Week 1: Ontwikkeling van het gevangeniswezen en -beleid
Penologie
Sociaal-wetenschappelijke studie van de oplegging en tenuitvoerlegging van straffen, inclusief
de effectiviteit van het strafrechtelijk systeem en de filosofische grondslagen van straffen.
Detentierecht
Het rechtsgebied dat betrekking heeft op de tenuitvoerlegging van vrijheidsbenemende sancties
(straffen en maatregelen).
● Detentierecht maakt deel uit van het penitentiair recht of sanctierecht: het recht dat van
toepassing is op de oplegging en tenuitvoerlegging van strafrechtelijke sancties.
Wettelijk kader
● Wetboek van Strafrecht (Sr) (Boek 1)
● Wetboek van Strafvordering (Sv) (Boek 6)
● Penitentiaire beginselenwet (Pbw) en Penitentiaire Maatregel (Pm)
➔ Rechtspositie gedetineerde (Pbw)
➔ Heel veel geregeld een lagere regelingen (diverse regelingen)
● Beginselenwet Verpleging Terbeschikkinggestelden (Bvt) en Reglement verpleging
terbeschikkinggestelden (Rvt) (terbeschikkingstelling)
● Diverse regelingen, bv.:
➔ Regeling Tijdelijk Verlaten van de Inrichting (Rtvi)
➔ Regeling Selectie Plaatsing en Overplaatsing (RSPOG)
Problematisch want zijn heel makkelijk te wijzigen, dat is anders bij wifz. Maar in deze
makkelijke aan te passen regelingen staan wel belangrijke regels
Art. 2 lid 1 Pbw
De tenuitvoerlegging van een vrijheidsstraf of vrijheidsbenemende maatregel vindt […] plaats
door onderbrenging van de persoon aan wie deze is opgelegd in een penitentiaire inrichting*
dan wel door diens deelname aan een penitentiair programma.
● 3 soorten penitentiaire inrichtingen: art. 9 Pbw
1. Huizen van bewaring (hvb)
➔ onveroordeelden in afwachting van hun proces
2. Gevangenissen
3. Inrichtingen voor stelselmatige daders (isd)
● Deelname aan penitentiair programma
➔ Laatste 8 weken van je straf kom je vrij en dan neem je deel aan zo een
programma (min. 26 uur per week)
➔ Uitstromen uit gevangenis op een redelijk geleidelijke manier (geleidelijke
terugkeer in de sl)
Verantwoordelijkheid en bevoegdheidsverdeling
● ‘Onze Minister’ is verantwoordelijk voor de tenuitvoerlegging van vrijheidsbenemende
sancties (art. 6:1:1 jo. 127a Sv).
, 1. Rechter → OM
● De rechter verstrekt het voor tenuitvoerlegging vatbare vonnis binnen 14 dagen
aan het Openbaar Ministerie (OM).
● Na 14 dagen wordt het vonnis onherroepelijk.
2. OM → AICE (CJIB)
● Het OM verstrekt het vonnis binnen 14 dagen aan het Administratie- en
Informatiecentrum voor de Executieketen (AICE), onderdeel van het Centraal
Justitieel Incassobureau (CJIB).
● Het AICE coördineert namens de minister de tenuitvoerlegging van de
gevangenisstraf en zet deze uit bij de instanties die verantwoordelijk zijn voor de
uitvoering (art. 6:1:1 lid 2 Sv).
3. Selectiefunctionaris (SF)
● De selectiefunctionaris van het Ministerie van Justitie en Veiligheid (J&V),
werkzaam bij het Centraal Bureau selectiefunctionarissen, is verantwoordelijk
voor de plaatsing en overplaatsing van gedetineerden (art. 15 lid 2 Pbw).
● Bij de plaatsingsbeslissing houdt de selectiefunctionaris rekening met de
aanwijzingen van de rechter en het OM (art. 15 lid 3 Pbw).
