Hoofdstuk 5: Mentaal welzijn en gezondheid
Inleiding
Uit het artikel van Sarah Lamote en Olaf Verhaeghe (“Fors meer twintigers zitten thuis met
depressie of burn-out”) blijkt dat steeds meer twintigers kampen met mentale problemen.
Het aantal jongeren dat thuiszit met depressie, stress of burn-out stijgt sterk. Oorzaken zijn
o.a. hoge prestatiedruk, sociale media en onzekerheid over de toekomst. Experts
waarschuwen dat dit een ernstige maatschappelijke evolutie is die vraagt om meer aandacht
en steun voor mentaal welzijn.
In dit hoofdstuk zullen we een aantal vragen stellen:
● Wat is mentaal welzijn?
● Welke concepten vallen daaronder?
● Waarom is het belangrijk om mentaal welzijn in onderzoek te bestuderen?
● Welke theoretische mechanismen kunnen mentaal welzijn verklaren? Hoe kunnen
we mentaal welzijn positief beïnvloeden?
Trend: focus op mentaal welzijn op de arbeidsmarkt (2022)
In 2022 werd een opvallende trend zichtbaar op de arbeidsmarkt: een sterke toename van
aandacht voor mentaal welzijn. Bedrijven, onderzoekers en beleidsmakers zien hoe mentale
gezondheid steeds centraler komt te staan in het werkleven.
(1) Toenemende mentale druk volgens Dave Ulrich
Volgens Dave Ulrich (een invloedrijke Amerikaanse HR-expert) is er sinds de
COVID-19-pandemie een duidelijke stijging van mentale druk binnen organisaties.
Werknemers ervaren meer stress en spanning, niet alleen door de pandemie zelf,
maar ook door andere maatschappelijke ontwikkelingen. Ulrich wijst op verschillende
oorzaken die deze druk versterken:
● Crisissen rond sociaal onrecht, die gevoelens van onmacht of frustratie
oproepen.
● Economische turbulentie, met onzekerheid over werk en inkomen.
● Politieke polarisatie, die zorgt voor spanningen en verdeeldheid.
● Technologische revoluties, die de manier van werken voortdurend
veranderen en werknemers dwingen zich steeds aan te passen.
50
, (2) Onderzoek van Gallup (2020)
Gallup (Amerikaans onderzoeksbureau) heeft in 2020 respondenten bevraagd in 115
verschillende landen en regio’s. Er werd gepeild naar (recent) negatieve ervaringen
van de respondenten:
● 40%: maakt zich zorgen of ervaart op het werk.
● 29%: fysieke pijn te hebben gehad tijdens het werk.
● 27%: verdriet.
● 24%: woede
Trend 2024-2025: Op weg naar mentaal welzijn
Gezondheid en welzijn zijn brede concepten die uit meerdere componenten bestaan.
Volgens de WHO verwijst gezondheid niet enkel naar de afwezigheid van ziekte, maar naar
een toestand van volledig fysiek, mentaal en sociaal welzijn.
Achteruitgang van mentaal welzijn bij jongeren
De OECD publiceerde recent een rapport over jongen (15-19 jaar) waaruit blijkt dat
psychische problemen op jonge leeftijd een groeiend probleem zijn.
● Ze vormen niet alleen een zware last tijdens de kindertijd en adolescentie, maar
vergroten ook de kans op mentale problemen in het volwassen leven.
Oorzaken van de achteruitgang:
● COVID-19
● Klimaatangst
● Economische en wereldwijde onzekerheid
● Problematische gebruik van sociale media
Sommigen pleiten voor een gsm-verbod, maar psychologen vinden er geen rechtstreeks
verband tussen gsm-gebruik en mentale problemen. Wel groeit de aandacht voor digitaal
welzijn: een belangrijk thema op school én op de werkvloer.
Digitaal welzijn
Digitale media zijn vandaag meer dan ooit aanwezig binnen organisaties. Ze bieden
voordelen, maar zorgen ook voor:
● Rolvervaging: grenzen tussen werk en privé verminderen
● Tijdsdruk en continue bereikbaarheid
51
,Digitaal welzijn betekent een gezonde balans tussen online en offline zijn, zodat
technologie het welzijn ondersteunt in plaats van schaadt.
Levenstevredenheid en persoonlijkheid
We kunnen welzijn en levenstevredenheid linken aan persoonlijkheid.
