COMMUNICATIEWETENSCHAPPEN I
1. BOUWSTENEN VAN EEN DISCIPLINE EN EEN PRAKTIJK
1.1 COMMUNICATIE IS MEER DAN COMMUNICEREN
Communiceren is meer dan alleen maar het overbrengen van informa6e/louter uitwisselen van tekens en symbolen
met elkaar
— Omvat ook gevoelens, emo6es en sociaal handelen
— Een complex samengaan van verschillende sociale, culturele, gedragsma6ge en cogni6eve aspecten
• Voor veel mensen is het volgen van een nieuwsuitzendig bv niet alleen een bron van info, maar ook een dagelijks
ritueel dat samenhangt met allerlei patronen; samen eten, kinderen in bed stoppen etc.
• Groot deel vd mensen die massaal samenkwamen om de Rode Duivels te supporteren 6jdens het
wereldkampioenschap waren mss geen voetballieIebbers en herinnerden daarna niet meer wie de doelpunten
hadden gescoord, maar wel de sfeer en het gevoel van gemeenschap.
1.2 HET TEKEN ALS BASIS VOOR BETEKENISVOL COMMUNICEREN
Om tot een betekenisvolle communica1e te komen: moet het betekenis hebben voor degene die het uitvoert en
ontvangt à hiervoor hebben we tekens nodig
Teken = het allerkleinste component in het communica1eproces, basiselement
• We willen betekenis geven aan de omringende wereld. We willen wat we zien, ervaren, beleven kunnen
delen met anderen. Het is de behoeLe om te delen
1.2.1 SEMIOTIEK
= wetenschap die bestudeert hoe tekens betekenis krijgen en hoe ze betekenisvol gebruikt worden in communica6e
- Semiologie (FR) ó Semio6cs (ENG)
- Komt van taalkunde, met invloeden uit de filosofie en psychologie
3 centrale studiedomeinen
1) De tekens zelf en hun indeling in soorten
2) Codes/systemen waarbinnen tekens georganiseerd zijn (vb. grammaOca)
Regels gelden niet alleen voor de taal die we spreken/schrijven maar er zijn ook systemen voor anderen talen bv:
beeldtaal
- BV: eerste films, mensen moesten dit gewoon worden (er was een periode van gewenning). Ze moesten deze
beeldtaal leren herkennen
- De volgorde van beelden doen veel voor het narra6ef. Zet een ander beeld tussen 2 beelden dan verandert
het hele verhaal.
3) Cultuur waarbinnen tekens en codes opereren
→ Onze a[omst, waarden en subculturen bepalen hoe we tekens interpreteren.
→ Jongerenculturen (zoals manga- of gamingsubculturen) hebben hun eigen tekens die enkel door insiders
begrepen worden.
1
,Verschillende subdisciplines van semio7ek
1. Fonologie: studie van klanken en le]ers: hoe dingen worden uitgesproken, hoe klanken worden gebruikt
o Hoe we le]ers uitspreken kan een manier zijn om ons te onderscheiden van elkaar of een
groepsgevoel te creëren
o Bv.: ‘duh’
2. Syntaxis: de studie van taalregels en patronen van tekens (omvat zinnen die puur gramma6caal niet kloppen)
o Bv.: dat is ne moeilijke
o Vooral technisch; staan le]ers in de juiste volgorde?
3. PragmaOek: de studie van de rela6e tussen betekenis en de gebruiker van het teken à wat doen mensen
met die tekens? Hoe werkt dit in de prak6jk? Hoe bestaat, evalueert en verandert het door het te gebruiken?
o Er zijn woorden die soms heel erg in geraken bij genera6es. Woorden die al lang bestaan maar in de
pragma6ek een andere betekenis krijgen bv: boomer
o Bv.: je vriendin ‘bitch’, ‘dud’ noemen is heel gangbaar onder jongeren
4. SemanOek: Betrekking tussen teken en gebruiker: hoe context & sociale situa6e betekenis beïnvloeden
o Kijkt vooral naar de betekenis: Inhoudelijk wat wil dit woord zeggen?
o Bepaalde woorden, tekens kunnen een andere invulling die voor anderen raar en confronterend
kunnen zijn bv.: in het Engels: that’s sick (betekend is cool) terwijl le]erlijk = ziek
o Bv.: ‘boomer’ à wordt nu gebruikt op iedereen die niet mee is met de 6jd, technologie
• Niet alle subdiscplines zijn sterk vertegenwoordigd in communica6ewetenschappen. Vooral de pragma6ek is
belangrijk
Representa7e
= het proces waarbij iets uit de echte wereld wordt voorgesteld of weergegeven
• Het verbindt betekenis, taal en cultuur
• We gebruiken tekens (woorden, beelden, symbolen) om ideeën, gevoelens en ervaringen te delen
• Representa6e is dus de omzeVng van mentale concepten naar iets materieels: woorden, beelden, video’s,
foto’s...
