Uitgebreide samenvatting Sociale Psychologie
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1 – Inleiding tot de sociale psychologie...............................................................................................8
Leerdoelen............................................................................................................................................................8
1.1 Wat is sociale psychologie?...............................................................................................................................9
1.1.1 Sociale psychologie, wetenschap en gezond verstand................................................................................9
1.1.2 Sociale psychologie en het verband met verwante disciplines..................................................................10
1.2 De macht van de situatie..............................................................................................................................12
1.2.1 De fundamentele attributiefout ofwel de correspondentievertekening.....................................................13
1.2.2 Onderzoek naar de fundamentele attributiefout.......................................................................................14
1.3 De macht van sociale interpretatie.................................................................................................................14
1.3.1 Het behaviorisme......................................................................................................................................15
1.3.2 De gestaltpsychologie...............................................................................................................................15
1.4 De oorsprong van constructen: fundamentele menselijke motieven..........................................................17
1.4.1 Het zelfverheffingsmotief: de behoefte aan een positieve zelfwaardering................................................18
1.4.2 Het accuraatheidsmotief: de behoefte om accuraat waar te nemen.........................................................19
1.4.3 Overige motieven......................................................................................................................................21
1.5 Het nut en de toepassing van de sociale psychologie....................................................................................22
Hoofdstuk 3 – Sociale cognitie: hoe we denken over de sociale wereld............................................................23
Leerdoelen..........................................................................................................................................................23
3.1 De sociale denker: twee soorten sociaal denken...........................................................................................24
3.2 Automatisch denken met schema's: mensen als alledaagse theoretici.......................................................25
3.2.1 Het belang en het risico van schema's......................................................................................................25
3.2.2 Welke schema's gebruiken we? Toegankelijkheid en priming..................................................................26
3.2.3 De hardnekkigheid van weerlegde schema's: het perseveratie-effect.......................................................26
3.2.4 Schema's die zichzelf waarmaken: de selffulfilling prophecy...................................................................27
3.3 Soorten automatisch denken..........................................................................................................................28
3.3.2 Automatisch denken op basis van zintuiglijke en lichamelijke gewaarwordingen...................................28
3.3.3 Mentale strategieën en snelkoppelingen: beoordelingsheuristieken........................................................29
3.4 De invloed van cultuur op automatisch sociaal denken: holistisch versus analytisch denken.................31
3.5 Gecontroleerde sociale cognitie: bewust denken..........................................................................................31
3.5.1 Gecontroleerd denken en vrije wil............................................................................................................32
3.5.2 Het verleden mentaal ongedaan maken: contrafeitelijk denken...............................................................32
3.5.3 Gedachtenonderdrukking..........................................................................................................................34
3.5.4 Beter leren denken.....................................................................................................................................34
1
,Hoofdstuk 4 – Sociale perceptie: hoe we andere mensen waarnemen en begrijpen.......................................37
Leerdoelen..........................................................................................................................................................37
4.1 Non-verbale communicatie.............................................................................................................................38
4.1.1 Gezichtsuitdrukkingen van emoties...........................................................................................................38
4.1.2 Cultuur en de vormen van non-verbale communicatie.............................................................................40
4.2 Eerste indrukken: snel en hardnekkig..........................................................................................................41
4.2.1 De aanhoudende invloed van eerste indrukken........................................................................................41
4.2.2 Een eerste indruk in je voordeel gebruiken...............................................................................................42
4.3 Causale attributie: het beantwoorden van de waaromvraag......................................................................43
4.3.1 De aard van het attributieproces..............................................................................................................43
4.3.2 Het covariatiemodel: interne versus externe attributies...........................................................................45
4.3.3 De fundamentele attributiefout: de mens als persoonlijkheidspsycholoog...............................................47
4.3.4 Zelfdienende attributies.............................................................................................................................49
4.3.5 De 'blinde vlek'-bias..................................................................................................................................50
4.4 Cultuur en sociale perceptie...........................................................................................................................50
4.4.1 Holistisch versus analytisch denken..........................................................................................................51
4.4.2 Culturele verschillen in de fundamentele attributiefout............................................................................52
4.4.3 Cultuur en andere attributionele biases....................................................................................................54
Hoofdstuk 5 – Het zelf: onszelf begrijpen in een sociale context......................................................................56
Leerdoelen..........................................................................................................................................................56
5.1 De oorsprong en aard van het zelfconcept....................................................................................................57
5.1.1 Culturele invloeden op het zelfconcept.....................................................................................................57
5.1.2 Functies van het zelf..................................................................................................................................59
5.2 Zelfkennis.........................................................................................................................................................59
