BESTUURSKUNDE
2020 - 2021
Prof. Hondeghem
,
,INHOUDSTAFEL
DEEL 1 SITUERING VAN DE BESTUURSKUNDE
HOOFDSTUK 1. INTRODUCTIE TOT DE BESTUURSKUNDE: SFEREN IN DE SAMENLEVING ..................1
1. Vier sferen vanuit het individu bekeken ...............................................................................1
1.1. De sfeer van de gemeenschappen ................................................................................1
1.2. De sfeer van de staat ...................................................................................................2
1.3. De sfeer van de markt ..................................................................................................2
1.4. De sfeer van de ‘civil society’ .......................................................................................2
2. Relaties tussen de sferen .....................................................................................................3
2.1. De staat en de andere sferen .......................................................................................3
2.2. De markt en andere sferen ..........................................................................................3
3. Tijd en ruimte: de context maakt en verklaart verschil .........................................................4
4. Basistermen ........................................................................................................................5
4.1. Publieke en private sfeer..............................................................................................5
4.2. Formele en informele organisatievormen ....................................................................5
4.3. Profit-organisaties en non-profitorganisaties ...............................................................5
5. Governance: arrangementen voor besturing .......................................................................5
HOOFDSTUK 2. DE BESTUURSKUNDE ALS DISCIPLINE ......................................................................6
1. Definities van bestuurskunde...............................................................................................6
2. Het studieobject van de bestuurskunde ...............................................................................6
3. De omgeving van het openbaar bestuur ..............................................................................6
4. Empirische, normatieve en prescriptieve bestuurskunde .....................................................8
5. Kennisintegratie en multi- of interdisciplinariteit ............................................................... 10
6. Besluit ............................................................................................................................... 10
HOOFDSTUK 3. PUBLIEKE VERSUS PRIVATE ORGANISATIES .......................................................... 11
1. Inleiding ............................................................................................................................ 11
2. Publieke en private invloedssferen .................................................................................... 11
2.1. Publiek en privaat domein ......................................................................................... 11
2.2. Publieke en private goederen; het klassieke liberaal-economische onderscheid......... 12
3. Publieke en private organisaties ........................................................................................ 13
3.1. Multidimensionale modellen ..................................................................................... 13
3.2. Gevolgen van het ‘publiek zijn’................................................................................... 15
3.3. Vormen van dienstverlening ...................................................................................... 15
3.3.1. Dienstverlening via het overheidsapparaat......................................................... 16
3.3.2. Dienstverlening door niet-overheidsorganisaties (private sector) ....................... 17
, 3.3.3. Afwegingen bij de keuze voor een dienstverleningsvorm.................................... 17
4. Stereotypen in de overheid ............................................................................................... 18
5. Publiek/privaat: een doorlaatbare grens ............................................................................ 19
3. Besluit ................................................................................................................................... 20
HOOFDSTUK 4. MAATSCHAPPIJ, BESTUUR EN BESTUURSKUNDE: EEN HISTORISCHE SCHETS ......... 21
1. Een driehoek van wederzijdse beïnvloeding....................................................................... 21
2. De nachtwakersstaat (1800-1870) ..................................................................................... 22
2.1. Maatschappelijke condities ........................................................................................ 22
2.2. Rol van de overheid ................................................................................................... 22
2.3. Bestuurskunde ........................................................................................................... 22
3. De infrastructuurstaat (1870-1919) ................................................................................... 23
3.1. Maatschappelijke condities ........................................................................................ 23
3.2. Rol van de overheid ................................................................................................... 23
3.3. Bestuurskunde ........................................................................................................... 23
4. De welvaarstaat (1919 – 1976) .......................................................................................... 24
4.1. Maatschappelijke condities ........................................................................................ 24
4.2. Rol van de overheid ................................................................................................... 25
4.3. Bestuurskunde ........................................................................................................... 25
5. De ondernemende staat (1973 – 2000) .............................................................................. 25
5.1. Maatschappelijke condities ........................................................................................ 25
5.2. Rol van de overheid ................................................................................................... 26
5.3. Bestuurskunde ........................................................................................................... 26
6. De netwerkstaat (2000 - …)................................................................................................ 27
6.1. Maatschappelijke condities ........................................................................................ 27
6.2. Rol van de overheid ................................................................................................... 27
6.3. Bestuurskunde ........................................................................................................... 28
7. Besluit ............................................................................................................................... 28
HOOFDSTUK 5. VAN BUREAUCRATIE OVER NEW PUBLIC MANAGEMENT NAAR NEW PUBLIC
GOVERNANCE ............................................................................................................................... 29
1. Het bureaucratisch organisatiemodel ................................................................................ 29
1.1. De Weberiaanse bureaucratie .................................................................................... 29
1.2. Kenmerken en voordelen van de bureaucratie ........................................................... 31
1.3. Kritiek op het bureaucratiemodel............................................................................... 31
1.3.1. Een bestuurssociologische visie op de bureaucratie ........................................... 32
1.3.2. Een economische visie op de bureaucratie ......................................................... 32
2. Het New Public Management ............................................................................................ 33