Levenstevredenheid is de algemene beoordeling van hoe tevreden iemand is met zijn
leven. Het wordt vaak gezien als een van de belangrijkste psychologische doelen.
● Onderzoek toont dat:
➢ Emotionele stabiliteit,
➢ Extraversie,
➢ Zorgvuldigheid
● Emotionele stabiliteit, extraversie en zorgvuldigheid → positief verband
● Openheid en vriendelijkheid → zwak of geen verband.
Twee vormen van welzijn:
(1) Hedonisch welzijn → draait om geluk en plezier.
● Het gaat over subjectief welzijn: tevredenheid met het leven, werk, familie,..
(2) Eudaimonisch welzijn → gaat dieper dan geluk alleen.
● Het focust op zingeving, persoonlijke groei en het nastreven van doelen die
aansluiten bij iemands waarden en identiteit.
Het menselijk lichaam en stress
● Het menselijk lichaam reageert op stressvolle prikkels met:
➢ Fysiologische reacties (hartslag, spanning)
➢ Psychosomatische reacties (hoofdpijn, slaapproblemen)
Langdurige stress: negatieve gevolgen voor de gezondheid:
● Verstoringen in het immuunsysteem
● Problemen met hart- en bloedvaten
● Aandoeningen van het metabolisme
Gezondheid en welzijn zijn persoonlijk:
● Sommige mensen blijven stabieler en veerkrachtiger
● Anderen ervaren meer schommelingen in hun mentaal welzijn
➔ Mentaal welzijn is dus geen vaste toestand, maar veranderlijk doorheen de tijd.
5.1 Onderzoeksgebieden naar mentaal welzijn en gezondheid
5.1.1 Arbeids- en gezondheidspsychologie en HRM
In het onderzoeksgebied arbeids- en gezondheidspsychologie en HRM zien we interessante
inzichten en onderzoek in verband met mentaal welzijn en gezondheid op het werk.
Volgens Schaufeli is de arbeids- en gezondheidspsychologie een samensmelting van:
● Klinische psychologie
● Gezondheidspsychologie
52
, ● Arbeids- en organisatiepsychologie.
Doel van deze discipline:
● Problemen en disfunctioneren van medewerkers in organisaties begrijpen
● Functioneren, gezondheid, welzijn, motivatie en prestaties verbeteren
● Onderzoeken welke kenmerken van de job het individueel welzijn bevorderen
→ Het is dus zowel een wetenschappelijk studiegebied (onderzoek) als een praktisch
werkveld (waar welzijn actief bevorderd wordt).
5.1.2 Mentaal welzijn en gezondheid op het werk in de brede zin te
bestuderen
Gezondheid in de arbeids- en organisatiepsychologie wordt breed opgevat. Het gaat niet
enkel over stress of burn-out, maar ook over:
● Emoties: motivatie, jobtevredenheid,..
● Fysiek welzijn: gezondheidsgedrag, slaap,..
● Interpersoonlijk: pesten op het werk,..
Vier aspecten van mentale gezondheid op het werk
● Affectief welbevinden: de medewerker voelt zich goed op het werk
● Competentie: hij/zij kan het werk goed uitvoeren
● Autonomie: vrijheid om eigen keuzes te maken
● Aspiratie: de wil om iets te bereiken of te groeien
5.1.3 Mentaal welzijn binnen HRM onderzoek
Human Resource Management (HRM) is een multidisciplinair vakgebied dat zijn oorsprong
vindt in de psychologie, economie en sociologie. Het richt zich op “de mens in de
organisatie”: hoe medewerkers functioneren, gemotiveerd blijven en zich goed voelen op
het werk.
HRM & prestaties: voor wie is het voordelig?
Binnen het HRM-onderzoek bestaat een belangrijke discussie:
➔ Heeft HRM vooral voordelen voor de organisatie (hogere prestaties)
of ook voor de medewerker (meer welzijn)?
➔ We weten dat HRM helpt om bedrijven beter te laten presteren, maar we weten niet
zeker of dat komt doordat werknemers zich goed voelen, of net omdat ze worden
overbelast.
We noemen deze discussie de mutual gains vs. conflicting outcomes
(1) Mutual Gains (wederzijds voordeel):
● Zowel de organisatie als de medewerker heeft er voordeel bij.
(2) Conflicting Outcomes (tegenstrijdige uitkomsten):
● De organisatie profiteert, maar dit heeft geen of zelfs negatieve gevolgen
voor de medewerker.
