SAMENVATTING BEWUSTZIJN
WEEK 1 – DE FILOSOFIE VAN BEWUSTZIJN
HET BEWUSTZIJNSPROBLEEM
Waarom willen we bewustzijn bestuderen?
Om o.a. te weten hoe het zit met andere diersoorten en hun bewustzijn? En wat
zijn daarvan de ethische implicaties? Als we denken dat apen net zo bewust zijn
als mensen, moeten we ze dan wel opsluiten?
Kunstmatige intelligentie; hoe weten we of zij bewustzijn hebben
Religie en spiritualiteit: hoe kan het dat we zo sterke intuïtie hebben dat er meer is
dan alleen ons brein en lichaam en waar komt dat vandaan?
Hebben baby’s of jonge kinderen bewustzijn? En heeft het te maken met taal,
kunnen ze pas herinneringen maken als ze deze kunnen verwoorden?
Psychedelica: als je mensen kleine dosering geeft kan leiden tot dramatische
verandering van perceptie, waardoor mensen onze werkelijkheid als
schijnwerkelijkheid zien. Hoe kunnen we dat verklaren?
Ethische vragen: door inplanteren van diepte elektroden bij Parkinson patiënten
kunnen symptomen worden tegengegaan, maar waar leg je de grens.
Paranormale verschijnselen (telepathie, geesten zien) bestaat dat en hoe werkt
het?
Patiënten (klinische psychologie) zou je depressie kunnen zien als veranderde
bewustzijnstoestand? Of mensen met in een vegetatieve toestand of het locked-
in-syndrom
DEFINITIES VAN BEWUSTZIJN
1. Susan Blackmore: er bestaat geen algemeen aanvaarde definitie van bewustzijn.
2. Stuart Sutherland: een fascinerend maar ongrijpbaar fenomeen: het is onmogelijk
om te specificeren wat het is, wat het doet of hoe het zich heeft ontwikkeld. Er is
nog niets de moeite waard over geschreven.
Intuïtie: misschien Freud en Jung die onderscheid maken tussen bewuste en onbewuste
processen. Moeten meer aandacht hebben voor onbewuste processen die ons gedrag
bepalen. Bewust is datgene waar we ons bewust van zijn, maar grootste deel van onze
waarneming is onbewust.
Duale procesmodellen van cognitie maken onderscheid tussen
Systeem 1: een snel, automatisch systeem wat heuristieken gebruikt wat snel kan
handelen en intuïtief is, en dus een grote rol speelt bij het fight or flight model.
Systeem 2: een langzaam, reflectief, analytisch systeem dat is betrokken bij
analytisch en rationeel denken.
Dit systeem 2 is dan niet per se het bewustzijn, want dat gaat ook over de impulsieve
kant. Er is wel een makkelijkere definitie van bewustzijn: Is dat systeem 2 dan het
bewustzijn? Nee, het gaat ook over impulsieve en intuïtieve kant.
Een centrale definitie: hoe voelt het om mij te zijn. Is een goede uitgangsdefinitie. Het
antwoord lijkt simpel, maar is het niet. Als je een fenomenale ervaring moet omschrijven
is dat heel complex en verandert dat per seconde. Ook heeft iedereen zijn eigen
,perspectief. Dit laat ook zien dat we kunnen denken over denken. De mens is in staat om
te reflecteren op zijn bewustzijn, dat heet recursie. Dat is hoogstwaarschijnlijk uniek
voor mensen.
Kunnen we ons dan wel voorstellen hoe het is om een vleermuis te zijn?
Intuïtie is dat dat niet kan door heel ander zintuiglijk systeem. Onze ervaring is
noodzakelijk subjectief en gebonden aan eigen perspectief. Je kan niet in
andermans hoofd kijken. Hoe is het om een vleermuis te zijn? Heeft geen ogen
bijvoorbeeld.
Probleem: in hoeverre kan je je bewustzijn echt goed onderzoeken?
David Chalmers onderscheidt 2 verschillende soorten problemen
1. Makkelijke problemen (easy problems): de mechanismen die door de gangbare
cognitieve wetenschap kunnen worden aangepakt. Dit omvat bijvoorbeeld
geheugen, taal, aandacht, perceptie etc. waarvan we een goed beeld en
verklaring over hebben.
2. Moeilijke problemen (hard problems): hoe fysieke processen in de hersenen
leiden tot subjectieve en bewuste ervaringen waarom voelt het alsof ik iets
ben? Hier hebben we volgens Chalmers geen antwoord op.
