SAMENVATTING
Geestelijke gezondheidszorg
Specifieke zorgverlening GGZ • stemming, angst, psychose, persoonlijkheid,
afhankelijkheid • klinisch redeneren
Bachelor Verpleegkunde – VIVES | academiejaar 2026–2027
Volledig in eigen woorden, met zelfgemaakte schema's, zelftests, uitgewerkte casussen en een
oefenexamen
Wat zit erin?
Vooraf het vak in een notendop (ECTS-fiche), examentips uit de vaardigheidslessen en een
stappenplan voor open casusvragen
Hoofdstuk 1 uitgangspunten: balkmetafoor, DSM-5 en de kritiek van Vanheule, categoriaal vs
dimensioneel, transdiagnostisch, Peplau, Van Meijel
Hoofdstuk 2 stemmingsstoornissen: depressie (DSM-5, soorten, Kupfer, behandeling, begeleiding,
BDI/HDRS) en bipolaire stoornis
Hoofdstuk 3 angst: Selye, gradaties volgens Peplau, fobie, paniek, GAS, OCS, PTSS en dissociatie, CGT
en exposure, begeleiding
Hoofdstuk 4 psychose: positieve en negatieve symptomen, verloop, herstel, antipsychotica, Tielens,
11 verpleegkundige doelen
Hoofdstuk 5 persoonlijkheid: Big Five, clusters, invoegen, vier pijlers; borderline, histrionisch,
narcistisch, afhankelijk
Hoofdstuk 6 afhankelijkheid: 11 criteria, drie M's, Prochaska en DiClemente, terugvalpreventie,
CIWA, FRAMES, context
Klinisch redeneren zes stappen, assessment GGZ, doelen KT/MLT/LT; casussen Dorine, Simone, Marieke,
Bart, Marino, Dirk en Anna uitgewerkt
Overzichten kernsamenvatting, vergelijkingstabel, medicatie, risicotaxatie, meetschalen, bejegening,
begrippenlijst, afkortingen, oefenexamen (30 MC + 6 open vragen)
,Inhoud
Over dit vak en deze samenvatting............................................................................................................................ 5
Het vak in het kort................................................................................................................................................5
Wie geeft wat?...................................................................................................................................................... 5
Hoe pak je het examen aan?................................................................................................................................ 5
Hoe gebruik je deze samenvatting?...................................................................................................................... 6
Hoofdstuk 1 – Uitgangspunten van het vak............................................................................................................... 8
Leerdoelen van het vak.........................................................................................................................................8
Verder bouwen op de balkmetafoor.................................................................................................................... 8
Diagnostiek: de DSM en zijn grenzen...................................................................................................................9
Categoriaal en dimensioneel denken................................................................................................................. 10
Een transdiagnostische kijk.................................................................................................................................10
De visie van de cursus......................................................................................................................................... 11
Wat na deze cursus?........................................................................................................................................... 12
Hoofdstuk 2 – Stemmingsstoornissen ("Oe ist? … Goed! … Echt?")........................................................................ 13
Stemming, emotie en somberheid..................................................................................................................... 13
Indeling en diagnostiek....................................................................................................................................... 14
Hoofdstuk 2A – De depressieve stoornis................................................................................................................. 15
Klinisch beeld volgens de DSM-5........................................................................................................................15
De symptomen uitgewerkt.................................................................................................................................15
Soorten depressies............................................................................................................................................. 18
Epidemiologie..................................................................................................................................................... 19
Risicofactoren en ontstaan................................................................................................................................. 19
Depressie bij ouderen......................................................................................................................................... 20
Depressie bij kinderen en jongeren.................................................................................................................... 21
Verloop: het model van Kupfer (PPT).................................................................................................................21
Behandeling........................................................................................................................................................ 22
Verpleegkundige begeleiding bij depressie........................................................................................................23
Meetschalen bij depressie.................................................................................................................................. 26
Psycho-educatie en zelfmanagement (PPT).......................................................................................................26
Hoofdstuk 2B – De bipolaire stoornis...................................................................................................................... 28
Soorten...............................................................................................................................................................28
Criteria (DSM-5).................................................................................................................................................. 28
Klinisch beeld van de manie............................................................................................................................... 29
Manie en depressie naast elkaar........................................................................................................................ 30
Epidemiologie en verloop................................................................................................................................... 31
Risicofactoren en ontstaan................................................................................................................................. 31
Behandeling........................................................................................................................................................ 31
Verpleegkundige begeleiding bij een bipolaire stoornis.....................................................................................32
Geestelijke gezondheidszorg | samenvatting 2
, Casussen uit de vaardigheidsles......................................................................................................................... 34
Hoofdstuk 3 – Angst: vriend of vijand?....................................................................................................................36
Angst als thema.................................................................................................................................................. 36
Angst en stress.................................................................................................................................................... 37
Gradaties van angst (Peplau).............................................................................................................................. 38
Angst als betekenisvol gedrag: de componenten............................................................................................... 39
Vormen van angststoornissen............................................................................................................................ 40
De obsessief-compulsieve stoornis (OCS)...........................................................................................................42
Trauma en de posttraumatische stressstoornis (PTSS).......................................................................................43
Behandeling........................................................................................................................................................ 46
Verpleegkundige begeleiding en bejegening......................................................................................................50
Casus uit de vaardigheidsles: Marieke................................................................................................................54
Hoofdstuk 4 – Psychotische stoornissen ("Raar maar waar").................................................................................. 56