Beheer en toezicht
● Minister (art. 3 lid 2 Pbw): het opperbeheer van de penitentiaire inrichtingen berust bij
Onze Minister, oftewel de Minister voor Rechtsbescherming.
● DJI: de Dienst Justitiële Inrichtingen voert de taken uit rondom het beheer van de
penitentiaire inrichtingen en valt onder het Ministerie van Justitie en Veiligheid.
● Directeur (art. 3 lid 3 Pbw): is verantwoordelijk voor het beheer van de individuele
inrichting of afdeling.
➔ Bepaald wijze van onderbrenging van de gedetineerde (art. 16 Pbw)
➔ Draagt verantwoordelijkheid voor het opstellen van een detentie- en
re-integratieplan (art. 18a Pbw)
Bestemming
● De Minister bepaalt de bestemming voor elke inrichting. En kan ook binnen een
bepaalde inrichting een afdeling met specifieke bestemming aanwijzen (bv. extra
zorgvoorziening) (art. 8 Pbw).
Differentiatiecriteria:
1. Juridische status (art. 9-10 Pbw)
● Hvb – gevangenis – isd-inrichting
2. Sekse (art. 11 Pbw)
● Man – vrouw
3. Leeftijd (art. 12 Pbw)
● Volwassenen – jeugdigen
4. Mate van beveiliging (art. 13 Pbw)
, ● 4 beveiligingsniveaus:
1. Beperkt Beveiligde Afdeling (BBA),
2. Normaal Beveiligde Afdeling of Inrichting,
3. Uitgebreid Beveiligde Afdeling,
4. Extra Beveiligde Inrichting (EBI)
● Normaal gesproken zit je op een Normaal Beveiligde Afdeling
● Einde van je straf? → mogelijkheid om naar een Beperkt Beveiligde Afdeling te
gaan (alleen naar buiten om te werken, daarna weer terug)
Regimes
● Regime van algehele gemeenschap (art. 7 RSPOG)
● Individueel regime (art. 11 RSPOG)
Beginselen van tenuitvoerlegging
Resocialisatiebeginsel (art. 2 lid 2 Pbw)
● Detentie is een straf, maar staat zo veel mogelijk in het teken van de voorbereiding op
terugkeer in de samenleving (resocialisatie).
● Het gedrag van de gedetineerde is bepalend: bij goed gedrag zijn er meer
mogelijkheden, zoals het volgen van opleidingen en cursussen. De gedetineerde is zelf
verantwoordelijk voor zijn gedrag en draagt daarmee bij aan zijn eigen resocialisatie.
Beginsel van minimale beperkingen (art. 2 lid 3 Pbw)
● De detentie behoort zich zoveel mogelijk te beperken tot fysieke vrijheidsbeneming. Er
mag geen extra leed worden toegevoegd (‘Prison as a punishment, not for punishment’).
Beginsel van voortvarendheid (art. 6:1:2 Sv)
● Als een gevangenisstraf wordt opgelegd moet hij zsm worden uitgevoerd
Aanvang detentie
Twee instroommogelijkheden:
● Voorafgaand aan een veroordeling als preventief ingesloten gedetineerde (voorlopige
hechtenis).
● Na een (onherroepelijke) veroordeling door rechter kunnen mensen instromen als
zelfmelder of als arrestant.
Zelfmelder
● Krijgt na zijn veroordeling een oproep om zich op een bepaalde datum (en tijdstip) te
melden bij een penitentiaire inrichting.
● Beoordelingsbevoegdheid ligt bij het AICE (CJIB).
● Is bij aanvang van zijn detentie direct gepromoveerd tot het plusprogramma. Door zich te
melden laat hij zien dat hij meewerkt aan zijn detentie.
● Meldt een zelfmelder zich niet, dan komt hijop de arrestatieplanning en komt deze als
arrestant binnen.
● Mogelijkheid van verzoek uitstel of bezwaar tegen oproep.
, Arrestant
● Een veroordeelde die is aangehouden, nadat:
➔ hij zich heeft onttrokken aan detentie;
➔ de tenuitvoerlegging van een eerder opgelegde straf is gelast;
➔ hij zich heeft onttrokken aan de vervangende hechtenis, gijzeling of lijfsdwang.
