Developmental Psychopathology – Samenvatting
Hoorcollege 1 – Fundamentals (H1–4)
Kern: psychopathologie bij kinderen begrijp je alleen tegen de achtergrond van de normale
ontwikkeling. Het college beantwoordt vijf vragen: wat is het, hoe ontstaat het, hoe verklaren we het,
hoe stellen we het vast en hoe behandelen we het.
1. Wat is developmental psychopathology?
• Psychopathology: intense, frequente en/of langdurige onaangepaste patronen in emotie,
cognitie en gedrag.
• Developmental psychopathology voegt toe: deze patronen ontstaan binnen de normale
ontwikkeling en leiden tot huidige én mogelijke toekomstige beperkingen bij kinderen en
jongeren.
• Tegenwoordig spreekt men van typical/atypical in plaats van normal/abnormal (minder
oordelend).
• Elke levensfase heeft een eigen hoofdtaak: hechting (baby), begeleide zelfregulatie (peuter),
zelfregulatie (kleuter), competentie (basisschool), individuatie (adolescentie), emancipatie
(jongvolwassen). Problemen beoordeel je ten opzichte van die leeftijdstaken.
• Wat 'normaal' is hangt ook af van overtuigingen van gezin, cultuur en samenleving.
Drie manieren om normaal van afwijkend te onderscheiden, elk met een nadeel:
Criterium Wat het meet Probleem
Statistical deviance Hoe sterk iemand afwijkt van Waar ligt de grens? Welke kant
anderen is zorgwekkend?
Sociocultural norms Wat van iemand verwacht Groepswaarden zijn geen
wordt universele waarheid
Mental health definitions Wat experts als gezond/ziek Subjectief; afwezigheid van
zien stoornis is nog geen floreren
2. Hoe ontstaat het?
• Een stoornis is een vertraging (delay) of een disfunctie (dysfunction) in de ontwikkeling.
• Ontwikkeling is een proces: aanpassing en onaangepastheid zijn punten op een levenslange
route.
• Multifinality: hetzelfde startpunt (bijv. kindermishandeling) kan leiden tot verschillende
uitkomsten, waaronder ook gewone aanpassing.
• Equifinality: verschillende startpunten (genen, gezin, omgeving) kunnen leiden tot dezelfde
uitkomst (bijv. gedragsstoornis).
, • Vijf ontwikkelingspaden: stabiele aanpassing, stabiele onaangepastheid, herstel van
onaangepastheid, achteruitgang, en tijdelijke onaangepastheid (bijv. experimenteren met
drugs).
• Drie vormen van continuïteit: homotypic (zelfde symptomen blijven), heterotypic (symptomen
veranderen van vorm met de leeftijd) en cumulative (de omgeving houdt het probleem in
stand).
• Kernboodschappen: verandering kan op veel momenten; eerdere aanpassing beperkt of maakt
verandering mogelijk; overgangsmomenten openen of sluiten kansen.
Risico en veerkracht
• Risk factors verhogen de kwetsbaarheid voor een stoornis. Ze zijn aspecifiek (armoede,
psychopathologie van moeder) of specifiek (vertekend lichaamsbeeld → eetstoornis). Timing en
hoeveelheid risico bepalen de impact.
• Resilience = positieve aanpassing ondanks tegenspoed. Resilience factors zijn promotive
(bevorderen positieve ontwikkeling, bijv. zelfvertrouwen) of besc (beschermen tegen risico, bijv.
sociale steun).
• Beschermende factoren werken door: impact van risico verkleinen, kettingreacties na risico
doorbreken, zelfvertrouwen en self-efficacy opbouwen, en kansen op groei openen.
• Let op: een risicofactor voor de ene stoornis kan beschermend zijn voor een andere
(stressgevoeligheid: risico voor angst, bescherming tegen gedragsstoornis).
• Veerkracht is dynamisch en reikt verder dan kind en gezin (bekijk tabel 3.1 en 3.2).
3. Hoe verklaren we het? (theoretische modellen)
Modellen vullen elkaar aan en sluiten elkaar niet uit ("alle modellen zijn fout, maar sommige zijn
nuttig").