, 2.1. Het ontstaan van het NPM ......................................................................................... 33
2.2. Kenmerken van het NPM ........................................................................................... 34
2.3. Variaties in NPM-hervormingen ................................................................................. 36
2.4. Impact van het NPM .................................................................................................. 37
2.5. Dysfuncties van het NPM ........................................................................................... 38
2.6. Bijsturingen van het NPM .......................................................................................... 39
3. Het New Public Governance .............................................................................................. 39
4. Samenvatting .................................................................................................................... 40
5. Besluit ............................................................................................................................... 41
DEEL 2 CARTOGRAFIE EN ONTWIKKELINGEN IN HET OPENBAAR BESTUUR
HOOFDSTUK 6. DE FEDERALE OVERHEID ....................................................................................... 42
1. Inleiding ............................................................................................................................ 42
2. Bevoegdheden van de federale overheid ........................................................................... 42
3. De politiek-bestuurlijke instellingen van de federale overheid ........................................... 43
3.1. De wetgevende macht ............................................................................................... 43
3.2. De uitvoerende macht ............................................................................................... 43
3.3. Andere instellingen .................................................................................................... 44
3.3.1. De Raad van State .............................................................................................. 44
3.3.2. Het Grondwettelijk Hof ...................................................................................... 45
3.3.3. Het Rekenhof ..................................................................................................... 45
3.3.4. De federale Ombudsman.................................................................................... 45
4. De administratieve instellingen van de federale overheid .................................................. 46
4.1. De Copernicushervorming.......................................................................................... 46
4.2. De Federale en Programmatorische Overheidsdiensten ............................................. 47
4.3. De Federale Wetenschappelijke instellingen .............................................................. 51
4.4. De Openbare Instellingen van Sociale Zekerheid ........................................................ 51
4.5. Andere openbare instellingen .................................................................................... 52
5. De federale overheidsbedrijven ......................................................................................... 52
5.1. De NMBS-groep ......................................................................................................... 52
5.2. Bpost ......................................................................................................................... 53
5.3. Proximus.................................................................................................................... 53
5.4. Belgocontrol .............................................................................................................. 53
6. Het leger ........................................................................................................................... 54
7. De federale politie ............................................................................................................. 54
8. Justitie ............................................................................................................................... 55
, 9. Personeels- en financiële middelen van de federale overheid ............................................ 58
9.1. Personeel................................................................................................................... 58
9.2. Financiën ................................................................................................................... 58
10. Besluit ........................................................................................................................... 59
HOOFDSTUK 7. DE REGIONALE OVERHEID: VLAAMSE OVERHEID ................................................... 60
1. Inleiding ............................................................................................................................ 60
2. Historisch overzicht: Vlaanderen in de staatshervorming ................................................... 60
3. Bevoegdheden van de Vlaamse overheid........................................................................... 62
3.1. De bevoegdheden van de Vlaamse Gemeenschap...................................................... 62
3.2. Bevoegdheden van de gewesten ................................................................................ 62
3.3. De bedrieglijke eenvoud van het onderscheid ............................................................ 62
4. De politiek-bestuurlijke instellingen ................................................................................... 63
4.1. Wetgevende macht.................................................................................................... 63
4.2. Uitvoerende macht .................................................................................................... 64
4.2.1. De Vlaamse Regering.......................................................................................... 64
4.2.2. De kabinetten .................................................................................................... 64
5. De Vlaamse financiële middelen ........................................................................................ 65
5.1. De inkomsten............................................................................................................. 65
5.2. De uitgaven................................................................................................................ 65
6. Administratieve instellingen .............................................................................................. 66
6.1. Departementen ......................................................................................................... 67
6.2. Agentschappen .......................................................................................................... 67
6.2.1. Intern verzelfstandigde agentschappen (IVA) ..................................................... 67
6.2.2. Extern verzelfstandigde agentschappen (EVA) .................................................... 68
6.3. Andere Vlaamse instellingen ...................................................................................... 68
6.3.1. Vlaamse Radio- en Televisieomroep (VRT) .......................................................... 68
6.3.2. Enkele andere instellingen (p.235)...................................................................... 68
6.4. Sturingsinstrumenten ................................................................................................ 68
6.5. De beleidsraad ........................................................................................................... 69
6.6. Het managementcomité ............................................................................................ 69
6.7. Het voorzitterscollege ................................................................................................ 69
6.8. Het adviesstelsel en de strategische adviesraden ....................................................... 70
7. Personeelsmiddelen van de Vlaamse overheid .................................................................. 70
8. De Vlaamse administratie .................................................................................................. 70