Twee componenten:
1. Mentale component: de ideeën en gevoelens in ons hoofd à je moet dit kunnen omze]en in iets zodat je
dit kan delen met iemand
2. Materiële component: de tastbare uitdrukking daarvan — bv. een tekening, film of gesproken woord.
Omdat representa6e gedeeld wordt met anderen (niet enkel in onze hoofden afspeelt), krijgt het een
zekere materialiteit: het wordt iets tastbaars in de samenleving (het moet niet per se iets fysieks zijn bv.: het woord
is ook materieel)
2
,Twee processen/represena7esystemen
1. SYSTEEM VAN MENTALE REPRESENTATIES
• Verbindt objecten, mensen en gebeurtenissen aan ideeën of beelden in ons hoofd.
• We leren dit van jongs af aan via opvoeding en cultuur.
• In ons brein ontstaat een web van concepten, dat verklaart waarom we vaak in stereotypen denken.
• Media versterken die stereotypen vaak door herhaling van bepaalde beelden.
Voorbeeld:
Je ziet een vaasje met een rode roos.
• Je brein koppelt dat aan liefde of roman6ek.
• Je vergelijkt het met andere mogelijkheden (wi]e rozen = rouw, rode tulpen = iets anders).
• Betekenis ontstaat dus door mentale categorisaOe en culturele invloeden.
Bij complexere concepten, zoals “oorlog”, is onze voorstelling nog sterker beïnvloed door media, films of nieuws.
Iemand die veel nieuws volgt, heeL een ander beeld dan iemand die vooral films of games kent.
2. TAALSYSTEEM
• Het systeem waarmee we onze ideeën via taal, beelden, geluiden en symbolen kunnen delen
• Mensen zoeken al6jd naar een gedeelde “conceptuele kaart”: een gemeenschappelijk referen6ekader
o Populaire cultuur: wnr je bv ineens de tekst van een lied begrijpt, voel je dat je “mee bent” in dat
gedeelde kader met de ar6est
• Dat zorgt voor herkenning en verbondenheid in communica6e
• Taal verbindt onze mentale concepten met tekens (woorden, beelden, kleuren, geuren…)
• “Taal” omvat dus meer dan woorden: Ook beeldtaal, design, mode, muziek, le]ertypes, reclame en
kleurgebruik zijn vormen van taal
• Alles wat als teken kan func6oneren (een woord, beeld, kleur, toon, geur, kledingstuk, le]ertype...) maakt
deel uit van het taalsysteem à linguis6c turn*
Voorbeeld:
We kijken naar een rode roos → het mentale concept ‘liefde’ wordt geac6veerd → we benoemen het met een woord
dat iedereen begrijpt à Zo linken we mentale representaOe en taal aan elkaar
*LinguisOc Turn
De semio6ek leidde tot de linguis6c turn in de communica6ewetenschap: men ging beseffen dat niet enkel
gesproken of geschreven taal betekenis heeL, maar ook beelden, klanken, geuren, kleding en design.
Voorbeelden:
• In film: camerahoeken (close-up, vogelperspec6ef, kikvorsperspec6ef) beïnvloeden de betekenis.
• In grafisch design: ronde le]ertypes lijken zachter of vrouwelijker; strakke le]ertypes zakelijker.
• In kleding: vroeger symboliseerde je oupit sociale status; vandaag is dat veel diverser.
3
, 3. TWEE REPRESENTATIESYSTEMEN AAN HET WERK
• Codes verbinden het mentale en het talige systeem.
• Ze zijn het resultaat van sociale convenOes — culturele afspraken die communica6e mogelijk maken.
• De rela6e tussen teken en betekenis is arbitrair (willekeurig).
Voorbeelden:
• “Vis” heet alleen “vis” omdat we dat zo afgesproken hebben.
• In andere talen: fish, poisson, balık — toont dat de link puur cultureel is.