5.2.1 Zelfkennis door middel van introspectie...................................................................................................59
5.2.2 Zelfkennis door middel van zelfobservatie................................................................................................61
5.2.3 Andere mensen gebruiken om zelfkennis op te doen.................................................................................64
5.3 Zelfcontrole: de uitvoerende functie van het zelf.........................................................................................65
5.4 Impressiemanagement: de wereld is een schouwtoneel...............................................................................66
5.4.1 Strategieën voor impressiemanagement: vleien en zelfsabotage..............................................................66
5.4.2 Cultuur, impressiemanagement en zelfverbetering...................................................................................67
5.5 Zelfwaardering: hoe we over onszelf denken................................................................................................67
5.5.1 Angstmanagementtheorie en self-efficacy.................................................................................................67
5.5.2 Narcisme en de gevaren van te veel zelfwaardering.................................................................................68
Hoofdstuk 6 – Cognitieve dissonantie en de behoefte om ons zelfbeeld te beschermen.................................69
Leerdoelen..........................................................................................................................................................69
2
,6.1 Een stabiel, positief zelfbeeld in stand houden.............................................................................................70
6.1.1 Cognitieve dissonantietheorie...................................................................................................................70
6.1.2 Beslissingen, beslissingen en nog eens beslissingen.................................................................................71
6.2 Zelfrechtvaardiging.........................................................................................................................................73
6.2.1 Je inspanningen rechtvaardigen...............................................................................................................73
6.2.2 Contra-attitude gedrag..............................................................................................................................74
6.3 Nieuwe inzichten in en uitbreidingen van de cognitieve dissonantietheorie..............................................76
6.3.1 Zelfbevestigingstheorie.............................................................................................................................76
6.3.2 Dissonantie in hechte relaties: de zelfevaluatie-onderhoudstheorie........................................................76
6.3.3 Cognitieve dissonantie in relatie tot extreem gedrag en wreedheden......................................................77
6.4 Cognitieve dissonantie overwinnen................................................................................................................77
Hoofdstuk 7 – Attitudes en attitudeverandering: gedachten en gevoelens beïnvloeden.................................79
Leerdoelen..........................................................................................................................................................79
7.1 De aard en oorsprong van attitudes...............................................................................................................80
7.1.1 Hoe ontstaan attitudes?.............................................................................................................................80
7.1.2 Expliciete versus impliciete attitudes........................................................................................................82
7.2 Attitudes en het voorspellen van gedrag.......................................................................................................83
7.2.1 Spontaan gedrag voorspellen....................................................................................................................83
7.2.2 Gepland gedrag voorspellen.....................................................................................................................84
7.3 Attitudeverandering........................................................................................................................................85
7.3.1 Attitudes veranderen door gedrag te veranderen.....................................................................................85
7.3.2 Persuasieve communicatie en attitudeverandering..................................................................................85
7.3.3 Emotie en attitudeverandering..................................................................................................................88
7.3.4 Attitudeverandering en het lichaam..........................................................................................................89
7.4 De macht van reclame.....................................................................................................................................89
7.4.1 Hoe werkt reclame?..................................................................................................................................90
7.4.2 Subliminale reclame..................................................................................................................................90
7.4.3 Reclame, stereotypen en cultuur...............................................................................................................91
7.5 Persuasieve boodschappen weerstaan...........................................................................................................91
7.5.1 Inenting tegen attitudeverandering...........................................................................................................91
7.5.2 Alert zijn op sluikreclame..........................................................................................................................92
7.5.3 Druk van leeftijdsgenoten weerstaan........................................................................................................92
7.5.4 Als persuasieve pogingen averechts werken: reactantietheorie...............................................................94
Hoofdstuk 8 – Conformisme en gehoorzaamheid: sociale invloed en aanpassing van gedrag......................95
Leerdoelen..........................................................................................................................................................95
8.1 Conformisme: wanneer en waarom?.............................................................................................................96
3
, 8.2 Informationeel conformisme: de behoefte om te weten wat ‘juist’ is.........................................................96
8.2.1 Wanneer conformeren mensen zich aan informationele sociale invloed?................................................97
8.2.2 Wanneer informationeel conformisme verkeerd gaat...............................................................................98
8.3 Normatief conformisme: de behoefte om geaccepteerd te worden.............................................................98
8.3.1 Conformisme en sociale goedkeuring: de Asch-lijnexperimenten..........................................................100
8.3.2 Het belang van accuraat zijn, opnieuw bekeken.....................................................................................100
8.3.3 Wat er gebeurt als we normatief conformisme weerstaan......................................................................101
8.3.4 Wanneer conformeren mensen zich aan normatieve invloed?................................................................101
8.3.5 Minderheidsinvloed: als een paar mensen de meerderheid beïnvloeden...............................................102