Model Kernidee Psychopathologie is… Behandeling
Physiological Elk psychologisch Samenspel van genen, Lichamelijke processen,
proces heeft een brein en omgeving bijv. medicatie
lichamelijke basis
Psychodynamic Onbewuste processen Fixatie of regressie Speltherapie,
en conflicten (id, ego, naar een eerdere fase psychotherapie,
superego) mentalization-based
treatment
Behavioral & cognitive Gedrag wordt Leren dat misging Afleren, opnieuw leren,
aangeleerd; cognitie en bijv. exposure
informatieverwerking
Humanistic / positive Mensen streven van Belemmering van een Nadruk op positieve
psychology nature naar groei geïntegreerd zelf ontwikkeling en
zelfactualisatie
Family systems Het gezin als systeem Weerspiegeling van Op gezinsniveau, met
, Model Kernidee Psychopathologie is… Behandeling
problemen in het gezin C/B-technieken
Sociocultural Cultuur en sociale Gevormd door Rekening houden met
context culturele en sociale culturele variabelen
(Bronfenbrenner) factoren
Belangrijk binnen het fysiologische model:
• Het brein ontwikkelt zich heel lang en in samenwerking met verzorgers (serve and return).
Sensitive periods hebben grote, blijvende invloed.
• Neural plasticity maakt herstel na tegenspoed mogelijk, maar neemt af met de leeftijd terwijl de
benodigde moeite toeneemt.
• Genen en omgeving beïnvloeden elkaar; ervaringen kunnen genexpressie veranderen.
• Diathesis-stress: kwetsbaarheid + tegenspoed = stoornis. Differential susceptibility: gevoelige
kinderen reageren sterker op zowel slechte als goede omgevingen, dus stoornis óf floreren.
4. Hoe stellen we het vast?
• Classification = het systeem van categorieën; diagnosis = een kind in zo'n categorie plaatsen.
Classificatie helpt bij begrip, communicatie en onderzoek.
• Categorical model: duidelijke grens tussen normaal en klinisch (bijv. DSM-5-TR, sinds 1952;
atheoretisch, beschrijvend, medisch model; DSM-5 voegde dimensionele elementen toe).
Vergelijkbaar: ICD-11 (WHO).
• Dimensional model: geleidelijke overgang van normaal naar klinisch (bijv. ASEBA/Achenbach:
statistisch, bottom-up, met internalizing en externalizing als hoofddimensies). Matige scores
vragen extra aandacht, extreme scores wijzen op psychopathologie.
• Dimensioneel is preciezer en vangt subklinische problemen; categorisch is beknopter en past bij
ja/nee-beslissingen (medicatie, opname).
• Assessment = systematisch informatie verzamelen, inclusief sterke kanten. Methoden: klinisch
interview (gestructureerd = betrouwbaarder; ongestructureerd = flexibeler, beter voor rapport;
semigestructureerd = tussenvorm), gestandaardiseerde tests (vergelijking met normen,
meerdere informanten) en observaties (risico's: observer drift en reactivity).
• Houd rekening met heterogeneity, comorbidity en transdiagnostic symptomen.
• Diagnoses zijn sinds ca. 2004 sterk gestegen (vooral angst en depressie bij oudere
tienermeisjes), door meer zorggebruik, betere screening en maatschappelijke veranderingen.
• Wereldwijde prevalentie bij jongeren is ongeveer 13%, maar minder dan de helft van de
kinderen die zorg nodig hebben krijgt die, door kosten, toegankelijkheid en stigma.
5. Hoe behandelen we het?
• Primary prevention: voordat problemen ontstaan; universal (hele bevolking), selective (hoog-
risicogroepen), indicated (specifieke risicogroepen). Werkt het best als het vroeg begint, lang
duurt en intensief is.
• Secondary: bij vroege signalen, voordat de stoornis zich vastzet. Tertiary: bij een al aanwezige
stoornis. Doel: functioneren herstellen en toekomstige beperking beperken; dit doen de meeste
hulpverleners.