Belangrijk:
Betekenissen liggen nooit vast. Ze evolueren door maatschappelijke, culturele en poliOeke veranderingen
Voorbeelden:
• Gay betekende ooit “vrolijk”, later “homoseksueel”
• Het N-woord werd pas later maatschappelijk onaanvaardbaar
• Broer wordt nu ook gebruikt tussen meisjes
• WiCe sokken in sandalen: ooit “not done”, nu mode
• Taal en betekenis zijn dus dynamisch en sociaal gestuurd
1.2.2 TEKEN, TEKENSYSTEEM EN TEKENINDELING
Er bestaat een grote varia1e aan tekensystemen: hoe theore1sch begrijpen?
• Het tekensysteem volgens DE SAUSSURE à Taalkundige dimensie van het teken
• Het tekensysteem volgens PEIRCE à Filosofische en psychologische dimensie van het teken (percep6e)
FERDINAND DE SAUSSURE (1857-1913)
Saussure wordt gezien als de grondlegger van de semio1ek (de studie van tekens en betekenis). Hij had een
linguïs1sche achtergrond, dus onderzocht hij hoe taal en betekenis werken en kwam tot het idee dat elk
teken uit twee onderdelen bestaat.
Twee kernelementen van een teken:
1. Betekenaar (signifiant / signifier) = de materiële vorm (woord, klank, beeld, gebaar)
o drager van betekenis
o Voorbeeld: het geschreven of gesproken woord “roos”, of een aqeelding van een roos
2. Betekende (signifié / signified) = mentale concept dat die vorm oproept (wnr we de betekenaar zien/horen)
o Idee/begrip dat bij dat teken hoort
o Voorbeeld: het idee van een roos – een bloem met blaadjes, geur, kleur enz.
• Betekenaar + betekende = teken
o je hebt de vorm nodig (het woord “roos”) én het idee dat daarbij hoort (bloem)
De referent (de echte roos) hoeL niet aanwezig te zijn — we kunnen ook praten over abstracte dingen
als liefde of waarheid.
• Je kunt perfect praten over iets wat niet fysiek aanwezig is: liefde,
waarheid, vrijheid… (sommige tekens hebben geen concrete referent,
maar we begrijpen ze via hun mentale betekenis
4
1. BOUWSTENEN VAN EEN DISCIPLINE EN EEN PRAKTIJK
1.1 COMMUNICATIE IS MEER DAN COMMUNICEREN
Communiceren is meer dan alleen maar het overbrengen van informa6e/louter uitwisselen van tekens en symbolen
met elkaar
— Omvat ook gevoelens, emo6es en sociaal handelen
— Een complex samengaan van verschillende sociale, culturele, gedragsma6ge en cogni6eve aspecten
• Voor veel mensen is het volgen van een nieuwsuitzendig bv niet alleen een bron van info, maar ook een dagelijks
ritueel dat samenhangt met allerlei patronen; samen eten, kinderen in bed stoppen etc.
• Groot deel vd mensen die massaal samenkwamen om de Rode Duivels te supporteren 6jdens het
wereldkampioenschap waren mss geen voetballieIebbers en herinnerden daarna niet meer wie de doelpunten
hadden gescoord, maar wel de sfeer en het gevoel van gemeenschap.
1.2 HET TEKEN ALS BASIS VOOR BETEKENISVOL COMMUNICEREN
Om tot een betekenisvolle communica1e te komen: moet het betekenis hebben voor degene die het uitvoert en
ontvangt à hiervoor hebben we tekens nodig
Teken = het allerkleinste component in het communica1eproces, basiselement
• We willen betekenis geven aan de omringende wereld. We willen wat we zien, ervaren, beleven kunnen
delen met anderen. Het is de behoeLe om te delen
1.2.1 SEMIOTIEK
= wetenschap die bestudeert hoe tekens betekenis krijgen en hoe ze betekenisvol gebruikt worden in communica6e
- Semiologie (FR) ó Semio6cs (ENG)
- Komt van taalkunde, met invloeden uit de filosofie en psychologie
3 centrale studiedomeinen
1) De tekens zelf en hun indeling in soorten
2) Codes/systemen waarbinnen tekens georganiseerd zijn (vb. grammaOca)
Regels gelden niet alleen voor de taal die we spreken/schrijven maar er zijn ook systemen voor anderen talen bv:
beeldtaal
- BV: eerste films, mensen moesten dit gewoon worden (er was een periode van gewenning). Ze moesten deze
beeldtaal leren herkennen
- De volgorde van beelden doen veel voor het narra6ef. Zet een ander beeld tussen 2 beelden dan verandert
het hele verhaal.