Inleiding.............................................................................................................................................................. 56
Klinisch beeld...................................................................................................................................................... 57
Positieve symptomen (plus)............................................................................................................................... 58
Negatieve symptomen (min)..............................................................................................................................59
Diagnoses volgens de DSM-5.............................................................................................................................. 61
Verloop............................................................................................................................................................... 61
Herstel................................................................................................................................................................ 63
Behandeling........................................................................................................................................................ 64
Verpleegkundige begeleiding............................................................................................................................. 66
Casussen uit de vaardigheidsles......................................................................................................................... 70
Hoofdstuk 5 – Persoonlijkheidsstoornissen ("Over karakters en moeilijke mensen").............................................72
Wat is persoonlijkheid?...................................................................................................................................... 72
"Moeilijke mensen" bestaan niet....................................................................................................................... 74
Persoonlijkheidsstoornis: de criteria.................................................................................................................. 74
De hulpverlener als instrument.......................................................................................................................... 75
Begeleiding: de basisprincipes............................................................................................................................ 76
De borderline persoonlijkheidsstoornis..............................................................................................................78
De histrionische persoonlijkheidsstoornis.......................................................................................................... 81
De narcistische persoonlijkheidsstoornis...........................................................................................................83
De afhankelijke persoonlijkheidsstoornis........................................................................................................... 84
De vier stoornissen naast elkaar......................................................................................................................... 86
Ondersteuning van het systeem......................................................................................................................... 86
Hoofdstuk 6 – Afhankelijkheid van middelen ("Als genieten 'moeten' wordt")......................................................88
Inleiding.............................................................................................................................................................. 88
Middelen en vormen van gebruik.......................................................................................................................88
Klinisch beeld...................................................................................................................................................... 90
Wat houdt afhankelijkheid in stand?..................................................................................................................90
Geestelijke gezondheidszorg | samenvatting 3
, Gevolgen van afhankelijkheid............................................................................................................................. 92
Behandeling........................................................................................................................................................ 93
Verpleegkundige begeleiding............................................................................................................................. 98
Aandacht voor de context................................................................................................................................ 102
Casus uit de vaardigheidsles: Dirk.................................................................................................................... 103
Klinisch redeneren in de GGZ................................................................................................................................. 106
De zes stappen van klinisch redeneren............................................................................................................106
Stap 1: ISB(AR)..................................................................................................................................................107
Stap 2: het assessment GGZ............................................................................................................................. 107
Stap 3: aanvullend onderzoek.......................................................................................................................... 109
Stap 4: doelen opstellen...................................................................................................................................109
Stappenplan voor een open examenvraag over een casus..............................................................................109
Uitgewerkte casussen............................................................................................................................................111
Casus Dorine (stemming).................................................................................................................................. 111
Casus Simone (stemming bij een oudere)........................................................................................................ 112
Casus Marieke (angst).......................................................................................................................................113
Casus Bart (psychose)....................................................................................................................................... 114
Casus Marino (psychose in de thuiszorg).........................................................................................................115
Casus Dirk (afhankelijkheid)..............................................................................................................................116
Casus Anna De Smet (complexiteit in de zorg).................................................................................................118
Overzichten............................................................................................................................................................ 122
Kernsamenvatting per hoofdstuk..................................................................................................................... 122
De stoornissen naast elkaar.............................................................................................................................. 124
Verloop- en fasemodellen in één oogopslag.................................................................................................... 125
Medicatieoverzicht voor de verpleegkundige.................................................................................................. 125
Risicotaxatie...................................................................................................................................................... 127
Meetschalen en instrumenten......................................................................................................................... 127
Bejegening: doen en niet doen......................................................................................................................... 128
Begrippenlijst.................................................................................................................................................... 128
Afkortingen....................................................................................................................................................... 132
Oefenexamen................................................................................................................................................... 134
Geestelijke gezondheidszorg | samenvatting 4
Geestelijke gezondheidszorg
Specifieke zorgverlening GGZ • stemming, angst, psychose, persoonlijkheid,
afhankelijkheid • klinisch redeneren
Bachelor Verpleegkunde – VIVES | academiejaar 2026–2027
Volledig in eigen woorden, met zelfgemaakte schema's, zelftests, uitgewerkte casussen en een
oefenexamen
Wat zit erin?