8.4 Strategieën om conformisme uit te lokken..................................................................................................103
8.4.1 De rol van injunctieve en descriptieve normen.......................................................................................103
8.4.2 Pas op voor het boemerangeffect bij gedragsverandering via normen..................................................105
8.4.3 Strategieën om mensen te manipuleren...................................................................................................105
8.5 Gehoorzaamheid aan gezag..........................................................................................................................106
8.5.1 De gehoorzaamheidsstudies van Milgram..............................................................................................106
8.5.2 De rol van normatieve conformiteit........................................................................................................107
8.5.3 De rol van informationele conformiteit...................................................................................................107
8.5.4 Andere redenen waarom we gehoorzamen.............................................................................................107
8.5.5 Gehoorzaamheidsstudies toen en nu.......................................................................................................109
Hoofdstuk 9 – Groepsprocessen: invloed in sociale groepen...........................................................................111
Leerdoelen........................................................................................................................................................111
9.1 Wat is een groep?..........................................................................................................................................112
9.1.1 Waarom sluiten mensen zich aan bij groepen?.......................................................................................112
9.1.2 Sociale normen en groepsnormen...........................................................................................................113
9.1.3 Groepscohesie.........................................................................................................................................114
9.1.4 Groepsontwikkeling.................................................................................................................................115
9.2 Groepen en het gedrag van individuen........................................................................................................115
9.2.1 Sociale facilitatie: als de aanwezigheid van anderen ons energie geeft.................................................115
9.2.2 Social loafing: als de aanwezigheid van anderen ons ontspannen maakt..............................................116
9.2.3 De-individuatie: opgaan in de menigte...................................................................................................117
9.3 Groepsbeslissingen........................................................................................................................................117
9.3.1 Procesverlies...........................................................................................................................................118
9.3.2 Groepspolarisatie: een kwestie van uitersten.........................................................................................119
9.3.3 Leiderschap in groepen...........................................................................................................................120
9.4 Conflicten en samenwerking........................................................................................................................121
9.4.1 Sociale dilemma's....................................................................................................................................121
9.4.2 Conflicten oplossen: dreigen of communiceren?....................................................................................122
4
Inhoudsopgave
Hoofdstuk 1 – Inleiding tot de sociale psychologie...............................................................................................8
Leerdoelen............................................................................................................................................................8
1.1 Wat is sociale psychologie?...............................................................................................................................9
1.1.1 Sociale psychologie, wetenschap en gezond verstand................................................................................9
1.1.2 Sociale psychologie en het verband met verwante disciplines..................................................................10
1.2 De macht van de situatie..............................................................................................................................12
1.2.1 De fundamentele attributiefout ofwel de correspondentievertekening.....................................................13
1.2.2 Onderzoek naar de fundamentele attributiefout.......................................................................................14
1.3 De macht van sociale interpretatie.................................................................................................................14
1.3.1 Het behaviorisme......................................................................................................................................15
1.3.2 De gestaltpsychologie...............................................................................................................................15
1.4 De oorsprong van constructen: fundamentele menselijke motieven..........................................................17
1.4.1 Het zelfverheffingsmotief: de behoefte aan een positieve zelfwaardering................................................18
1.4.2 Het accuraatheidsmotief: de behoefte om accuraat waar te nemen.........................................................19
1.4.3 Overige motieven......................................................................................................................................21
1.5 Het nut en de toepassing van de sociale psychologie....................................................................................22
Hoofdstuk 3 – Sociale cognitie: hoe we denken over de sociale wereld............................................................23
Leerdoelen..........................................................................................................................................................23
3.1 De sociale denker: twee soorten sociaal denken...........................................................................................24
3.2 Automatisch denken met schema's: mensen als alledaagse theoretici.......................................................25
3.2.1 Het belang en het risico van schema's......................................................................................................25
3.2.2 Welke schema's gebruiken we? Toegankelijkheid en priming..................................................................26
3.2.3 De hardnekkigheid van weerlegde schema's: het perseveratie-effect.......................................................26
3.2.4 Schema's die zichzelf waarmaken: de selffulfilling prophecy...................................................................27
3.3 Soorten automatisch denken..........................................................................................................................28
3.3.2 Automatisch denken op basis van zintuiglijke en lichamelijke gewaarwordingen...................................28
3.3.3 Mentale strategieën en snelkoppelingen: beoordelingsheuristieken........................................................29
3.4 De invloed van cultuur op automatisch sociaal denken: holistisch versus analytisch denken.................31
3.5 Gecontroleerde sociale cognitie: bewust denken..........................................................................................31