3) Cultuur waarbinnen tekens en codes opereren
→ Onze a[omst, waarden en subculturen bepalen hoe we tekens interpreteren.
→ Jongerenculturen (zoals manga- of gamingsubculturen) hebben hun eigen tekens die enkel door insiders
begrepen worden.
1
,Verschillende subdisciplines van semio7ek
1. Fonologie: studie van klanken en le]ers: hoe dingen worden uitgesproken, hoe klanken worden gebruikt
o Hoe we le]ers uitspreken kan een manier zijn om ons te onderscheiden van elkaar of een
groepsgevoel te creëren
o Bv.: ‘duh’
2. Syntaxis: de studie van taalregels en patronen van tekens (omvat zinnen die puur gramma6caal niet kloppen)
o Bv.: dat is ne moeilijke
o Vooral technisch; staan le]ers in de juiste volgorde?
3. PragmaOek: de studie van de rela6e tussen betekenis en de gebruiker van het teken à wat doen mensen
met die tekens? Hoe werkt dit in de prak6jk? Hoe bestaat, evalueert en verandert het door het te gebruiken?
o Er zijn woorden die soms heel erg in geraken bij genera6es. Woorden die al lang bestaan maar in de
pragma6ek een andere betekenis krijgen bv: boomer
o Bv.: je vriendin ‘bitch’, ‘dud’ noemen is heel gangbaar onder jongeren
4. SemanOek: Betrekking tussen teken en gebruiker: hoe context & sociale situa6e betekenis beïnvloeden
o Kijkt vooral naar de betekenis: Inhoudelijk wat wil dit woord zeggen?
o Bepaalde woorden, tekens kunnen een andere invulling die voor anderen raar en confronterend
kunnen zijn bv.: in het Engels: that’s sick (betekend is cool) terwijl le]erlijk = ziek
o Bv.: ‘boomer’ à wordt nu gebruikt op iedereen die niet mee is met de 6jd, technologie
• Niet alle subdiscplines zijn sterk vertegenwoordigd in communica6ewetenschappen. Vooral de pragma6ek is
belangrijk
Representa7e
= het proces waarbij iets uit de echte wereld wordt voorgesteld of weergegeven
• Het verbindt betekenis, taal en cultuur
• We gebruiken tekens (woorden, beelden, symbolen) om ideeën, gevoelens en ervaringen te delen
• Representa6e is dus de omzeVng van mentale concepten naar iets materieels: woorden, beelden, video’s,
foto’s...
Twee componenten:
1. Mentale component: de ideeën en gevoelens in ons hoofd à je moet dit kunnen omze]en in iets zodat je
dit kan delen met iemand
2. Materiële component: de tastbare uitdrukking daarvan — bv. een tekening, film of gesproken woord.
Omdat representa6e gedeeld wordt met anderen (niet enkel in onze hoofden afspeelt), krijgt het een
zekere materialiteit: het wordt iets tastbaars in de samenleving (het moet niet per se iets fysieks zijn bv.: het woord
is ook materieel)
2
,Twee processen/represena7esystemen
1. SYSTEEM VAN MENTALE REPRESENTATIES
• Verbindt objecten, mensen en gebeurtenissen aan ideeën of beelden in ons hoofd.
• We leren dit van jongs af aan via opvoeding en cultuur.
• In ons brein ontstaat een web van concepten, dat verklaart waarom we vaak in stereotypen denken.
• Media versterken die stereotypen vaak door herhaling van bepaalde beelden.
Voorbeeld:
Je ziet een vaasje met een rode roos.
• Je brein koppelt dat aan liefde of roman6ek.
• Je vergelijkt het met andere mogelijkheden (wi]e rozen = rouw, rode tulpen = iets anders).
• Betekenis ontstaat dus door mentale categorisaOe en culturele invloeden.
Bij complexere concepten, zoals “oorlog”, is onze voorstelling nog sterker beïnvloed door media, films of nieuws.
Iemand die veel nieuws volgt, heeL een ander beeld dan iemand die vooral films of games kent.