● Het regime kent een sober dagprogramma. Arbeid maakt geen onderdeel uit van het
dagprogramma en kent 28 uur aan activiteiten per week, bestaande uit recht activiteiten
(o.a. luchten en bezoek) en extra recreatiemomenten wegens het ontbreken van arbeid.
Arrestanten verblijven een groot deel van de dag op cel.
● Maximaal verblijf 8 weken, daarna doorplaatsing naar een regulier gevangenisregime.
Vervolgens:
● Binnenkomst ‘Bad’;
● vaststellen identiteit gedetineerde;
● fouillering (onderzoek aan de kleding);
● visitatie (onderzoek aan het lichaam);
● evt. onderzoek in het lichaam.
Detentie- en re-integratieplan
Binnen vier weken na binnenkomst van de gedetineerde wordt, zo veel mogelijk in overleg met
de gedetineerde, een D&R-plan vastgesteld. Het D&R-plan kan gedurende de detentie worden
aangepast (art. 18a lid 1 Pbw jo. 20c-20d Pm).
Het D&R-plan vermeldt in ieder geval (lid 2):
● individueel begeleidingsplan;
● gedrags- en re-integratiedoelen;
● re-integratieactiviteiten (eventueel verlof);
● essentiële (basis)voorwaarden voor deelname aan het maatschappelijk leven.
5 basisvoorwaarden voor succesvolle re-integratie
1. ID-bewijs
2. Onderdak
3. Werk en inkomen
4. Schulden
5. Zorg
Ontwikkelingen gevangenisbeleid
● 2004: Grote bezuinigingen op het gevangeniswezen (o.a. invoering meerpersoonscellen
(MPC’s), beperkt regime voor arrestanten en voorlopig gehechten en sluiting groot
aantal PI’s).
● 2013: Masterplan DJI 2013-2018 Bezuinigingen en grootschalige sluitingen.
Penologie
Sociaal-wetenschappelijke studie van de oplegging en tenuitvoerlegging van straffen, inclusief
de effectiviteit van het strafrechtelijk systeem en de filosofische grondslagen van straffen.
Detentierecht
Het rechtsgebied dat betrekking heeft op de tenuitvoerlegging van vrijheidsbenemende sancties
(straffen en maatregelen).
● Detentierecht maakt deel uit van het penitentiair recht of sanctierecht: het recht dat van
toepassing is op de oplegging en tenuitvoerlegging van strafrechtelijke sancties.
Wettelijk kader
● Wetboek van Strafrecht (Sr) (Boek 1)
● Wetboek van Strafvordering (Sv) (Boek 6)
● Penitentiaire beginselenwet (Pbw) en Penitentiaire Maatregel (Pm)
➔ Rechtspositie gedetineerde (Pbw)
➔ Heel veel geregeld een lagere regelingen (diverse regelingen)
● Beginselenwet Verpleging Terbeschikkinggestelden (Bvt) en Reglement verpleging
terbeschikkinggestelden (Rvt) (terbeschikkingstelling)
● Diverse regelingen, bv.:
➔ Regeling Tijdelijk Verlaten van de Inrichting (Rtvi)
➔ Regeling Selectie Plaatsing en Overplaatsing (RSPOG)
Problematisch want zijn heel makkelijk te wijzigen, dat is anders bij wifz. Maar in deze
makkelijke aan te passen regelingen staan wel belangrijke regels
Art. 2 lid 1 Pbw
De tenuitvoerlegging van een vrijheidsstraf of vrijheidsbenemende maatregel vindt […] plaats
door onderbrenging van de persoon aan wie deze is opgelegd in een penitentiaire inrichting*
dan wel door diens deelname aan een penitentiair programma.
