen de invloedssferen vast maar in Afrika en
Azië niet. In Azië werd de ideologische strijd met wapens uitgevochten in de Korea- en
Vietnamoorlog.
Engeland en Frankrijk speelden geen rol meer op het wereldtoneel en zouden een groot deel
van hun koloniën verliezen. Ook Portugal en Nederland verloren hun koloniën. De Tweede
Wereldoorlog en de Japanse bezetting van landen in Azië had daar het latente nationalisme
aangewakkerd. Na de Japanse capitulatie eisten al die volken zelfbestuur. De Afrikaanse
koloniën zouden volgen, soms ook door gewapend in opstand te komen tegen het moederland.
Frankrijk en Duitsland hadden drie maal tegen elkaar oorlog gevoerd, in 1870, 1914 en 1940. In
1950 besloten ze samen met andere Europese landen meer te gaan samenwerken. Die
samenwerking werd de Europese Unie. De onverwachte val van het Ijzeren Gordijn in 1989
werd gezien als een overwinning van de westerse waarden vrijheid en democratie en maakte
het mogelijk dat de Europese Unie werd uitgebreid met een aantal Oost-Europese landen.
De welvaart bereikte in de westerse landen een ongekend hoog peil. Dat leidde tot ingrijpende
sociaal-culturele veranderingen zoals de secularisatie, de verdere democratisering en de
individualisering. West-Europese samenlevingen werden pluriformer, omdat grote groepen
mensen uit de voormalige koloniën en uit andere niet-Europese landen zich er verstigden, op
zoek naar veiligheid en een beter bestaan.
10.1 De Koude Oorlog:1945-1963
Kenmerkend aspect
De verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en
de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog.
De kern
, De twee overgebleven grootmachten, de VS en de SU, stonden al snel op voet van oorlog met
elkaar. De kapitalistische wereld tegenover de communistische wereld. Er ontstond een Koude
Oorlog en een atoomwapenwedloop tussen de supermachten. Het 'Ijzeren Gordijn' gaf de grens
aan tussen onderdrukking en vrijheid.
President Truman verklaarde in zijn Trumandoctrine dat de VS elk volk zou bijstaan die zich
wilden verzetten tegen dictatuur of druk van buitenaf. Dat leidde tot de Korea- en
Vietnamoorlog. Aan beide kanten ontstonden militaire bondgenootschappen. Enkele keren
balanceerde de wereld op de rand van een nieuwe wereldoorlog, zoals tijdens de Cubacrisis.
Pas in de jaren zestig en zeventig van de twintigste eeuw zou er ontspanning ontstaan tussen
de twee machtsblokken.
Perspectief
In de tweede helft van de twintigste eeuw leefden mensen in grote angst voor een
atoomoorlog. De Koude oorlog bleef echter beperkt tot een aantal gewapende conflictern in
landen buiten Europa. Wapenbeheersing en internationaal overleg zijn altijd nodig, ook om
nieuwe gevaren te kunnen afwenden, zoals wanneer kernwapens in handen komen van
agressieve regimes.
Kapitalisme en communisme
Al sinds de Russische Revolutie van 1917 voerden de westerse leiders en de leiders van de
Sovjet-Unie hun beleid vanuit tegengestelde ideologieën. In het westen staat de vrijheid van
het individu voorop. Dat is gebaseerd op de ideeën van de Verlichting en gepraktiseerd door de
Franse Revolutie. Kenmerken zijn: democratische besluitvorming, meerparijenstelsel,
rechtstreekse verkiezingen, vrije meningsuiting en kapitalisme. Mensenrechten zijn daarbij
gewaarborgd.