Het onderscheid tussen makkelijke en moeilijke probleem werd in de jaren 90 al gemaakt.
Een aantal filosofen (Chalmers) gaven aan dat dit onoplosbaar is.
Neuro-optimisten gaven aan dat we na 25 jaar wel een sluitende goede verklaring
hebben.
Uiteindelijk: weddenschap werd gewonnen door Chalmers. Neurowetenschap had nog
geen duidelijke verklaring.
Dit is de verklaringskloof; altijd een kloof tussen verklaring en bewustzijn. We kunnen
een verklaring geven voor fysieke verschijnselen, dan is dat op causaal fysiek niveau. Dat
kunnen we wel goed beschrijven en hebben daar ook de middelen voor, maar we willen
de subjectieve ervaringen meten. Subjectief hebben we het idee dat gedachten elkaar
ook causaal opvolgen. Maar hoe kan het dat iets mentaals voortkomt uit iets fysieks en
dat fysieks ook weer iets anders fysieks oproept.
Alledaags gebruiken we bewust zijn van iets als iets weten. Bewustzijn moet altijd
over iets gaan, het kan nooit pur sang zijn. Anderzijds, als je mensen ondervraagt
die veel ervaring hebben met meditatie geven aan dat er niks was, behalve van
puur zijn. Ook: je kan je wel bewust worden van bepaalde dingen, maar sommige
dingen kan je beter niet bewust van; bij sporten of muziek spelen kan bewustzijn
je juist afleiden waardoor het niet meer lukt.
SOORTEN BEWUSTZIJN
Fenomenaal versus toegankelijk (Ned Block)
Fenomenaal bewustzijn: het gevoel van wat het is om iemand te zijn en de wereld
te ervaren
Toegankelijke bewustzijn: het kunnen reflecteren op wat het is om dingen te
voelen en te ervaren. Dat vereist taal, aandacht, geheugen etc. Fenomenaal is
meer primair en fundamenteel.
,Primair versus secundair (Gerald Edelman)
Primair bewustzijn: het gevoel van aanwezig zijn, de waarneming van de wereld is
een geïntegreerd geheel. Je krijgt niet eerst alleen geluid binnen, dan alleen zicht
en dan voel je wat bijvoorbeeld. Waarschijnlijk hebben alle andere diersoorten dit
ook wel.
Secundair: dit is we echt wat mensen uniek maken, en gaat over het reflecteren
op het primaire bewustzijn. Dat relateert dus weer aan het concept van recursie;
nadenken over je eigen denken.
Is bewustzijn een alles-of-niets, of meer een continuüm? Onderscheid kom je al tegen als
het gaat over welke diersoorten hebben bewustzijn? Vaak: als het brein maar complex
genoeg is, zal er al wel bewustzijn zijn. Ook relevant voor hoe je gaat onderzoeken
Bij alles of niet kan je dit onderzoeken bij mensen in een vegetatieve toestand
bijvoorbeeld.
Bij continuüm kan je die ervaringen langs een schaal leggen.
HET LICHAAM-GEESTPROBLEEM
Een subjectieve ervaring is heel erg individueel.
Qualia: de subjectieve en idiosyncratische kant van waarnemingen, sensaties en
ervaringen. Hoe kan je dit meten en weet je of andere mensen ergens hetzelfde over
denken? Het is ook lastig wetenschappelijk te onderzoeken of mensen zelfde qualia
hebben als jij.
Daniel Dennet: qualia heeft iets heel vaags, dus misschien moeten we het daarom maar
gewoon vermijden.
Er kan wel worden gekeken naar hersenactiviteit bij het kijken naar een rood vlak
bijvoorbeeld, maar door het bestuderen van hersengegevens verklaar je geen
bewustzijn. Correlatie is niet hetzelfde als causatie. Daarnaast wordt er vaak een
mereologische denkfout gemaakt, waarbij in plaats van biologische
eigenschappen, mentale eigenschapen worden toegeschreven aan het brein. Je
hersenen voelen niet de pijn, maar de rest van jij. Iets wat van toepassing is op de
mens wordt toegeschreven aan het brein, terwijl we meer dan ons brein zijn.
Het lichaam-geest-probleem: hoe ontstaan mentale ervaringen/toestanden uit een
fysiek brein? Dit gaat dus in op het moeilijke probleem.
