1.1 Sociale schema’s................................................................................................................................... 5
1.1.1 Voorbeelden.............................................................................................................................................5
1.1.2 Kenmerken...............................................................................................................................................6
1.2 Configureren........................................................................................................................................ 8
1.2.1 Opvallende kenmerken............................................................................................................................8
1.2.2 Primacy effect...........................................................................................................................................8
1.2.3 Configuratiemodel Ash.............................................................................................................................9
1.2.4 Impliciete persoonlijkheidstheorie..........................................................................................................9
1.3 Persoonsperceptie.............................................................................................................................. 10
1.4 Priming............................................................................................................................................... 11
1.4.1 Onderzoek..............................................................................................................................................11
1.4.2 Soorten priming......................................................................................................................................11
1.4.3 Referentie index.....................................................................................................................................11
1.5 Cognitieve dissonantie........................................................................................................................ 12
1.5.1 Experiment.............................................................................................................................................13
1.5.2 Endowment effect..................................................................................................................................13
1.6 Het negatieve..................................................................................................................................... 14
1.6.1 Aversie voor verlies................................................................................................................................14
1.6.1.1 Experiment vaccinatie.....................................................................................................................14
1.6.1.2 Verliesaversie: framing...................................................................................................................14
1.6.2 Negativiteitseffect..................................................................................................................................15
1.7 Cognitie en affect................................................................................................................................ 15
2 Attributies................................................................................................................................................. 16
2.1 Criteria............................................................................................................................................... 16
2.1.1 Locus of control – intern/extern............................................................................................................16
2.1.2 Stabiel/onstabiel....................................................................................................................................16
2.1.3 Controleerbaar/oncontroleerbaar.........................................................................................................16
2.1.4 Globaal/specifiek....................................................................................................................................17
2.1.5 Beoordeel op de vier criteria..................................................................................................................17
2.2 Attributietheorieën............................................................................................................................ 18
2.2.1 Zelfwaarnemingstheorie (Bem)..............................................................................................................18
2.2.2 Corresponderende inferentietheorie (Jones & Davis)...........................................................................19
2.2.3 Covariatiemodel (Kelley)........................................................................................................................19
2.2.4 Tweestappenmodel (Gilbert).................................................................................................................19
2.3 Attributie en motivatie....................................................................................................................... 20
2.4 Vertekeningen.................................................................................................................................... 20
2.4.1 Self-serving bias......................................................................................................................................20
1
, 2.4.2 Beperkte rationaliteit en heuristieken...................................................................................................21
2.4.3 Valse consensus effect...........................................................................................................................21
2.4.4 Basisfrequentievalstrik...........................................................................................................................22
2.4.5 Tegenfeitelijk denken.............................................................................................................................22
2.4.6 Fundamentele attributiefout.................................................................................................................22
2.4.7 Actor-observator verschil.......................................................................................................................22
2.4.8 Self-fulfilling prophecy...........................................................................................................................23
3 Sociale beïnvloeding................................................................................................................................. 24
3.1 Inleiding............................................................................................................................................. 24
3.2 Sociale facilitatie en belemmering...................................................................................................... 24
3.2.1 Verwachte evaluatietheorie...................................................................................................................25
3.2.2 Distractie-conflicttheorie........................................................................................................................25
3.3 Sociaal meeliften................................................................................................................................ 25
3.3.1 Suckereffect............................................................................................................................................25
3.3.2 Ongelijkheidsaversie..............................................................................................................................25
3.3.3 Ringelmann-effect..................................................................................................................................25
3.3.4 Counteren?.............................................................................................................................................26
3.4 Conformisme...................................................................................................................................... 26
3.4.1 Lijnexperiment van Asch........................................................................................................................26
3.4.2 Informatieve en normatieve beïnvloeding............................................................................................26
3.4.3 Autokinetisch effect Sherif.....................................................................................................................27
3.4.4 Jacobs & Campbell-autokinetisch effect aansluitend bij Sherif.............................................................28
3.4.5 Sociale vergelijkingstheorie Festinger....................................................................................................28
3.4.6 Beïnvloedende factoren.........................................................................................................................29
3.5 Innovatie of minderheidsbeïnvloeding................................................................................................ 30
3.5.1 Moscovici en kleurendia’s......................................................................................................................30
3.5.2 Beïnvloedende factoren.........................................................................................................................31