3.5.1 Gecontroleerd denken en vrije wil............................................................................................................32
3.5.2 Het verleden mentaal ongedaan maken: contrafeitelijk denken...............................................................32
3.5.3 Gedachtenonderdrukking..........................................................................................................................34
3.5.4 Beter leren denken.....................................................................................................................................34
1
,Hoofdstuk 4 – Sociale perceptie: hoe we andere mensen waarnemen en begrijpen.......................................37
Leerdoelen..........................................................................................................................................................37
4.1 Non-verbale communicatie.............................................................................................................................38
4.1.1 Gezichtsuitdrukkingen van emoties...........................................................................................................38
4.1.2 Cultuur en de vormen van non-verbale communicatie.............................................................................40
4.2 Eerste indrukken: snel en hardnekkig..........................................................................................................41
4.2.1 De aanhoudende invloed van eerste indrukken........................................................................................41
4.2.2 Een eerste indruk in je voordeel gebruiken...............................................................................................42
4.3 Causale attributie: het beantwoorden van de waaromvraag......................................................................43
4.3.1 De aard van het attributieproces..............................................................................................................43
4.3.2 Het covariatiemodel: interne versus externe attributies...........................................................................45
4.3.3 De fundamentele attributiefout: de mens als persoonlijkheidspsycholoog...............................................47
4.3.4 Zelfdienende attributies.............................................................................................................................49
4.3.5 De 'blinde vlek'-bias..................................................................................................................................50
4.4 Cultuur en sociale perceptie...........................................................................................................................50
4.4.1 Holistisch versus analytisch denken..........................................................................................................51
4.4.2 Culturele verschillen in de fundamentele attributiefout............................................................................52
4.4.3 Cultuur en andere attributionele biases....................................................................................................54
Hoofdstuk 5 – Het zelf: onszelf begrijpen in een sociale context......................................................................56
Leerdoelen..........................................................................................................................................................56
5.1 De oorsprong en aard van het zelfconcept....................................................................................................57
5.1.1 Culturele invloeden op het zelfconcept.....................................................................................................57
5.1.2 Functies van het zelf..................................................................................................................................59
5.2 Zelfkennis.........................................................................................................................................................59
5.2.1 Zelfkennis door middel van introspectie...................................................................................................59
5.2.2 Zelfkennis door middel van zelfobservatie................................................................................................61
5.2.3 Andere mensen gebruiken om zelfkennis op te doen.................................................................................64
5.3 Zelfcontrole: de uitvoerende functie van het zelf.........................................................................................65
5.4 Impressiemanagement: de wereld is een schouwtoneel...............................................................................66
5.4.1 Strategieën voor impressiemanagement: vleien en zelfsabotage..............................................................66
5.4.2 Cultuur, impressiemanagement en zelfverbetering...................................................................................67
5.5 Zelfwaardering: hoe we over onszelf denken................................................................................................67
5.5.1 Angstmanagementtheorie en self-efficacy.................................................................................................67
5.5.2 Narcisme en de gevaren van te veel zelfwaardering.................................................................................68
Hoofdstuk 6 – Cognitieve dissonantie en de behoefte om ons zelfbeeld te beschermen.................................69
Leerdoelen..........................................................................................................................................................69
2
,6.1 Een stabiel, positief zelfbeeld in stand houden.............................................................................................70
6.1.1 Cognitieve dissonantietheorie...................................................................................................................70
6.1.2 Beslissingen, beslissingen en nog eens beslissingen.................................................................................71
6.2 Zelfrechtvaardiging.........................................................................................................................................73
6.2.1 Je inspanningen rechtvaardigen...............................................................................................................73
6.2.2 Contra-attitude gedrag..............................................................................................................................74
6.3 Nieuwe inzichten in en uitbreidingen van de cognitieve dissonantietheorie..............................................76
6.3.1 Zelfbevestigingstheorie.............................................................................................................................76
6.3.2 Dissonantie in hechte relaties: de zelfevaluatie-onderhoudstheorie........................................................76
6.3.3 Cognitieve dissonantie in relatie tot extreem gedrag en wreedheden......................................................77
6.4 Cognitieve dissonantie overwinnen................................................................................................................77
Hoofdstuk 7 – Attitudes en attitudeverandering: gedachten en gevoelens beïnvloeden.................................79
Leerdoelen..........................................................................................................................................................79
7.1 De aard en oorsprong van attitudes...............................................................................................................80
7.1.1 Hoe ontstaan attitudes?.............................................................................................................................80
7.1.2 Expliciete versus impliciete attitudes........................................................................................................82