Onderzoekers meten dit aan de hand van:
53
Inleiding
Uit het artikel van Sarah Lamote en Olaf Verhaeghe (“Fors meer twintigers zitten thuis met
depressie of burn-out”) blijkt dat steeds meer twintigers kampen met mentale problemen.
Het aantal jongeren dat thuiszit met depressie, stress of burn-out stijgt sterk. Oorzaken zijn
o.a. hoge prestatiedruk, sociale media en onzekerheid over de toekomst. Experts
waarschuwen dat dit een ernstige maatschappelijke evolutie is die vraagt om meer aandacht
en steun voor mentaal welzijn.
In dit hoofdstuk zullen we een aantal vragen stellen:
● Wat is mentaal welzijn?
● Welke concepten vallen daaronder?
● Waarom is het belangrijk om mentaal welzijn in onderzoek te bestuderen?
● Welke theoretische mechanismen kunnen mentaal welzijn verklaren? Hoe kunnen
we mentaal welzijn positief beïnvloeden?
Trend: focus op mentaal welzijn op de arbeidsmarkt (2022)
In 2022 werd een opvallende trend zichtbaar op de arbeidsmarkt: een sterke toename van
aandacht voor mentaal welzijn. Bedrijven, onderzoekers en beleidsmakers zien hoe mentale
gezondheid steeds centraler komt te staan in het werkleven.
(1) Toenemende mentale druk volgens Dave Ulrich
Volgens Dave Ulrich (een invloedrijke Amerikaanse HR-expert) is er sinds de
COVID-19-pandemie een duidelijke stijging van mentale druk binnen organisaties.
Werknemers ervaren meer stress en spanning, niet alleen door de pandemie zelf,
maar ook door andere maatschappelijke ontwikkelingen. Ulrich wijst op verschillende
oorzaken die deze druk versterken:
● Crisissen rond sociaal onrecht, die gevoelens van onmacht of frustratie
oproepen.
● Economische turbulentie, met onzekerheid over werk en inkomen.
● Politieke polarisatie, die zorgt voor spanningen en verdeeldheid.
● Technologische revoluties, die de manier van werken voortdurend
veranderen en werknemers dwingen zich steeds aan te passen.
50
, (2) Onderzoek van Gallup (2020)
Gallup (Amerikaans onderzoeksbureau) heeft in 2020 respondenten bevraagd in 115
verschillende landen en regio’s. Er werd gepeild naar (recent) negatieve ervaringen
van de respondenten:
● 40%: maakt zich zorgen of ervaart op het werk.
● 29%: fysieke pijn te hebben gehad tijdens het werk.
● 27%: verdriet.
● 24%: woede
Trend 2024-2025: Op weg naar mentaal welzijn
Gezondheid en welzijn zijn brede concepten die uit meerdere componenten bestaan.
Volgens de WHO verwijst gezondheid niet enkel naar de afwezigheid van ziekte, maar naar
een toestand van volledig fysiek, mentaal en sociaal welzijn.
Achteruitgang van mentaal welzijn bij jongeren
De OECD publiceerde recent een rapport over jongen (15-19 jaar) waaruit blijkt dat
psychische problemen op jonge leeftijd een groeiend probleem zijn.
● Ze vormen niet alleen een zware last tijdens de kindertijd en adolescentie, maar
vergroten ook de kans op mentale problemen in het volwassen leven.
Oorzaken van de achteruitgang:
● COVID-19
● Klimaatangst
● Economische en wereldwijde onzekerheid
● Problematische gebruik van sociale media
Sommigen pleiten voor een gsm-verbod, maar psychologen vinden er geen rechtstreeks
verband tussen gsm-gebruik en mentale problemen. Wel groeit de aandacht voor digitaal
welzijn: een belangrijk thema op school én op de werkvloer.
Digitaal welzijn
Digitale media zijn vandaag meer dan ooit aanwezig binnen organisaties. Ze bieden
voordelen, maar zorgen ook voor:
● Rolvervaging: grenzen tussen werk en privé verminderen
● Tijdsdruk en continue bereikbaarheid
51
,Digitaal welzijn betekent een gezonde balans tussen online en offline zijn, zodat
technologie het welzijn ondersteunt in plaats van schaadt.
Levenstevredenheid en persoonlijkheid
We kunnen welzijn en levenstevredenheid linken aan persoonlijkheid.
Levenstevredenheid is de algemene beoordeling van hoe tevreden iemand is met zijn
leven. Het wordt vaak gezien als een van de belangrijkste psychologische doelen.