3.6 Gehoorzaamheid en autoriteit............................................................................................................ 32
3.6.1 Waarom gehoorzamen?.........................................................................................................................32
3.6.2 Experiment van Milgram........................................................................................................................33
3.6.2.1 Variaties experiment Milgram........................................................................................................34
3.6.2.2 Gelijkaardige situaties....................................................................................................................35
3.6.3 Gevangenis experiment van Zimbardo..................................................................................................35
3.6.3.1 Behandeling gevangenen................................................................................................................36
3.6.3.2 Rebelleren in de gevangenis...........................................................................................................36
3.6.3.3 Experiment loopt uit de hand.........................................................................................................36
3.6.4 Gevolgen van deze experimenten..........................................................................................................37
4 Hulpverlenen............................................................................................................................................ 38
2
, 4.1 Situationele factoren – Wanneer helpt men?......................................................................................38
4.1.1 Plaats waar de noodsituatie zich voordoet............................................................................................38
4.1.2 Bystanders effect....................................................................................................................................38
4.1.3 Aangename zintuiglijke ervaringen........................................................................................................39
4.1.4 De aanwezigheid van anderen...............................................................................................................39
4.2 Persoonsgebonden factoren – Wie helpt er?.......................................................................................41
4.2.1 Altruïstische persoonlijkheid..................................................................................................................41
4.2.2 Geslacht..................................................................................................................................................41
4.2.3 Emoties...................................................................................................................................................41
4.2.3.1 Hulpvaardigheid en positieve emoties............................................................................................41
4.2.3.2 Hulpvaardigheid en negatieve emoties..........................................................................................42
4.3 Motivationele factoren – Waarom helpt men?....................................................................................42
4.3.1 Verwantschapsselectie...........................................................................................................................42
4.3.2 Wederkerig altruïsme.............................................................................................................................43
4.3.3 De coöperatieve groep...........................................................................................................................44
4.3.4 Beloningen..............................................................................................................................................44
4.3.5 Teveel hulpvaardigheid..........................................................................................................................44
4.3.6 Altruïsme of egoïsme?............................................................................................................................44
4.4 Interpersoonlijke factoren – Wie helpt men?......................................................................................45
4.4.1 Aantrekkelijkheid...................................................................................................................................45
4.4.2 Similariteit..............................................................................................................................................45
4.4.3 Gehechtheid...........................................................................................................................................45
4.4.4 Rolmodellen en sociale normen.............................................................................................................45
5 In groep.................................................................................................................................................... 46
5.1 Sociale categorisatie........................................................................................................................... 46
5.2 In/outgroup........................................................................................................................................ 46
5.3 Effecten.............................................................................................................................................. 46
5.3.1 Accentuation effect................................................................................................................................46
5.3.2 Assumed similarity effect.......................................................................................................................47
5.3.3 Outgroup homogeneity effect................................................................................................................47
5.3.4 Ingroup favoritisme effect......................................................................................................................48
5.4 Valkuilen in groep............................................................................................................................... 49
5.4.1 Group think............................................................................................................................................49
5.4.2 Polarisatie...............................................................................................................................................50
5.4.3 Valkuilen vermijden................................................................................................................................50
6 Stereotypen.............................................................................................................................................. 51
6.1 Kenmerken......................................................................................................................................... 52
6.2 Hoe ontstaan stereotypen?................................................................................................................. 52
3
, 6.3 Enkele begrippen................................................................................................................................ 54
6.4 Anti-stereotypering............................................................................................................................ 55
6.5 Stereotypes en de maatschappij......................................................................................................... 56
7 Attitudes................................................................................................................................................... 57
7.1 Soorten.............................................................................................................................................. 57
7.2 Kenmerken......................................................................................................................................... 58
7.3 Meten................................................................................................................................................ 59
7.3.1 Expliciete, bewuste attitudes: via Likertschaal......................................................................................59
7.3.2 Impliciete, onbewuste attitudes via IAT.................................................................................................59
7.4 Gedrag............................................................................................................................................... 60
7.5 Veranderen........................................................................................................................................ 61
7.5.1 Twee wegen voor overreding (veranderen van attitudes)....................................................................61
7.5.2 Invloed van kenmerken van de bron, boodschap en ontvanger...........................................................61
7.5.2.1 Bron.................................................................................................................................................62
7.5.2.2 Boodschap.......................................................................................................................................62
7.5.2.3 Ontvanger.......................................................................................................................................63
4