7.2 Attitudes en het voorspellen van gedrag.......................................................................................................83
7.2.1 Spontaan gedrag voorspellen....................................................................................................................83
7.2.2 Gepland gedrag voorspellen.....................................................................................................................84
7.3 Attitudeverandering........................................................................................................................................85
7.3.1 Attitudes veranderen door gedrag te veranderen.....................................................................................85
7.3.2 Persuasieve communicatie en attitudeverandering..................................................................................85
7.3.3 Emotie en attitudeverandering..................................................................................................................88
7.3.4 Attitudeverandering en het lichaam..........................................................................................................89
7.4 De macht van reclame.....................................................................................................................................89
7.4.1 Hoe werkt reclame?..................................................................................................................................90
7.4.2 Subliminale reclame..................................................................................................................................90
7.4.3 Reclame, stereotypen en cultuur...............................................................................................................91
7.5 Persuasieve boodschappen weerstaan...........................................................................................................91
7.5.1 Inenting tegen attitudeverandering...........................................................................................................91
7.5.2 Alert zijn op sluikreclame..........................................................................................................................92
7.5.3 Druk van leeftijdsgenoten weerstaan........................................................................................................92
7.5.4 Als persuasieve pogingen averechts werken: reactantietheorie...............................................................94
Hoofdstuk 8 – Conformisme en gehoorzaamheid: sociale invloed en aanpassing van gedrag......................95
Leerdoelen..........................................................................................................................................................95
8.1 Conformisme: wanneer en waarom?.............................................................................................................96
3
, 8.2 Informationeel conformisme: de behoefte om te weten wat ‘juist’ is.........................................................96
8.2.1 Wanneer conformeren mensen zich aan informationele sociale invloed?................................................97
8.2.2 Wanneer informationeel conformisme verkeerd gaat...............................................................................98
8.3 Normatief conformisme: de behoefte om geaccepteerd te worden.............................................................98
8.3.1 Conformisme en sociale goedkeuring: de Asch-lijnexperimenten..........................................................100
8.3.2 Het belang van accuraat zijn, opnieuw bekeken.....................................................................................100
8.3.3 Wat er gebeurt als we normatief conformisme weerstaan......................................................................101
8.3.4 Wanneer conformeren mensen zich aan normatieve invloed?................................................................101
8.3.5 Minderheidsinvloed: als een paar mensen de meerderheid beïnvloeden...............................................102
8.4 Strategieën om conformisme uit te lokken..................................................................................................103
8.4.1 De rol van injunctieve en descriptieve normen.......................................................................................103
8.4.2 Pas op voor het boemerangeffect bij gedragsverandering via normen..................................................105
8.4.3 Strategieën om mensen te manipuleren...................................................................................................105
8.5 Gehoorzaamheid aan gezag..........................................................................................................................106
8.5.1 De gehoorzaamheidsstudies van Milgram..............................................................................................106
8.5.2 De rol van normatieve conformiteit........................................................................................................107
8.5.3 De rol van informationele conformiteit...................................................................................................107
8.5.4 Andere redenen waarom we gehoorzamen.............................................................................................107
8.5.5 Gehoorzaamheidsstudies toen en nu.......................................................................................................109
Hoofdstuk 9 – Groepsprocessen: invloed in sociale groepen...........................................................................111
Leerdoelen........................................................................................................................................................111
9.1 Wat is een groep?..........................................................................................................................................112
9.1.1 Waarom sluiten mensen zich aan bij groepen?.......................................................................................112
9.1.2 Sociale normen en groepsnormen...........................................................................................................113
9.1.3 Groepscohesie.........................................................................................................................................114
9.1.4 Groepsontwikkeling.................................................................................................................................115
9.2 Groepen en het gedrag van individuen........................................................................................................115
9.2.1 Sociale facilitatie: als de aanwezigheid van anderen ons energie geeft.................................................115
9.2.2 Social loafing: als de aanwezigheid van anderen ons ontspannen maakt..............................................116
9.2.3 De-individuatie: opgaan in de menigte...................................................................................................117
9.3 Groepsbeslissingen........................................................................................................................................117
9.3.1 Procesverlies...........................................................................................................................................118
9.3.2 Groepspolarisatie: een kwestie van uitersten.........................................................................................119
9.3.3 Leiderschap in groepen...........................................................................................................................120
9.4 Conflicten en samenwerking........................................................................................................................121
9.4.1 Sociale dilemma's....................................................................................................................................121
9.4.2 Conflicten oplossen: dreigen of communiceren?....................................................................................122
4