Het lichaam is iets fysieks, geest zou iets niet fysieks kunnen zijn. Dit is wel lastig,
want mensen denken aan spoken etc. bij het woord ‘geest’. In de wetenschap is
geest (mind) mentale toestanden en bewuste subjectieve ervaringen van mensen.
Is niet altijd terug te leiden tot iets fysieks. De geest en het lichaam zijn in
wisselwerking met elkaar, maar hoe verhouden fysieke en mentale dingen zich tot
elkaar?
PIJN
Pijn heeft iets fysieks (nociceptoren, myelinescheden, A- en C- vezels, opiaten die de
overdracht remmen).
, Pijn heeft iets mentaals: het biologische verhaal gaat je niet helpen over dat je geen pijn
hebt en dat het alleen biologisch is, maar kan je niet wegredeneren want we hebben
allemaal een subjectief gevoel van wat pijn is. Waar in het proces van signaaloverdracht
ontstaat dat gevoel?
Analgesie: aangeboren neiging om geen pijn te krijgen
Mensen met dissociatie voelen minder pijn.
Na of tijdens lichamelijke inspanning kan je je erg goed voelen, maar als je juist ziekig
bent kan je je ook wat meer down voelen. Het placebo effect maakt interactie tussen
fysieke en mentale aspecten van pijn zichtbaar.
THEORIEËN OVER HET LICHAAM- GEEST PROBLEEM
Dualisme: lichaam en geest zijn verschillend. René Descartes wordt vaak gezien als de
grondlegger hiervan. Hij plaatste de interactie in de pijnappelklier, we weten inmiddels
dat dit onjuist is, maar heeft wel veel invloed gehad op de Westerse psychologie. Het
lichaam en geest als 2 verschillende dingen zien wordt ook wel Cartesiaans denken /
Cartesiaans dualisme genoemd. Niet de eerste, want bouwde voort op bijvoorbeeld Plato
(idee versus fysieke wereld).
Substantie dualisme: lichaam en geest zijn 2 aparte substanties, wat dat is
weten we niet precies. Het subjectieve gevoel van pijn is anders dan wat in
lichaam gebeurt.
Eigenschaps (property) dualisme: feitelijk is er maar 1 substantie, maar die
kunnen we op 2 manieren beschrijven; met focus op lichaam of op geest. Licht
heeft bijvoorbeeld ook een deeltjestheorie maar ook een golftheorie.
WEEK 1 – DE FILOSOFIE VAN BEWUSTZIJN
HET BEWUSTZIJNSPROBLEEM
Waarom willen we bewustzijn bestuderen?
Om o.a. te weten hoe het zit met andere diersoorten en hun bewustzijn? En wat
zijn daarvan de ethische implicaties? Als we denken dat apen net zo bewust zijn
als mensen, moeten we ze dan wel opsluiten?
Kunstmatige intelligentie; hoe weten we of zij bewustzijn hebben
Religie en spiritualiteit: hoe kan het dat we zo sterke intuïtie hebben dat er meer is
dan alleen ons brein en lichaam en waar komt dat vandaan?
Hebben baby’s of jonge kinderen bewustzijn? En heeft het te maken met taal,
kunnen ze pas herinneringen maken als ze deze kunnen verwoorden?
Psychedelica: als je mensen kleine dosering geeft kan leiden tot dramatische
verandering van perceptie, waardoor mensen onze werkelijkheid als
schijnwerkelijkheid zien. Hoe kunnen we dat verklaren?
Ethische vragen: door inplanteren van diepte elektroden bij Parkinson patiënten
kunnen symptomen worden tegengegaan, maar waar leg je de grens.
Paranormale verschijnselen (telepathie, geesten zien) bestaat dat en hoe werkt
het?
Patiënten (klinische psychologie) zou je depressie kunnen zien als veranderde
bewustzijnstoestand? Of mensen met in een vegetatieve toestand of het locked-
in-syndrom
DEFINITIES VAN BEWUSTZIJN
1. Susan Blackmore: er bestaat geen algemeen aanvaarde definitie van bewustzijn.
2. Stuart Sutherland: een fascinerend maar ongrijpbaar fenomeen: het is onmogelijk
om te specificeren wat het is, wat het doet of hoe het zich heeft ontwikkeld. Er is
nog niets de moeite waard over geschreven.
Intuïtie: misschien Freud en Jung die onderscheid maken tussen bewuste en onbewuste
processen. Moeten meer aandacht hebben voor onbewuste processen die ons gedrag
bepalen. Bewust is datgene waar we ons bewust van zijn, maar grootste deel van onze
waarneming is onbewust.