9. Besluit ............................................................................................................................... 72
HOOFDSTUK 8. DE LOKALE BESTUREN ........................................................................................... 73
, 1. Inleiding ............................................................................................................................ 73
2. Lokale besturen in België ................................................................................................... 73
2.2. Lokale besturen en de staatshervorming .................................................................... 73
2.2. Aantal en soorten lokale besturen .................................................................................. 75
2.3. Lokale autonomie versus centraal toezicht................................................................. 75
2.3.1. Autonomie en medebewind ............................................................................... 75
2.3.2. Toezicht ............................................................................................................. 77
2.4. Lokale inkomsten en uitgaven .................................................................................... 77
2.4.1. Inkomsten .......................................................................................................... 78
2.4.2. Uitgaven............................................................................................................. 80
2.5. De provinciale besturen en provinciale autonomie..................................................... 81
3. Politieke organisatie van de Vlaamse lokale besturen ........................................................ 82
3.1. De verkozen raden ..................................................................................................... 82
3.2. Uitvoerende macht .................................................................................................... 83
4. De administratieve organisatie van de Vlaamse lokale besturen ........................................ 83
4.1. De gemeentelijke ambtenaren en de ambtelijke organisatie ...................................... 83
4.2. New Public Management op lokaal niveau ................................................................. 85
4.3. Beleids- en beheercyclus............................................................................................ 85
4.4. Personeel en personeelsbeleid................................................................................... 85
4.5. Gemeenten in netwerkverbanden ............................................................................. 86
5. Andere lokale actoren ....................................................................................................... 86
5.1. OCMW’s .................................................................................................................... 86
5.2. Intergemeentelijke samenwerkingsverbanden ........................................................... 87
5.3. Politiezones en hulpverleningszones .......................................................................... 87
6. De lokale besturen in het binnenlands bestuur .................................................................. 88
6.1. Het lokaal bestuurssysteem in Vlaanderen ................................................................. 88
6.2. Centralisatie versus decentralisatie ............................................................................ 89
DEEL 3 ORGANISATIE, PROCESSEN EN ACTOREN IN HET OPENBAAR BESTUUR
HOOFDSTUK 9. REGULERING............................................................................................................. 90
1. Inleiding ............................................................................................................................ 90
2. Het concept regulering ...................................................................................................... 90
2.1. Definities van regulering ............................................................................................ 90
2.2. Waarom reguleren? ................................................................................................... 91
2.2.1. Economische motieven ...................................................................................... 91
, 2.2.2. ‘Public interest’ motieven................................................................................... 92
2.2.3. Positivistische economische theorie ................................................................... 93
2.3. Reguleren voor en door verschillende actoren ........................................................... 93
2.4. Stijlen van regulering ................................................................................................. 94
2.4.1. Command and control ........................................................................................ 94
2.4.2. Zelfregulering ..................................................................................................... 94
2.4.3. ‘Slimme’ regulering / ‘betere’ regulering ............................................................ 95
2.5. Evaluatie van de werking ........................................................................................... 95
3. Evoluties in economische regulering .................................................................................. 96
3.1. De regulerende staat ................................................................................................. 96
3.2. Privatisering en liberalisering ..................................................................................... 97
4. Regulerende agentschappen en regulerende constellaties................................................. 98
4.1. Regulerende agentschappen ...................................................................................... 98
4.1.1. Ontstaan ........................................................................................................... 98
4.1.2. Economische motieven ...................................................................................... 99
4.1.3. Kritiek .............................................................................................................. 100
4.2. Multiactor regulering en regulerende constellaties .................................................. 100
4.2.1. Vier assen van coördinatie ............................................................................... 100
4.2.2. Competitie of samenwerking tussen actoren .................................................... 101
5. Besluit ............................................................................................................................. 102
HOOFDSTUK 10. POLITIEK-AMBTELIJKE VERHOUDINGEN ............................................................ 103
1. Inleiding .......................................................................................................................... 103
2. Klassieke dichotomie: vaak het uitgangspunt en de norm ................................................ 103
2.1. Wilson en Weber ..................................................................................................... 103
2.2. Voorbij de dichotomie ............................................................................................. 104
3. Politiek-ambtelijke verhoudingen in België in de praktijk ................................................. 106
3.1. Hoe wordt men ambtenaar? .................................................................................... 106
3.2. Politieke benoemingen ............................................................................................ 108
3.3. Ministeriële Kabinetten............................................................................................ 110
4. Theoretische modellen in de bestuurskunde ................................................................... 112
4.1. Aberbach, Putnam en Rockman: beelden van politiek ambtelijke relaties ................ 112
4.2. Svara: roltyperingen................................................................................................. 113
4.3. Peters: systeemtyperingen....................................................................................... 113
4.4. Public Service Bargain (PSB) ..................................................................................... 115
5. Politiek-ambtelijke verhoudingen: de contextuele factoren ............................................. 116