2. TAALSYSTEEM
• Het systeem waarmee we onze ideeën via taal, beelden, geluiden en symbolen kunnen delen
• Mensen zoeken al6jd naar een gedeelde “conceptuele kaart”: een gemeenschappelijk referen6ekader
o Populaire cultuur: wnr je bv ineens de tekst van een lied begrijpt, voel je dat je “mee bent” in dat
gedeelde kader met de ar6est
• Dat zorgt voor herkenning en verbondenheid in communica6e
• Taal verbindt onze mentale concepten met tekens (woorden, beelden, kleuren, geuren…)
• “Taal” omvat dus meer dan woorden: Ook beeldtaal, design, mode, muziek, le]ertypes, reclame en
kleurgebruik zijn vormen van taal
• Alles wat als teken kan func6oneren (een woord, beeld, kleur, toon, geur, kledingstuk, le]ertype...) maakt
deel uit van het taalsysteem à linguis6c turn*
Voorbeeld:
We kijken naar een rode roos → het mentale concept ‘liefde’ wordt geac6veerd → we benoemen het met een woord
dat iedereen begrijpt à Zo linken we mentale representaOe en taal aan elkaar
*LinguisOc Turn
De semio6ek leidde tot de linguis6c turn in de communica6ewetenschap: men ging beseffen dat niet enkel
gesproken of geschreven taal betekenis heeL, maar ook beelden, klanken, geuren, kleding en design.
Voorbeelden:
• In film: camerahoeken (close-up, vogelperspec6ef, kikvorsperspec6ef) beïnvloeden de betekenis.
• In grafisch design: ronde le]ertypes lijken zachter of vrouwelijker; strakke le]ertypes zakelijker.
• In kleding: vroeger symboliseerde je oupit sociale status; vandaag is dat veel diverser.
3
, 3. TWEE REPRESENTATIESYSTEMEN AAN HET WERK
• Codes verbinden het mentale en het talige systeem.
• Ze zijn het resultaat van sociale convenOes — culturele afspraken die communica6e mogelijk maken.
• De rela6e tussen teken en betekenis is arbitrair (willekeurig).
Voorbeelden:
• “Vis” heet alleen “vis” omdat we dat zo afgesproken hebben.
• In andere talen: fish, poisson, balık — toont dat de link puur cultureel is.
Belangrijk:
Betekenissen liggen nooit vast. Ze evolueren door maatschappelijke, culturele en poliOeke veranderingen
Voorbeelden:
• Gay betekende ooit “vrolijk”, later “homoseksueel”
• Het N-woord werd pas later maatschappelijk onaanvaardbaar
• Broer wordt nu ook gebruikt tussen meisjes
• WiCe sokken in sandalen: ooit “not done”, nu mode
• Taal en betekenis zijn dus dynamisch en sociaal gestuurd
1.2.2 TEKEN, TEKENSYSTEEM EN TEKENINDELING
Er bestaat een grote varia1e aan tekensystemen: hoe theore1sch begrijpen?
• Het tekensysteem volgens DE SAUSSURE à Taalkundige dimensie van het teken
• Het tekensysteem volgens PEIRCE à Filosofische en psychologische dimensie van het teken (percep6e)
FERDINAND DE SAUSSURE (1857-1913)
Saussure wordt gezien als de grondlegger van de semio1ek (de studie van tekens en betekenis). Hij had een
linguïs1sche achtergrond, dus onderzocht hij hoe taal en betekenis werken en kwam tot het idee dat elk
teken uit twee onderdelen bestaat.
Twee kernelementen van een teken:
1. Betekenaar (signifiant / signifier) = de materiële vorm (woord, klank, beeld, gebaar)
o drager van betekenis
o Voorbeeld: het geschreven of gesproken woord “roos”, of een aqeelding van een roos
2. Betekende (signifié / signified) = mentale concept dat die vorm oproept (wnr we de betekenaar zien/horen)
o Idee/begrip dat bij dat teken hoort
o Voorbeeld: het idee van een roos – een bloem met blaadjes, geur, kleur enz.
• Betekenaar + betekende = teken
o je hebt de vorm nodig (het woord “roos”) én het idee dat daarbij hoort (bloem)
De referent (de echte roos) hoeL niet aanwezig te zijn — we kunnen ook praten over abstracte dingen
als liefde of waarheid.
• Je kunt perfect praten over iets wat niet fysiek aanwezig is: liefde,
waarheid, vrijheid… (sommige tekens hebben geen concrete referent,
maar we begrijpen ze via hun mentale betekenis
4