Duale procesmodellen van cognitie maken onderscheid tussen
Systeem 1: een snel, automatisch systeem wat heuristieken gebruikt wat snel kan
handelen en intuïtief is, en dus een grote rol speelt bij het fight or flight model.
Systeem 2: een langzaam, reflectief, analytisch systeem dat is betrokken bij
analytisch en rationeel denken.
Dit systeem 2 is dan niet per se het bewustzijn, want dat gaat ook over de impulsieve
kant. Er is wel een makkelijkere definitie van bewustzijn: Is dat systeem 2 dan het
bewustzijn? Nee, het gaat ook over impulsieve en intuïtieve kant.
Een centrale definitie: hoe voelt het om mij te zijn. Is een goede uitgangsdefinitie. Het
antwoord lijkt simpel, maar is het niet. Als je een fenomenale ervaring moet omschrijven
is dat heel complex en verandert dat per seconde. Ook heeft iedereen zijn eigen
,perspectief. Dit laat ook zien dat we kunnen denken over denken. De mens is in staat om
te reflecteren op zijn bewustzijn, dat heet recursie. Dat is hoogstwaarschijnlijk uniek
voor mensen.
Kunnen we ons dan wel voorstellen hoe het is om een vleermuis te zijn?
Intuïtie is dat dat niet kan door heel ander zintuiglijk systeem. Onze ervaring is
noodzakelijk subjectief en gebonden aan eigen perspectief. Je kan niet in
andermans hoofd kijken. Hoe is het om een vleermuis te zijn? Heeft geen ogen
bijvoorbeeld.
Probleem: in hoeverre kan je je bewustzijn echt goed onderzoeken?
David Chalmers onderscheidt 2 verschillende soorten problemen
1. Makkelijke problemen (easy problems): de mechanismen die door de gangbare
cognitieve wetenschap kunnen worden aangepakt. Dit omvat bijvoorbeeld
geheugen, taal, aandacht, perceptie etc. waarvan we een goed beeld en
verklaring over hebben.
2. Moeilijke problemen (hard problems): hoe fysieke processen in de hersenen
leiden tot subjectieve en bewuste ervaringen waarom voelt het alsof ik iets
ben? Hier hebben we volgens Chalmers geen antwoord op.
Het onderscheid tussen makkelijke en moeilijke probleem werd in de jaren 90 al gemaakt.
Een aantal filosofen (Chalmers) gaven aan dat dit onoplosbaar is.
Neuro-optimisten gaven aan dat we na 25 jaar wel een sluitende goede verklaring
hebben.
Uiteindelijk: weddenschap werd gewonnen door Chalmers. Neurowetenschap had nog
geen duidelijke verklaring.
Dit is de verklaringskloof; altijd een kloof tussen verklaring en bewustzijn. We kunnen
een verklaring geven voor fysieke verschijnselen, dan is dat op causaal fysiek niveau. Dat
kunnen we wel goed beschrijven en hebben daar ook de middelen voor, maar we willen
de subjectieve ervaringen meten. Subjectief hebben we het idee dat gedachten elkaar
ook causaal opvolgen. Maar hoe kan het dat iets mentaals voortkomt uit iets fysieks en
dat fysieks ook weer iets anders fysieks oproept.
Alledaags gebruiken we bewust zijn van iets als iets weten. Bewustzijn moet altijd
over iets gaan, het kan nooit pur sang zijn. Anderzijds, als je mensen ondervraagt
die veel ervaring hebben met meditatie geven aan dat er niks was, behalve van
puur zijn. Ook: je kan je wel bewust worden van bepaalde dingen, maar sommige
dingen kan je beter niet bewust van; bij sporten of muziek spelen kan bewustzijn
je juist afleiden waardoor het niet meer lukt.
SOORTEN BEWUSTZIJN
Fenomenaal versus toegankelijk (Ned Block)
Fenomenaal bewustzijn: het gevoel van wat het is om iemand te zijn en de wereld
te ervaren
Toegankelijke bewustzijn: het kunnen reflecteren op wat het is om dingen te
voelen en te ervaren. Dat vereist taal, aandacht, geheugen etc. Fenomenaal is
meer primair en fundamenteel.
,Primair versus secundair (Gerald Edelman)
Primair bewustzijn: het gevoel van aanwezig zijn, de waarneming van de wereld is
een geïntegreerd geheel. Je krijgt niet eerst alleen geluid binnen, dan alleen zicht
en dan voel je wat bijvoorbeeld. Waarschijnlijk hebben alle andere diersoorten dit
ook wel.