Vooraf het vak in een notendop (ECTS-fiche), examentips uit de vaardigheidslessen en een
stappenplan voor open casusvragen
Hoofdstuk 1 uitgangspunten: balkmetafoor, DSM-5 en de kritiek van Vanheule, categoriaal vs
dimensioneel, transdiagnostisch, Peplau, Van Meijel
Hoofdstuk 2 stemmingsstoornissen: depressie (DSM-5, soorten, Kupfer, behandeling, begeleiding,
BDI/HDRS) en bipolaire stoornis
Hoofdstuk 3 angst: Selye, gradaties volgens Peplau, fobie, paniek, GAS, OCS, PTSS en dissociatie, CGT
en exposure, begeleiding
Hoofdstuk 4 psychose: positieve en negatieve symptomen, verloop, herstel, antipsychotica, Tielens,
11 verpleegkundige doelen
Hoofdstuk 5 persoonlijkheid: Big Five, clusters, invoegen, vier pijlers; borderline, histrionisch,
narcistisch, afhankelijk
Hoofdstuk 6 afhankelijkheid: 11 criteria, drie M's, Prochaska en DiClemente, terugvalpreventie,
CIWA, FRAMES, context
Klinisch redeneren zes stappen, assessment GGZ, doelen KT/MLT/LT; casussen Dorine, Simone, Marieke,
Bart, Marino, Dirk en Anna uitgewerkt
Overzichten kernsamenvatting, vergelijkingstabel, medicatie, risicotaxatie, meetschalen, bejegening,
begrippenlijst, afkortingen, oefenexamen (30 MC + 6 open vragen)
,Inhoud
Over dit vak en deze samenvatting............................................................................................................................ 5
Het vak in het kort................................................................................................................................................5
Wie geeft wat?...................................................................................................................................................... 5
Hoe pak je het examen aan?................................................................................................................................ 5
Hoe gebruik je deze samenvatting?...................................................................................................................... 6
Hoofdstuk 1 – Uitgangspunten van het vak............................................................................................................... 8
Leerdoelen van het vak.........................................................................................................................................8
Verder bouwen op de balkmetafoor.................................................................................................................... 8
Diagnostiek: de DSM en zijn grenzen...................................................................................................................9
Categoriaal en dimensioneel denken................................................................................................................. 10
Een transdiagnostische kijk.................................................................................................................................10
De visie van de cursus......................................................................................................................................... 11
Wat na deze cursus?........................................................................................................................................... 12
Hoofdstuk 2 – Stemmingsstoornissen ("Oe ist? … Goed! … Echt?")........................................................................ 13
Stemming, emotie en somberheid..................................................................................................................... 13
Indeling en diagnostiek....................................................................................................................................... 14
Hoofdstuk 2A – De depressieve stoornis................................................................................................................. 15
Klinisch beeld volgens de DSM-5........................................................................................................................15
De symptomen uitgewerkt.................................................................................................................................15
Soorten depressies............................................................................................................................................. 18
Epidemiologie..................................................................................................................................................... 19
Risicofactoren en ontstaan................................................................................................................................. 19
Depressie bij ouderen......................................................................................................................................... 20
Depressie bij kinderen en jongeren.................................................................................................................... 21
Verloop: het model van Kupfer (PPT).................................................................................................................21
Behandeling........................................................................................................................................................ 22
Verpleegkundige begeleiding bij depressie........................................................................................................23
Meetschalen bij depressie.................................................................................................................................. 26
Psycho-educatie en zelfmanagement (PPT).......................................................................................................26
Hoofdstuk 2B – De bipolaire stoornis...................................................................................................................... 28
Soorten...............................................................................................................................................................28
Criteria (DSM-5).................................................................................................................................................. 28
Klinisch beeld van de manie............................................................................................................................... 29
Manie en depressie naast elkaar........................................................................................................................ 30
Epidemiologie en verloop................................................................................................................................... 31
Risicofactoren en ontstaan................................................................................................................................. 31
Behandeling........................................................................................................................................................ 31
Verpleegkundige begeleiding bij een bipolaire stoornis.....................................................................................32
Geestelijke gezondheidszorg | samenvatting 2
, Casussen uit de vaardigheidsles......................................................................................................................... 34
Hoofdstuk 3 – Angst: vriend of vijand?....................................................................................................................36
Angst als thema.................................................................................................................................................. 36
Angst en stress.................................................................................................................................................... 37
Gradaties van angst (Peplau).............................................................................................................................. 38
Angst als betekenisvol gedrag: de componenten............................................................................................... 39
Vormen van angststoornissen............................................................................................................................ 40
De obsessief-compulsieve stoornis (OCS)...........................................................................................................42
Trauma en de posttraumatische stressstoornis (PTSS).......................................................................................43
Behandeling........................................................................................................................................................ 46
Verpleegkundige begeleiding en bejegening......................................................................................................50
Casus uit de vaardigheidsles: Marieke................................................................................................................54
Hoofdstuk 4 – Psychotische stoornissen ("Raar maar waar").................................................................................. 56