5.1. Kenmerken van politieke systemen .......................................................................... 116
, 5.2. Settings.................................................................................................................... 116
5.3. Beroepsbeelden en persoonlijke eigenschappen ...................................................... 117
5.4. Beleidsuitvoerders maken keuzes ............................................................................ 118
6. Besluit ............................................................................................................................. 118
HOOFDSTUK 11. BESTUUR EN BURGER ....................................................................................... 119
1. Inleiding .......................................................................................................................... 119
2. Burger en bestuur: zicht op een complexe relatie ............................................................ 119
2.1. Vertrouwen ............................................................................................................. 119
2.2. Exit, voice en loyalty ................................................................................................ 121
2.2.1. Voice ................................................................................................................ 121
2.2.2. Exit................................................................................................................... 121
2.2.3. Loyalty ............................................................................................................. 122
2.3. Maatschappelijke trends: individualisering en informalisering ................................. 122
3. Nieuwe rollen voor de burger .......................................................................................... 123
3.1. De burger in verschillende rollen.............................................................................. 123
3.2. Politieke opvattingen over burgerrollen ................................................................... 123
4. Burgers als klanten .......................................................................................................... 124
4.1. Klagende klanten ..................................................................................................... 124
4.2. Kiezende klanten ..................................................................................................... 124
5. Rechts- en belangenbescherming .................................................................................... 125
5.1. Openbaar onderzoek en bezwaarschriften ............................................................... 125
5.2. Openbaarheid van bestuur....................................................................................... 126
6. Burgers als adviseurs, participanten en co-creanten ........................................................ 127
6.1. Een participatieladder .............................................................................................. 127
6.2. Adviesraden ............................................................................................................. 129
6.3. Referendum en volksraadpleging ............................................................................. 130
6.4. Cocreatie en autonome burgerinitiatieven ............................................................... 131
6.4.1. Cocreatie.......................................................................................................... 131
6.4.2. Autonome burgerinitiatieven ........................................................................... 132
6.5. Enkele beschouwingen over participatie .................................................................. 132
7. Besluit ............................................................................................................................. 133
HOOFDSTUK 12. BESTUUR EN MAATSCHAPPELIJK MIDDENVELD ................................................. 134
1. Inleiding .......................................................................................................................... 134
2. Begripsbepaling ............................................................................................................... 134
2.1. De verzuiling en de omvang van het maatschappelijke middenveld.......................... 134
2.2. Het middenveld: een poging tot definitie ................................................................. 135
, 3. Het middenveld ‘ontrafeld’: een huis met vele kamers .................................................... 135
3.1. De non-profit sector................................................................................................. 135
3.2. Ledenverenigingen .................................................................................................. 136
3.3. Belangenorganisaties ............................................................................................... 136
3.4. Nieuwe burgerinitiatieven ....................................................................................... 137
4. Het middenveld: drie belangrijke maatschappelijke rollen ............................................... 137
4.1. Belangenverdediging en beleidsbeïnvloeding ........................................................... 138
4.1.1. Insider strategieën ........................................................................................... 139
4.1.2. Outsider strategieën ........................................................................................ 140
4.1.3. Collectieve strategieën ..................................................................................... 141
4.2. Beleidsuitvoering: het leveren van publieke diensten............................................... 142
4.2.1. België en Vlaanderen: een traditie van publieke dienstverlening door het
middenveld ..................................................................................................................... 142
4.2.2. Potentiële voordelen van dienstverlening door het middenveld ....................... 144
4.2.3. Potentiële nadelen van dienstverlening door het middenveld .......................... 144
4.3. Medebeheer ............................................................................................................ 144
4.4. Conflicterende rollen? ............................................................................................. 145
5. Besluit ............................................................................................................................. 146
DEEL 4 KWALITEITSMAATSTAVEN IN HET OPENBAAR BESTUUR
HOOFDSTUK 13. GOED BESTUUR ................................................................................................ 147
1. Inleiding .......................................................................................................................... 147
2. Bestuurskundige kwaliteitsmaatstaven ............................................................................ 147
2.1. Sigma waarden: een scherpe en doelgerichte overheid ............................................ 148
2.1.1. Definitie ........................................................................................................... 148
2.1.2. Wat zijn de kwaliteitsmaatstaven in de familie van de Sigma waarden? ........... 148
2.1.3. Kijken naar de overheid door een Sigma-bril .................................................... 148
2.2. Theta-waarden: een integere, rechtvaardige en democratische overheid ................ 150
2.2.1. Definitie ........................................................................................................... 150
2.2.2. Wat zijn de kwaliteitsmaatstaven in de familie van de Theta waarden? ............ 151
2.2.3. Kijken naar de overheid door een Theta-bril ..................................................... 151
2.3. Lambda waarden: een robuuste en dynamische overheid ........................................ 152
2.3.1. Definitie ........................................................................................................... 152
2.3.2. Wat zijn de kwaliteitsmaatstaven in de familie van de Lambda waarden? ........ 152
2.3.3. Kijken naar de overheid met een Lambda-bril .................................................. 153
3. Hoe verhouden kwaliteitsmaatstaven zich tot elkaar? ..................................................... 154