De staatsideologie van de Sovjet-Unie was het communisme zoals Marx dat in de negentiende
eeuw beschreven had. Maar Lenin vestigde de dictatuur van de Partij en tegenstanders werden
genadeloos vervolgd door een geheime politie. In plaats van particulier eigendom maakte men
een planeconomie met staatsbedrijven. De opvolger van Lenin, Stalin, regeerde als een tiran
en miljoenen staatsvijanden werden vermoord of verdwenen voor onbepaalde tijd in de
strafkampen.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werkten de twee landen samen om het fascisme te
overwinnen. Na de overwinning op het fascisme kwamen de oude tegenstellingen weer naar
voren. Wel werd er in internationale organisaties samengewerkt zoals in de opvolger van de
Volkenbond, de Verenigde Naties, waar bijna alle landen lid van zijn. Doel ervan was en is
oorlog voorkomen. Juist dat bleek een utopie.
Machtstegenstelling
Na de overwinning op Duitsland ontstond er een conflict over de heerschappij over Europa. De
militaire aanwezigheid van de Sovjet-Unie in Oost-Europa was een feit. Als de VS zich uit
Europa zou terugtrekken zou er een verstoring van het machtsevenwicht ontstaan. Dat bleek al
op de conferentie van Jalta (februari 1945) waar de kwestie Polen tot grote onenigheid leidde.
Binnen enkele jaren maakte Stalin van de Oost-Europese landen satellietstaten (afhankelijke
landen). Samen met de Sovjet-Unie duiden we die landen aan als de Oostblokstaten. In feite
wilde Stalin de westgrenzen van de Sovjet-Unie beschermen, want al twee maal was gebleken
hoe kwetsbaar die waren.
Het was Churchill die tijdens een rede in de VS sprak over het ontstaan van een 'IJzeren
Gordijn', de scheidslijn tussen het Oost- en het Westblok. Door de toenemende spanningen
1950-2000
Big Macs in Moskou
Met de opening van de eerste McDonald's op 31 januari 1990 in Moskou zag men het bewijs dat
het kapitalisme definitief het communisme had overwonnen. De ideologische koerswijziging
van partijleider Michail Gorbatsjov vanaf 1985 had dat mogelijk gemaakt. Het vastgeroeste
Sovjetsysteem moest worden geherstructureerd.Maar het proces dat hij in gang had gezet
bleek niet in de hand te houden. In 1991 trad hij af en de Sovjet-Unie stortte ineen. Wat
overbleef van de Sovjet-Unie ging onder de oude naam Rusland verder. In 2010 waren er 245
filialen van McDonald's in Rusland.
Oriëntatie op het tijdvak
De Verenigde Staten en de Sovjet-Unie waren na 1945 de nieuwe grootmachten. Tussen beide
landen ontstond een kernwapenwedloop. In de Koude Oorlog was er een constante dreiging van
een allesvernietigende atoomoorlog. In Europa lagen de invloedssferen vast maar in Afrika en
Azië niet. In Azië werd de ideologische strijd met wapens uitgevochten in de Korea- en
Vietnamoorlog.
Engeland en Frankrijk speelden geen rol meer op het wereldtoneel en zouden een groot deel
van hun koloniën verliezen. Ook Portugal en Nederland verloren hun koloniën. De Tweede
Wereldoorlog en de Japanse bezetting van landen in Azië had daar het latente nationalisme
aangewakkerd. Na de Japanse capitulatie eisten al die volken zelfbestuur. De Afrikaanse
koloniën zouden volgen, soms ook door gewapend in opstand te komen tegen het moederland.
Frankrijk en Duitsland hadden drie maal tegen elkaar oorlog gevoerd, in 1870, 1914 en 1940. In
1950 besloten ze samen met andere Europese landen meer te gaan samenwerken. Die
samenwerking werd de Europese Unie. De onverwachte val van het Ijzeren Gordijn in 1989
werd gezien als een overwinning van de westerse waarden vrijheid en democratie en maakte
het mogelijk dat de Europese Unie werd uitgebreid met een aantal Oost-Europese landen.
De welvaart bereikte in de westerse landen een ongekend hoog peil. Dat leidde tot ingrijpende
sociaal-culturele veranderingen zoals de secularisatie, de verdere democratisering en de
individualisering. West-Europese samenlevingen werden pluriformer, omdat grote groepen
mensen uit de voormalige koloniën en uit andere niet-Europese landen zich er verstigden, op
zoek naar veiligheid en een beter bestaan.