Hoorcollege 1 – Fundamentals (H1–4)
Kern: psychopathologie bij kinderen begrijp je alleen tegen de achtergrond van de normale
ontwikkeling. Het college beantwoordt vijf vragen: wat is het, hoe ontstaat het, hoe verklaren we het,
hoe stellen we het vast en hoe behandelen we het.
1. Wat is developmental psychopathology?
• Psychopathology: intense, frequente en/of langdurige onaangepaste patronen in emotie,
cognitie en gedrag.
• Developmental psychopathology voegt toe: deze patronen ontstaan binnen de normale
ontwikkeling en leiden tot huidige én mogelijke toekomstige beperkingen bij kinderen en
jongeren.
• Tegenwoordig spreekt men van typical/atypical in plaats van normal/abnormal (minder
oordelend).
• Elke levensfase heeft een eigen hoofdtaak: hechting (baby), begeleide zelfregulatie (peuter),
zelfregulatie (kleuter), competentie (basisschool), individuatie (adolescentie), emancipatie
(jongvolwassen). Problemen beoordeel je ten opzichte van die leeftijdstaken.
• Wat 'normaal' is hangt ook af van overtuigingen van gezin, cultuur en samenleving.
Drie manieren om normaal van afwijkend te onderscheiden, elk met een nadeel:
Criterium Wat het meet Probleem
Statistical deviance Hoe sterk iemand afwijkt van Waar ligt de grens? Welke kant
anderen is zorgwekkend?
Sociocultural norms Wat van iemand verwacht Groepswaarden zijn geen
wordt universele waarheid
Mental health definitions Wat experts als gezond/ziek Subjectief; afwezigheid van
zien stoornis is nog geen floreren
2. Hoe ontstaat het?
• Een stoornis is een vertraging (delay) of een disfunctie (dysfunction) in de ontwikkeling.
• Ontwikkeling is een proces: aanpassing en onaangepastheid zijn punten op een levenslange
route.
• Multifinality: hetzelfde startpunt (bijv. kindermishandeling) kan leiden tot verschillende
uitkomsten, waaronder ook gewone aanpassing.
• Equifinality: verschillende startpunten (genen, gezin, omgeving) kunnen leiden tot dezelfde
uitkomst (bijv. gedragsstoornis).
, • Vijf ontwikkelingspaden: stabiele aanpassing, stabiele onaangepastheid, herstel van
onaangepastheid, achteruitgang, en tijdelijke onaangepastheid (bijv. experimenteren met
drugs).
• Drie vormen van continuïteit: homotypic (zelfde symptomen blijven), heterotypic (symptomen
veranderen van vorm met de leeftijd) en cumulative (de omgeving houdt het probleem in
stand).
• Kernboodschappen: verandering kan op veel momenten; eerdere aanpassing beperkt of maakt
verandering mogelijk; overgangsmomenten openen of sluiten kansen.
Risico en veerkracht
• Risk factors verhogen de kwetsbaarheid voor een stoornis. Ze zijn aspecifiek (armoede,
psychopathologie van moeder) of specifiek (vertekend lichaamsbeeld → eetstoornis). Timing en
hoeveelheid risico bepalen de impact.
• Resilience = positieve aanpassing ondanks tegenspoed. Resilience factors zijn promotive
(bevorderen positieve ontwikkeling, bijv. zelfvertrouwen) of besc (beschermen tegen risico, bijv.
sociale steun).
• Beschermende factoren werken door: impact van risico verkleinen, kettingreacties na risico
doorbreken, zelfvertrouwen en self-efficacy opbouwen, en kansen op groei openen.
• Let op: een risicofactor voor de ene stoornis kan beschermend zijn voor een andere
(stressgevoeligheid: risico voor angst, bescherming tegen gedragsstoornis).
• Veerkracht is dynamisch en reikt verder dan kind en gezin (bekijk tabel 3.1 en 3.2).
3. Hoe verklaren we het? (theoretische modellen)
Modellen vullen elkaar aan en sluiten elkaar niet uit ("alle modellen zijn fout, maar sommige zijn
nuttig").