2020 - 2021
Prof. Hondeghem
,
,INHOUDSTAFEL
DEEL 1 SITUERING VAN DE BESTUURSKUNDE
HOOFDSTUK 1. INTRODUCTIE TOT DE BESTUURSKUNDE: SFEREN IN DE SAMENLEVING ..................1
1. Vier sferen vanuit het individu bekeken ...............................................................................1
1.1. De sfeer van de gemeenschappen ................................................................................1
1.2. De sfeer van de staat ...................................................................................................2
1.3. De sfeer van de markt ..................................................................................................2
1.4. De sfeer van de ‘civil society’ .......................................................................................2
2. Relaties tussen de sferen .....................................................................................................3
2.1. De staat en de andere sferen .......................................................................................3
2.2. De markt en andere sferen ..........................................................................................3
3. Tijd en ruimte: de context maakt en verklaart verschil .........................................................4
4. Basistermen ........................................................................................................................5
4.1. Publieke en private sfeer..............................................................................................5
4.2. Formele en informele organisatievormen ....................................................................5
4.3. Profit-organisaties en non-profitorganisaties ...............................................................5
5. Governance: arrangementen voor besturing .......................................................................5
HOOFDSTUK 2. DE BESTUURSKUNDE ALS DISCIPLINE ......................................................................6
1. Definities van bestuurskunde...............................................................................................6
2. Het studieobject van de bestuurskunde ...............................................................................6
3. De omgeving van het openbaar bestuur ..............................................................................6
4. Empirische, normatieve en prescriptieve bestuurskunde .....................................................8
5. Kennisintegratie en multi- of interdisciplinariteit ............................................................... 10
6. Besluit ............................................................................................................................... 10
HOOFDSTUK 3. PUBLIEKE VERSUS PRIVATE ORGANISATIES .......................................................... 11
1. Inleiding ............................................................................................................................ 11
2. Publieke en private invloedssferen .................................................................................... 11
2.1. Publiek en privaat domein ......................................................................................... 11
2.2. Publieke en private goederen; het klassieke liberaal-economische onderscheid......... 12
3. Publieke en private organisaties ........................................................................................ 13
3.1. Multidimensionale modellen ..................................................................................... 13
3.2. Gevolgen van het ‘publiek zijn’................................................................................... 15
3.3. Vormen van dienstverlening ...................................................................................... 15
3.3.1. Dienstverlening via het overheidsapparaat......................................................... 16
3.3.2. Dienstverlening door niet-overheidsorganisaties (private sector) ....................... 17
, 3.3.3. Afwegingen bij de keuze voor een dienstverleningsvorm.................................... 17
4. Stereotypen in de overheid ............................................................................................... 18
5. Publiek/privaat: een doorlaatbare grens ............................................................................ 19
3. Besluit ................................................................................................................................... 20
HOOFDSTUK 4. MAATSCHAPPIJ, BESTUUR EN BESTUURSKUNDE: EEN HISTORISCHE SCHETS ......... 21
1. Een driehoek van wederzijdse beïnvloeding....................................................................... 21
2. De nachtwakersstaat (1800-1870) ..................................................................................... 22
2.1. Maatschappelijke condities ........................................................................................ 22
2.2. Rol van de overheid ................................................................................................... 22
2.3. Bestuurskunde ........................................................................................................... 22
3. De infrastructuurstaat (1870-1919) ................................................................................... 23
3.1. Maatschappelijke condities ........................................................................................ 23
3.2. Rol van de overheid ................................................................................................... 23
3.3. Bestuurskunde ........................................................................................................... 23
4. De welvaarstaat (1919 – 1976) .......................................................................................... 24
4.1. Maatschappelijke condities ........................................................................................ 24
4.2. Rol van de overheid ................................................................................................... 25
4.3. Bestuurskunde ........................................................................................................... 25
5. De ondernemende staat (1973 – 2000) .............................................................................. 25
5.1. Maatschappelijke condities ........................................................................................ 25
5.2. Rol van de overheid ................................................................................................... 26
5.3. Bestuurskunde ........................................................................................................... 26
6. De netwerkstaat (2000 - …)................................................................................................ 27
6.1. Maatschappelijke condities ........................................................................................ 27
6.2. Rol van de overheid ................................................................................................... 27
6.3. Bestuurskunde ........................................................................................................... 28
7. Besluit ............................................................................................................................... 28
HOOFDSTUK 5. VAN BUREAUCRATIE OVER NEW PUBLIC MANAGEMENT NAAR NEW PUBLIC
GOVERNANCE ............................................................................................................................... 29
1. Het bureaucratisch organisatiemodel ................................................................................ 29
1.1. De Weberiaanse bureaucratie .................................................................................... 29
1.2. Kenmerken en voordelen van de bureaucratie ........................................................... 31
1.3. Kritiek op het bureaucratiemodel............................................................................... 31
1.3.1. Een bestuurssociologische visie op de bureaucratie ........................................... 32
1.3.2. Een economische visie op de bureaucratie ......................................................... 32
2. Het New Public Management ............................................................................................ 33