Secundair: dit is we echt wat mensen uniek maken, en gaat over het reflecteren
op het primaire bewustzijn. Dat relateert dus weer aan het concept van recursie;
nadenken over je eigen denken.
Is bewustzijn een alles-of-niets, of meer een continuüm? Onderscheid kom je al tegen als
het gaat over welke diersoorten hebben bewustzijn? Vaak: als het brein maar complex
genoeg is, zal er al wel bewustzijn zijn. Ook relevant voor hoe je gaat onderzoeken
Bij alles of niet kan je dit onderzoeken bij mensen in een vegetatieve toestand
bijvoorbeeld.
Bij continuüm kan je die ervaringen langs een schaal leggen.
HET LICHAAM-GEESTPROBLEEM
Een subjectieve ervaring is heel erg individueel.
Qualia: de subjectieve en idiosyncratische kant van waarnemingen, sensaties en
ervaringen. Hoe kan je dit meten en weet je of andere mensen ergens hetzelfde over
denken? Het is ook lastig wetenschappelijk te onderzoeken of mensen zelfde qualia
hebben als jij.
Daniel Dennet: qualia heeft iets heel vaags, dus misschien moeten we het daarom maar
gewoon vermijden.
Er kan wel worden gekeken naar hersenactiviteit bij het kijken naar een rood vlak
bijvoorbeeld, maar door het bestuderen van hersengegevens verklaar je geen
bewustzijn. Correlatie is niet hetzelfde als causatie. Daarnaast wordt er vaak een
mereologische denkfout gemaakt, waarbij in plaats van biologische
eigenschappen, mentale eigenschapen worden toegeschreven aan het brein. Je
hersenen voelen niet de pijn, maar de rest van jij. Iets wat van toepassing is op de
mens wordt toegeschreven aan het brein, terwijl we meer dan ons brein zijn.
Het lichaam-geest-probleem: hoe ontstaan mentale ervaringen/toestanden uit een
fysiek brein? Dit gaat dus in op het moeilijke probleem.
Het lichaam is iets fysieks, geest zou iets niet fysieks kunnen zijn. Dit is wel lastig,
want mensen denken aan spoken etc. bij het woord ‘geest’. In de wetenschap is
geest (mind) mentale toestanden en bewuste subjectieve ervaringen van mensen.
Is niet altijd terug te leiden tot iets fysieks. De geest en het lichaam zijn in
wisselwerking met elkaar, maar hoe verhouden fysieke en mentale dingen zich tot
elkaar?
PIJN
Pijn heeft iets fysieks (nociceptoren, myelinescheden, A- en C- vezels, opiaten die de
overdracht remmen).
, Pijn heeft iets mentaals: het biologische verhaal gaat je niet helpen over dat je geen pijn
hebt en dat het alleen biologisch is, maar kan je niet wegredeneren want we hebben
allemaal een subjectief gevoel van wat pijn is. Waar in het proces van signaaloverdracht
ontstaat dat gevoel?
Analgesie: aangeboren neiging om geen pijn te krijgen
Mensen met dissociatie voelen minder pijn.
Na of tijdens lichamelijke inspanning kan je je erg goed voelen, maar als je juist ziekig
bent kan je je ook wat meer down voelen. Het placebo effect maakt interactie tussen
fysieke en mentale aspecten van pijn zichtbaar.
THEORIEËN OVER HET LICHAAM- GEEST PROBLEEM
Dualisme: lichaam en geest zijn verschillend. René Descartes wordt vaak gezien als de
grondlegger hiervan. Hij plaatste de interactie in de pijnappelklier, we weten inmiddels
dat dit onjuist is, maar heeft wel veel invloed gehad op de Westerse psychologie. Het
lichaam en geest als 2 verschillende dingen zien wordt ook wel Cartesiaans denken /
Cartesiaans dualisme genoemd. Niet de eerste, want bouwde voort op bijvoorbeeld Plato
(idee versus fysieke wereld).
Substantie dualisme: lichaam en geest zijn 2 aparte substanties, wat dat is
weten we niet precies. Het subjectieve gevoel van pijn is anders dan wat in
lichaam gebeurt.
Eigenschaps (property) dualisme: feitelijk is er maar 1 substantie, maar die
kunnen we op 2 manieren beschrijven; met focus op lichaam of op geest. Licht
heeft bijvoorbeeld ook een deeltjestheorie maar ook een golftheorie.