Model Kernidee Psychopathologie is… Behandeling
Physiological Elk psychologisch Samenspel van genen, Lichamelijke processen,
proces heeft een brein en omgeving bijv. medicatie
lichamelijke basis
Psychodynamic Onbewuste processen Fixatie of regressie Speltherapie,
en conflicten (id, ego, naar een eerdere fase psychotherapie,
superego) mentalization-based
treatment
Behavioral & cognitive Gedrag wordt Leren dat misging Afleren, opnieuw leren,
aangeleerd; cognitie en bijv. exposure
informatieverwerking
Humanistic / positive Mensen streven van Belemmering van een Nadruk op positieve
psychology nature naar groei geïntegreerd zelf ontwikkeling en
zelfactualisatie
Family systems Het gezin als systeem Weerspiegeling van Op gezinsniveau, met
, Model Kernidee Psychopathologie is… Behandeling
problemen in het gezin C/B-technieken
Sociocultural Cultuur en sociale Gevormd door Rekening houden met
context culturele en sociale culturele variabelen
(Bronfenbrenner) factoren
Belangrijk binnen het fysiologische model:
• Het brein ontwikkelt zich heel lang en in samenwerking met verzorgers (serve and return).
Sensitive periods hebben grote, blijvende invloed.
• Neural plasticity maakt herstel na tegenspoed mogelijk, maar neemt af met de leeftijd terwijl de
benodigde moeite toeneemt.
• Genen en omgeving beïnvloeden elkaar; ervaringen kunnen genexpressie veranderen.
• Diathesis-stress: kwetsbaarheid + tegenspoed = stoornis. Differential susceptibility: gevoelige
kinderen reageren sterker op zowel slechte als goede omgevingen, dus stoornis óf floreren.
4. Hoe stellen we het vast?
• Classification = het systeem van categorieën; diagnosis = een kind in zo'n categorie plaatsen.
Classificatie helpt bij begrip, communicatie en onderzoek.
• Categorical model: duidelijke grens tussen normaal en klinisch (bijv. DSM-5-TR, sinds 1952;
atheoretisch, beschrijvend, medisch model; DSM-5 voegde dimensionele elementen toe).
Vergelijkbaar: ICD-11 (WHO).
• Dimensional model: geleidelijke overgang van normaal naar klinisch (bijv. ASEBA/Achenbach:
statistisch, bottom-up, met internalizing en externalizing als hoofddimensies). Matige scores
vragen extra aandacht, extreme scores wijzen op psychopathologie.
• Dimensioneel is preciezer en vangt subklinische problemen; categorisch is beknopter en past bij
ja/nee-beslissingen (medicatie, opname).
• Assessment = systematisch informatie verzamelen, inclusief sterke kanten. Methoden: klinisch
interview (gestructureerd = betrouwbaarder; ongestructureerd = flexibeler, beter voor rapport;
semigestructureerd = tussenvorm), gestandaardiseerde tests (vergelijking met normen,
meerdere informanten) en observaties (risico's: observer drift en reactivity).
• Houd rekening met heterogeneity, comorbidity en transdiagnostic symptomen.
• Diagnoses zijn sinds ca. 2004 sterk gestegen (vooral angst en depressie bij oudere
tienermeisjes), door meer zorggebruik, betere screening en maatschappelijke veranderingen.
• Wereldwijde prevalentie bij jongeren is ongeveer 13%, maar minder dan de helft van de
kinderen die zorg nodig hebben krijgt die, door kosten, toegankelijkheid en stigma.
5. Hoe behandelen we het?
• Primary prevention: voordat problemen ontstaan; universal (hele bevolking), selective (hoog-
risicogroepen), indicated (specifieke risicogroepen). Werkt het best als het vroeg begint, lang
duurt en intensief is.
• Secondary: bij vroege signalen, voordat de stoornis zich vastzet. Tertiary: bij een al aanwezige
stoornis. Doel: functioneren herstellen en toekomstige beperking beperken; dit doen de meeste
hulpverleners.