, 2.1. Het ontstaan van het NPM ......................................................................................... 33
2.2. Kenmerken van het NPM ........................................................................................... 34
2.3. Variaties in NPM-hervormingen ................................................................................. 36
2.4. Impact van het NPM .................................................................................................. 37
2.5. Dysfuncties van het NPM ........................................................................................... 38
2.6. Bijsturingen van het NPM .......................................................................................... 39
3. Het New Public Governance .............................................................................................. 39
4. Samenvatting .................................................................................................................... 40
5. Besluit ............................................................................................................................... 41
DEEL 2 CARTOGRAFIE EN ONTWIKKELINGEN IN HET OPENBAAR BESTUUR
HOOFDSTUK 6. DE FEDERALE OVERHEID ....................................................................................... 42
1. Inleiding ............................................................................................................................ 42
2. Bevoegdheden van de federale overheid ........................................................................... 42
3. De politiek-bestuurlijke instellingen van de federale overheid ........................................... 43
3.1. De wetgevende macht ............................................................................................... 43
3.2. De uitvoerende macht ............................................................................................... 43
3.3. Andere instellingen .................................................................................................... 44
3.3.1. De Raad van State .............................................................................................. 44
3.3.2. Het Grondwettelijk Hof ...................................................................................... 45
3.3.3. Het Rekenhof ..................................................................................................... 45
3.3.4. De federale Ombudsman.................................................................................... 45
4. De administratieve instellingen van de federale overheid .................................................. 46
4.1. De Copernicushervorming.......................................................................................... 46
4.2. De Federale en Programmatorische Overheidsdiensten ............................................. 47
4.3. De Federale Wetenschappelijke instellingen .............................................................. 51
4.4. De Openbare Instellingen van Sociale Zekerheid ........................................................ 51
4.5. Andere openbare instellingen .................................................................................... 52
5. De federale overheidsbedrijven ......................................................................................... 52
5.1. De NMBS-groep ......................................................................................................... 52
5.2. Bpost ......................................................................................................................... 53
5.3. Proximus.................................................................................................................... 53
5.4. Belgocontrol .............................................................................................................. 53
6. Het leger ........................................................................................................................... 54
7. De federale politie ............................................................................................................. 54
8. Justitie ............................................................................................................................... 55
, 9. Personeels- en financiële middelen van de federale overheid ............................................ 58
9.1. Personeel................................................................................................................... 58
9.2. Financiën ................................................................................................................... 58
10. Besluit ........................................................................................................................... 59
HOOFDSTUK 7. DE REGIONALE OVERHEID: VLAAMSE OVERHEID ................................................... 60
1. Inleiding ............................................................................................................................ 60
2. Historisch overzicht: Vlaanderen in de staatshervorming ................................................... 60
3. Bevoegdheden van de Vlaamse overheid........................................................................... 62
3.1. De bevoegdheden van de Vlaamse Gemeenschap...................................................... 62
3.2. Bevoegdheden van de gewesten ................................................................................ 62
3.3. De bedrieglijke eenvoud van het onderscheid ............................................................ 62
4. De politiek-bestuurlijke instellingen ................................................................................... 63
4.1. Wetgevende macht.................................................................................................... 63
4.2. Uitvoerende macht .................................................................................................... 64
4.2.1. De Vlaamse Regering.......................................................................................... 64
4.2.2. De kabinetten .................................................................................................... 64
5. De Vlaamse financiële middelen ........................................................................................ 65
5.1. De inkomsten............................................................................................................. 65
5.2. De uitgaven................................................................................................................ 65
6. Administratieve instellingen .............................................................................................. 66
6.1. Departementen ......................................................................................................... 67
6.2. Agentschappen .......................................................................................................... 67
6.2.1. Intern verzelfstandigde agentschappen (IVA) ..................................................... 67
6.2.2. Extern verzelfstandigde agentschappen (EVA) .................................................... 68
6.3. Andere Vlaamse instellingen ...................................................................................... 68
6.3.1. Vlaamse Radio- en Televisieomroep (VRT) .......................................................... 68
6.3.2. Enkele andere instellingen (p.235)...................................................................... 68
6.4. Sturingsinstrumenten ................................................................................................ 68
6.5. De beleidsraad ........................................................................................................... 69
6.6. Het managementcomité ............................................................................................ 69
6.7. Het voorzitterscollege ................................................................................................ 69
6.8. Het adviesstelsel en de strategische adviesraden ....................................................... 70
7. Personeelsmiddelen van de Vlaamse overheid .................................................................. 70
8. De Vlaamse administratie .................................................................................................. 70
9. Besluit ............................................................................................................................... 72