Inleiding.............................................................................................................................................................. 56
Klinisch beeld...................................................................................................................................................... 57
Positieve symptomen (plus)............................................................................................................................... 58
Negatieve symptomen (min)..............................................................................................................................59
Diagnoses volgens de DSM-5.............................................................................................................................. 61
Verloop............................................................................................................................................................... 61
Herstel................................................................................................................................................................ 63
Behandeling........................................................................................................................................................ 64
Verpleegkundige begeleiding............................................................................................................................. 66
Casussen uit de vaardigheidsles......................................................................................................................... 70
Hoofdstuk 5 – Persoonlijkheidsstoornissen ("Over karakters en moeilijke mensen").............................................72
Wat is persoonlijkheid?...................................................................................................................................... 72
"Moeilijke mensen" bestaan niet....................................................................................................................... 74
Persoonlijkheidsstoornis: de criteria.................................................................................................................. 74
De hulpverlener als instrument.......................................................................................................................... 75
Begeleiding: de basisprincipes............................................................................................................................ 76
De borderline persoonlijkheidsstoornis..............................................................................................................78
De histrionische persoonlijkheidsstoornis.......................................................................................................... 81
De narcistische persoonlijkheidsstoornis...........................................................................................................83
De afhankelijke persoonlijkheidsstoornis........................................................................................................... 84
De vier stoornissen naast elkaar......................................................................................................................... 86
Ondersteuning van het systeem......................................................................................................................... 86
Hoofdstuk 6 – Afhankelijkheid van middelen ("Als genieten 'moeten' wordt")......................................................88
Inleiding.............................................................................................................................................................. 88
Middelen en vormen van gebruik.......................................................................................................................88
Klinisch beeld...................................................................................................................................................... 90
Wat houdt afhankelijkheid in stand?..................................................................................................................90
Geestelijke gezondheidszorg | samenvatting 3
, Gevolgen van afhankelijkheid............................................................................................................................. 92
Behandeling........................................................................................................................................................ 93
Verpleegkundige begeleiding............................................................................................................................. 98
Aandacht voor de context................................................................................................................................ 102
Casus uit de vaardigheidsles: Dirk.................................................................................................................... 103
Klinisch redeneren in de GGZ................................................................................................................................. 106
De zes stappen van klinisch redeneren............................................................................................................106
Stap 1: ISB(AR)..................................................................................................................................................107
Stap 2: het assessment GGZ............................................................................................................................. 107
Stap 3: aanvullend onderzoek.......................................................................................................................... 109
Stap 4: doelen opstellen...................................................................................................................................109
Stappenplan voor een open examenvraag over een casus..............................................................................109
Uitgewerkte casussen............................................................................................................................................111
Casus Dorine (stemming).................................................................................................................................. 111
Casus Simone (stemming bij een oudere)........................................................................................................ 112
Casus Marieke (angst).......................................................................................................................................113
Casus Bart (psychose)....................................................................................................................................... 114
Casus Marino (psychose in de thuiszorg).........................................................................................................115
Casus Dirk (afhankelijkheid)..............................................................................................................................116
Casus Anna De Smet (complexiteit in de zorg).................................................................................................118
Overzichten............................................................................................................................................................ 122
Kernsamenvatting per hoofdstuk..................................................................................................................... 122
De stoornissen naast elkaar.............................................................................................................................. 124
Verloop- en fasemodellen in één oogopslag.................................................................................................... 125
Medicatieoverzicht voor de verpleegkundige.................................................................................................. 125
Risicotaxatie...................................................................................................................................................... 127
Meetschalen en instrumenten......................................................................................................................... 127
Bejegening: doen en niet doen......................................................................................................................... 128
Begrippenlijst.................................................................................................................................................... 128
Afkortingen....................................................................................................................................................... 132
Oefenexamen................................................................................................................................................... 134
Geestelijke gezondheidszorg | samenvatting 4