● 3 soorten penitentiaire inrichtingen: art. 9 Pbw
1. Huizen van bewaring (hvb)
➔ onveroordeelden in afwachting van hun proces
2. Gevangenissen
3. Inrichtingen voor stelselmatige daders (isd)
● Deelname aan penitentiair programma
➔ Laatste 8 weken van je straf kom je vrij en dan neem je deel aan zo een
programma (min. 26 uur per week)
➔ Uitstromen uit gevangenis op een redelijk geleidelijke manier (geleidelijke
terugkeer in de sl)
Verantwoordelijkheid en bevoegdheidsverdeling
● ‘Onze Minister’ is verantwoordelijk voor de tenuitvoerlegging van vrijheidsbenemende
sancties (art. 6:1:1 jo. 127a Sv).
, 1. Rechter → OM
● De rechter verstrekt het voor tenuitvoerlegging vatbare vonnis binnen 14 dagen
aan het Openbaar Ministerie (OM).
● Na 14 dagen wordt het vonnis onherroepelijk.
2. OM → AICE (CJIB)
● Het OM verstrekt het vonnis binnen 14 dagen aan het Administratie- en
Informatiecentrum voor de Executieketen (AICE), onderdeel van het Centraal
Justitieel Incassobureau (CJIB).
● Het AICE coördineert namens de minister de tenuitvoerlegging van de
gevangenisstraf en zet deze uit bij de instanties die verantwoordelijk zijn voor de
uitvoering (art. 6:1:1 lid 2 Sv).
3. Selectiefunctionaris (SF)
● De selectiefunctionaris van het Ministerie van Justitie en Veiligheid (J&V),
werkzaam bij het Centraal Bureau selectiefunctionarissen, is verantwoordelijk
voor de plaatsing en overplaatsing van gedetineerden (art. 15 lid 2 Pbw).
● Bij de plaatsingsbeslissing houdt de selectiefunctionaris rekening met de
aanwijzingen van de rechter en het OM (art. 15 lid 3 Pbw).
Beheer en toezicht
● Minister (art. 3 lid 2 Pbw): het opperbeheer van de penitentiaire inrichtingen berust bij
Onze Minister, oftewel de Minister voor Rechtsbescherming.
● DJI: de Dienst Justitiële Inrichtingen voert de taken uit rondom het beheer van de
penitentiaire inrichtingen en valt onder het Ministerie van Justitie en Veiligheid.
● Directeur (art. 3 lid 3 Pbw): is verantwoordelijk voor het beheer van de individuele
inrichting of afdeling.
➔ Bepaald wijze van onderbrenging van de gedetineerde (art. 16 Pbw)
➔ Draagt verantwoordelijkheid voor het opstellen van een detentie- en
re-integratieplan (art. 18a Pbw)
Bestemming
● De Minister bepaalt de bestemming voor elke inrichting. En kan ook binnen een
bepaalde inrichting een afdeling met specifieke bestemming aanwijzen (bv. extra
zorgvoorziening) (art. 8 Pbw).
Differentiatiecriteria:
1. Juridische status (art. 9-10 Pbw)
● Hvb – gevangenis – isd-inrichting
2. Sekse (art. 11 Pbw)
● Man – vrouw
3. Leeftijd (art. 12 Pbw)
● Volwassenen – jeugdigen
4. Mate van beveiliging (art. 13 Pbw)
, ● 4 beveiligingsniveaus:
1. Beperkt Beveiligde Afdeling (BBA),
2. Normaal Beveiligde Afdeling of Inrichting,
3. Uitgebreid Beveiligde Afdeling,
4. Extra Beveiligde Inrichting (EBI)
● Normaal gesproken zit je op een Normaal Beveiligde Afdeling
● Einde van je straf? → mogelijkheid om naar een Beperkt Beveiligde Afdeling te
gaan (alleen naar buiten om te werken, daarna weer terug)
Regimes
● Regime van algehele gemeenschap (art. 7 RSPOG)
● Individueel regime (art. 11 RSPOG)
Beginselen van tenuitvoerlegging
Resocialisatiebeginsel (art. 2 lid 2 Pbw)
● Detentie is een straf, maar staat zo veel mogelijk in het teken van de voorbereiding op
terugkeer in de samenleving (resocialisatie).