HOOFDSTUK 8. DE LOKALE BESTUREN ........................................................................................... 73
, 1. Inleiding ............................................................................................................................ 73
2. Lokale besturen in België ................................................................................................... 73
2.2. Lokale besturen en de staatshervorming .................................................................... 73
2.2. Aantal en soorten lokale besturen .................................................................................. 75
2.3. Lokale autonomie versus centraal toezicht................................................................. 75
2.3.1. Autonomie en medebewind ............................................................................... 75
2.3.2. Toezicht ............................................................................................................. 77
2.4. Lokale inkomsten en uitgaven .................................................................................... 77
2.4.1. Inkomsten .......................................................................................................... 78
2.4.2. Uitgaven............................................................................................................. 80
2.5. De provinciale besturen en provinciale autonomie..................................................... 81
3. Politieke organisatie van de Vlaamse lokale besturen ........................................................ 82
3.1. De verkozen raden ..................................................................................................... 82
3.2. Uitvoerende macht .................................................................................................... 83
4. De administratieve organisatie van de Vlaamse lokale besturen ........................................ 83
4.1. De gemeentelijke ambtenaren en de ambtelijke organisatie ...................................... 83
4.2. New Public Management op lokaal niveau ................................................................. 85
4.3. Beleids- en beheercyclus............................................................................................ 85
4.4. Personeel en personeelsbeleid................................................................................... 85
4.5. Gemeenten in netwerkverbanden ............................................................................. 86
5. Andere lokale actoren ....................................................................................................... 86
5.1. OCMW’s .................................................................................................................... 86
5.2. Intergemeentelijke samenwerkingsverbanden ........................................................... 87
5.3. Politiezones en hulpverleningszones .......................................................................... 87
6. De lokale besturen in het binnenlands bestuur .................................................................. 88
6.1. Het lokaal bestuurssysteem in Vlaanderen ................................................................. 88
6.2. Centralisatie versus decentralisatie ............................................................................ 89
DEEL 3 ORGANISATIE, PROCESSEN EN ACTOREN IN HET OPENBAAR BESTUUR
HOOFDSTUK 9. REGULERING............................................................................................................. 90
1. Inleiding ............................................................................................................................ 90
2. Het concept regulering ...................................................................................................... 90
2.1. Definities van regulering ............................................................................................ 90
2.2. Waarom reguleren? ................................................................................................... 91
2.2.1. Economische motieven ...................................................................................... 91
, 2.2.2. ‘Public interest’ motieven................................................................................... 92
2.2.3. Positivistische economische theorie ................................................................... 93
2.3. Reguleren voor en door verschillende actoren ........................................................... 93
2.4. Stijlen van regulering ................................................................................................. 94
2.4.1. Command and control ........................................................................................ 94
2.4.2. Zelfregulering ..................................................................................................... 94
2.4.3. ‘Slimme’ regulering / ‘betere’ regulering ............................................................ 95
2.5. Evaluatie van de werking ........................................................................................... 95
3. Evoluties in economische regulering .................................................................................. 96
3.1. De regulerende staat ................................................................................................. 96
3.2. Privatisering en liberalisering ..................................................................................... 97
4. Regulerende agentschappen en regulerende constellaties................................................. 98
4.1. Regulerende agentschappen ...................................................................................... 98
4.1.1. Ontstaan ........................................................................................................... 98
4.1.2. Economische motieven ...................................................................................... 99
4.1.3. Kritiek .............................................................................................................. 100
4.2. Multiactor regulering en regulerende constellaties .................................................. 100
4.2.1. Vier assen van coördinatie ............................................................................... 100
4.2.2. Competitie of samenwerking tussen actoren .................................................... 101
5. Besluit ............................................................................................................................. 102
HOOFDSTUK 10. POLITIEK-AMBTELIJKE VERHOUDINGEN ............................................................ 103
1. Inleiding .......................................................................................................................... 103
2. Klassieke dichotomie: vaak het uitgangspunt en de norm ................................................ 103
2.1. Wilson en Weber ..................................................................................................... 103
2.2. Voorbij de dichotomie ............................................................................................. 104
3. Politiek-ambtelijke verhoudingen in België in de praktijk ................................................. 106
3.1. Hoe wordt men ambtenaar? .................................................................................... 106
3.2. Politieke benoemingen ............................................................................................ 108
3.3. Ministeriële Kabinetten............................................................................................ 110
4. Theoretische modellen in de bestuurskunde ................................................................... 112
4.1. Aberbach, Putnam en Rockman: beelden van politiek ambtelijke relaties ................ 112
4.2. Svara: roltyperingen................................................................................................. 113
4.3. Peters: systeemtyperingen....................................................................................... 113
4.4. Public Service Bargain (PSB) ..................................................................................... 115
5. Politiek-ambtelijke verhoudingen: de contextuele factoren ............................................. 116