● Onderzoek toont dat:
➢ Emotionele stabiliteit,
➢ Extraversie,
➢ Zorgvuldigheid
● Emotionele stabiliteit, extraversie en zorgvuldigheid → positief verband
● Openheid en vriendelijkheid → zwak of geen verband.
Twee vormen van welzijn:
(1) Hedonisch welzijn → draait om geluk en plezier.
● Het gaat over subjectief welzijn: tevredenheid met het leven, werk, familie,..
(2) Eudaimonisch welzijn → gaat dieper dan geluk alleen.
● Het focust op zingeving, persoonlijke groei en het nastreven van doelen die
aansluiten bij iemands waarden en identiteit.
Het menselijk lichaam en stress
● Het menselijk lichaam reageert op stressvolle prikkels met:
➢ Fysiologische reacties (hartslag, spanning)
➢ Psychosomatische reacties (hoofdpijn, slaapproblemen)
Langdurige stress: negatieve gevolgen voor de gezondheid:
● Verstoringen in het immuunsysteem
● Problemen met hart- en bloedvaten
● Aandoeningen van het metabolisme
Gezondheid en welzijn zijn persoonlijk:
● Sommige mensen blijven stabieler en veerkrachtiger
● Anderen ervaren meer schommelingen in hun mentaal welzijn
➔ Mentaal welzijn is dus geen vaste toestand, maar veranderlijk doorheen de tijd.
5.1 Onderzoeksgebieden naar mentaal welzijn en gezondheid
5.1.1 Arbeids- en gezondheidspsychologie en HRM
In het onderzoeksgebied arbeids- en gezondheidspsychologie en HRM zien we interessante
inzichten en onderzoek in verband met mentaal welzijn en gezondheid op het werk.
Volgens Schaufeli is de arbeids- en gezondheidspsychologie een samensmelting van:
● Klinische psychologie
● Gezondheidspsychologie
52
, ● Arbeids- en organisatiepsychologie.
Doel van deze discipline:
● Problemen en disfunctioneren van medewerkers in organisaties begrijpen
● Functioneren, gezondheid, welzijn, motivatie en prestaties verbeteren
● Onderzoeken welke kenmerken van de job het individueel welzijn bevorderen
→ Het is dus zowel een wetenschappelijk studiegebied (onderzoek) als een praktisch
werkveld (waar welzijn actief bevorderd wordt).
5.1.2 Mentaal welzijn en gezondheid op het werk in de brede zin te
bestuderen
Gezondheid in de arbeids- en organisatiepsychologie wordt breed opgevat. Het gaat niet
enkel over stress of burn-out, maar ook over:
● Emoties: motivatie, jobtevredenheid,..
● Fysiek welzijn: gezondheidsgedrag, slaap,..
● Interpersoonlijk: pesten op het werk,..
Vier aspecten van mentale gezondheid op het werk
● Affectief welbevinden: de medewerker voelt zich goed op het werk
● Competentie: hij/zij kan het werk goed uitvoeren
● Autonomie: vrijheid om eigen keuzes te maken
● Aspiratie: de wil om iets te bereiken of te groeien
5.1.3 Mentaal welzijn binnen HRM onderzoek
Human Resource Management (HRM) is een multidisciplinair vakgebied dat zijn oorsprong
vindt in de psychologie, economie en sociologie. Het richt zich op “de mens in de
organisatie”: hoe medewerkers functioneren, gemotiveerd blijven en zich goed voelen op
het werk.
HRM & prestaties: voor wie is het voordelig?
Binnen het HRM-onderzoek bestaat een belangrijke discussie:
➔ Heeft HRM vooral voordelen voor de organisatie (hogere prestaties)
of ook voor de medewerker (meer welzijn)?
➔ We weten dat HRM helpt om bedrijven beter te laten presteren, maar we weten niet
zeker of dat komt doordat werknemers zich goed voelen, of net omdat ze worden
overbelast.
We noemen deze discussie de mutual gains vs. conflicting outcomes
(1) Mutual Gains (wederzijds voordeel):
● Zowel de organisatie als de medewerker heeft er voordeel bij.
(2) Conflicting Outcomes (tegenstrijdige uitkomsten):
● De organisatie profiteert, maar dit heeft geen of zelfs negatieve gevolgen
voor de medewerker.
Onderzoekers meten dit aan de hand van:
53