● Het gedrag van de gedetineerde is bepalend: bij goed gedrag zijn er meer
mogelijkheden, zoals het volgen van opleidingen en cursussen. De gedetineerde is zelf
verantwoordelijk voor zijn gedrag en draagt daarmee bij aan zijn eigen resocialisatie.
Beginsel van minimale beperkingen (art. 2 lid 3 Pbw)
● De detentie behoort zich zoveel mogelijk te beperken tot fysieke vrijheidsbeneming. Er
mag geen extra leed worden toegevoegd (‘Prison as a punishment, not for punishment’).
Beginsel van voortvarendheid (art. 6:1:2 Sv)
● Als een gevangenisstraf wordt opgelegd moet hij zsm worden uitgevoerd
Aanvang detentie
Twee instroommogelijkheden:
● Voorafgaand aan een veroordeling als preventief ingesloten gedetineerde (voorlopige
hechtenis).
● Na een (onherroepelijke) veroordeling door rechter kunnen mensen instromen als
zelfmelder of als arrestant.
Zelfmelder
● Krijgt na zijn veroordeling een oproep om zich op een bepaalde datum (en tijdstip) te
melden bij een penitentiaire inrichting.
● Beoordelingsbevoegdheid ligt bij het AICE (CJIB).
● Is bij aanvang van zijn detentie direct gepromoveerd tot het plusprogramma. Door zich te
melden laat hij zien dat hij meewerkt aan zijn detentie.
● Meldt een zelfmelder zich niet, dan komt hijop de arrestatieplanning en komt deze als
arrestant binnen.
● Mogelijkheid van verzoek uitstel of bezwaar tegen oproep.
, Arrestant
● Een veroordeelde die is aangehouden, nadat:
➔ hij zich heeft onttrokken aan detentie;
➔ de tenuitvoerlegging van een eerder opgelegde straf is gelast;
➔ hij zich heeft onttrokken aan de vervangende hechtenis, gijzeling of lijfsdwang.
● Het regime kent een sober dagprogramma. Arbeid maakt geen onderdeel uit van het
dagprogramma en kent 28 uur aan activiteiten per week, bestaande uit recht activiteiten
(o.a. luchten en bezoek) en extra recreatiemomenten wegens het ontbreken van arbeid.
Arrestanten verblijven een groot deel van de dag op cel.
● Maximaal verblijf 8 weken, daarna doorplaatsing naar een regulier gevangenisregime.
Vervolgens:
● Binnenkomst ‘Bad’;
● vaststellen identiteit gedetineerde;
● fouillering (onderzoek aan de kleding);
● visitatie (onderzoek aan het lichaam);
● evt. onderzoek in het lichaam.
Detentie- en re-integratieplan
Binnen vier weken na binnenkomst van de gedetineerde wordt, zo veel mogelijk in overleg met
de gedetineerde, een D&R-plan vastgesteld. Het D&R-plan kan gedurende de detentie worden
aangepast (art. 18a lid 1 Pbw jo. 20c-20d Pm).
Het D&R-plan vermeldt in ieder geval (lid 2):
● individueel begeleidingsplan;
● gedrags- en re-integratiedoelen;
● re-integratieactiviteiten (eventueel verlof);
● essentiële (basis)voorwaarden voor deelname aan het maatschappelijk leven.
5 basisvoorwaarden voor succesvolle re-integratie
1. ID-bewijs
2. Onderdak
3. Werk en inkomen
4. Schulden
5. Zorg
Ontwikkelingen gevangenisbeleid
● 2004: Grote bezuinigingen op het gevangeniswezen (o.a. invoering meerpersoonscellen
(MPC’s), beperkt regime voor arrestanten en voorlopig gehechten en sluiting groot
aantal PI’s).
● 2013: Masterplan DJI 2013-2018 Bezuinigingen en grootschalige sluitingen.