5.1. Kenmerken van politieke systemen .......................................................................... 116
, 5.2. Settings.................................................................................................................... 116
5.3. Beroepsbeelden en persoonlijke eigenschappen ...................................................... 117
5.4. Beleidsuitvoerders maken keuzes ............................................................................ 118
6. Besluit ............................................................................................................................. 118
HOOFDSTUK 11. BESTUUR EN BURGER ....................................................................................... 119
1. Inleiding .......................................................................................................................... 119
2. Burger en bestuur: zicht op een complexe relatie ............................................................ 119
2.1. Vertrouwen ............................................................................................................. 119
2.2. Exit, voice en loyalty ................................................................................................ 121
2.2.1. Voice ................................................................................................................ 121
2.2.2. Exit................................................................................................................... 121
2.2.3. Loyalty ............................................................................................................. 122
2.3. Maatschappelijke trends: individualisering en informalisering ................................. 122
3. Nieuwe rollen voor de burger .......................................................................................... 123
3.1. De burger in verschillende rollen.............................................................................. 123
3.2. Politieke opvattingen over burgerrollen ................................................................... 123
4. Burgers als klanten .......................................................................................................... 124
4.1. Klagende klanten ..................................................................................................... 124
4.2. Kiezende klanten ..................................................................................................... 124
5. Rechts- en belangenbescherming .................................................................................... 125
5.1. Openbaar onderzoek en bezwaarschriften ............................................................... 125
5.2. Openbaarheid van bestuur....................................................................................... 126
6. Burgers als adviseurs, participanten en co-creanten ........................................................ 127
6.1. Een participatieladder .............................................................................................. 127
6.2. Adviesraden ............................................................................................................. 129
6.3. Referendum en volksraadpleging ............................................................................. 130
6.4. Cocreatie en autonome burgerinitiatieven ............................................................... 131
6.4.1. Cocreatie.......................................................................................................... 131
6.4.2. Autonome burgerinitiatieven ........................................................................... 132
6.5. Enkele beschouwingen over participatie .................................................................. 132
7. Besluit ............................................................................................................................. 133
HOOFDSTUK 12. BESTUUR EN MAATSCHAPPELIJK MIDDENVELD ................................................. 134
1. Inleiding .......................................................................................................................... 134
2. Begripsbepaling ............................................................................................................... 134
2.1. De verzuiling en de omvang van het maatschappelijke middenveld.......................... 134
2.2. Het middenveld: een poging tot definitie ................................................................. 135
, 3. Het middenveld ‘ontrafeld’: een huis met vele kamers .................................................... 135
3.1. De non-profit sector................................................................................................. 135
3.2. Ledenverenigingen .................................................................................................. 136
3.3. Belangenorganisaties ............................................................................................... 136
3.4. Nieuwe burgerinitiatieven ....................................................................................... 137
4. Het middenveld: drie belangrijke maatschappelijke rollen ............................................... 137
4.1. Belangenverdediging en beleidsbeïnvloeding ........................................................... 138
4.1.1. Insider strategieën ........................................................................................... 139
4.1.2. Outsider strategieën ........................................................................................ 140
4.1.3. Collectieve strategieën ..................................................................................... 141
4.2. Beleidsuitvoering: het leveren van publieke diensten............................................... 142
4.2.1. België en Vlaanderen: een traditie van publieke dienstverlening door het
middenveld ..................................................................................................................... 142
4.2.2. Potentiële voordelen van dienstverlening door het middenveld ....................... 144
4.2.3. Potentiële nadelen van dienstverlening door het middenveld .......................... 144
4.3. Medebeheer ............................................................................................................ 144
4.4. Conflicterende rollen? ............................................................................................. 145
5. Besluit ............................................................................................................................. 146
DEEL 4 KWALITEITSMAATSTAVEN IN HET OPENBAAR BESTUUR
HOOFDSTUK 13. GOED BESTUUR ................................................................................................ 147
1. Inleiding .......................................................................................................................... 147
2. Bestuurskundige kwaliteitsmaatstaven ............................................................................ 147
2.1. Sigma waarden: een scherpe en doelgerichte overheid ............................................ 148
2.1.1. Definitie ........................................................................................................... 148
2.1.2. Wat zijn de kwaliteitsmaatstaven in de familie van de Sigma waarden? ........... 148
2.1.3. Kijken naar de overheid door een Sigma-bril .................................................... 148
2.2. Theta-waarden: een integere, rechtvaardige en democratische overheid ................ 150
2.2.1. Definitie ........................................................................................................... 150
2.2.2. Wat zijn de kwaliteitsmaatstaven in de familie van de Theta waarden? ............ 151
2.2.3. Kijken naar de overheid door een Theta-bril ..................................................... 151
2.3. Lambda waarden: een robuuste en dynamische overheid ........................................ 152
2.3.1. Definitie ........................................................................................................... 152
2.3.2. Wat zijn de kwaliteitsmaatstaven in de familie van de Lambda waarden? ........ 152
2.3.3. Kijken naar de overheid met een Lambda-bril .................................................. 153
3. Hoe verhouden kwaliteitsmaatstaven zich tot elkaar? ..................................................... 154