10.1 De Koude Oorlog:1945-1963
Kenmerkend aspect
De verdeling van de wereld in twee ideologische blokken in de greep van een wapenwedloop en
de daaruit voortvloeiende dreiging van een atoomoorlog.
De kern
, De twee overgebleven grootmachten, de VS en de SU, stonden al snel op voet van oorlog met
elkaar. De kapitalistische wereld tegenover de communistische wereld. Er ontstond een Koude
Oorlog en een atoomwapenwedloop tussen de supermachten. Het 'Ijzeren Gordijn' gaf de grens
aan tussen onderdrukking en vrijheid.
President Truman verklaarde in zijn Trumandoctrine dat de VS elk volk zou bijstaan die zich
wilden verzetten tegen dictatuur of druk van buitenaf. Dat leidde tot de Korea- en
Vietnamoorlog. Aan beide kanten ontstonden militaire bondgenootschappen. Enkele keren
balanceerde de wereld op de rand van een nieuwe wereldoorlog, zoals tijdens de Cubacrisis.
Pas in de jaren zestig en zeventig van de twintigste eeuw zou er ontspanning ontstaan tussen
de twee machtsblokken.
Perspectief
In de tweede helft van de twintigste eeuw leefden mensen in grote angst voor een
atoomoorlog. De Koude oorlog bleef echter beperkt tot een aantal gewapende conflictern in
landen buiten Europa. Wapenbeheersing en internationaal overleg zijn altijd nodig, ook om
nieuwe gevaren te kunnen afwenden, zoals wanneer kernwapens in handen komen van
agressieve regimes.
Kapitalisme en communisme
Al sinds de Russische Revolutie van 1917 voerden de westerse leiders en de leiders van de
Sovjet-Unie hun beleid vanuit tegengestelde ideologieën. In het westen staat de vrijheid van
het individu voorop. Dat is gebaseerd op de ideeën van de Verlichting en gepraktiseerd door de
Franse Revolutie. Kenmerken zijn: democratische besluitvorming, meerparijenstelsel,
rechtstreekse verkiezingen, vrije meningsuiting en kapitalisme. Mensenrechten zijn daarbij
gewaarborgd.
De staatsideologie van de Sovjet-Unie was het communisme zoals Marx dat in de negentiende
eeuw beschreven had. Maar Lenin vestigde de dictatuur van de Partij en tegenstanders werden
genadeloos vervolgd door een geheime politie. In plaats van particulier eigendom maakte men
een planeconomie met staatsbedrijven. De opvolger van Lenin, Stalin, regeerde als een tiran
en miljoenen staatsvijanden werden vermoord of verdwenen voor onbepaalde tijd in de
strafkampen.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werkten de twee landen samen om het fascisme te
overwinnen. Na de overwinning op het fascisme kwamen de oude tegenstellingen weer naar
voren. Wel werd er in internationale organisaties samengewerkt zoals in de opvolger van de
Volkenbond, de Verenigde Naties, waar bijna alle landen lid van zijn. Doel ervan was en is
oorlog voorkomen. Juist dat bleek een utopie.
Machtstegenstelling
Na de overwinning op Duitsland ontstond er een conflict over de heerschappij over Europa. De
militaire aanwezigheid van de Sovjet-Unie in Oost-Europa was een feit. Als de VS zich uit
Europa zou terugtrekken zou er een verstoring van het machtsevenwicht ontstaan. Dat bleek al
op de conferentie van Jalta (februari 1945) waar de kwestie Polen tot grote onenigheid leidde.
Binnen enkele jaren maakte Stalin van de Oost-Europese landen satellietstaten (afhankelijke
landen). Samen met de Sovjet-Unie duiden we die landen aan als de Oostblokstaten. In feite
wilde Stalin de westgrenzen van de Sovjet-Unie beschermen, want al twee maal was gebleken
hoe kwetsbaar die waren.
Het was Churchill die tijdens een rede in de VS sprak over het ontstaan van een 'IJzeren
Gordijn', de scheidslijn tussen het Oost- en het Westblok. Door de toenemende spanningen
