Samenvatting Kwalitatieve Methoden | Mortelmans | RUG | 2026/27

SPO orthopedagogiek en
onderwijswetenschappen 2026-
2027
Vak: kwalitatieve methoden in de sociale wetenschappen

Samenvatting van het boek: handboek kwalitatieve onderzoeksmethoden
Schrijver: Dimitri Mortelmans
Jaar uitgave: 2025

Goed om te weten:

Belangrijke begrippen zijn groen gekleurd.

Moeilijke woorden zijn paars gekleurd en staan uitgelegd in een
woordenlijst in dit document.

De verschillende paradigma’s zijn door de vakdocent bekeken en
als kloppend aanschouwd.




1

,Inhoud
Hoofdstuk 1: wat is kwalitatief onderzoek?.................................................6
1.2: Gemeenschappelijke genen in de familie..........................................6
Hoofdstuk 3: paradigma’s in het kwalitatief onderzoek..............................8
3.1: Klassieke tweedeling: positivisme of interpretisme..........................8
3.2: 4 paradigma’s...................................................................................8
3.3: positivisme en postpositivisme.........................................................9
Hoofdstuk 4: probleemstelling en onderzoeksvraag.................................12
4.1: inleiding: van eerste idee tot probleemstelling...............................12
4.2: algemene structuur van de probleemstelling..................................12
Hoofdstuk 5: ethiek van het onderzoek.....................................................14
5.1: Belang van ethiek in onderzoek......................................................14
5.2: Ethiek en wetenschappelijke integriteit..........................................14
5.3: Procedures ethiek...........................................................................14
5.4: Situationele ethiek (basishouding)..................................................15
5.5: Relationele ethiek...........................................................................15
5.6: Ethische codes................................................................................15
5.7: Ethisch omgaan met data (GDPR)...................................................15
Hoofdstuk 6: wie ga je onderzoeken? De kwalitatieve steekproef............17
6.1: Onderzoekspopulatie en steekproefkader.......................................17
6.2: Verschillende kwalitatieve steekproefmethoden (sampling
technieken)............................................................................................17
6.4: Omvang van steekproef..................................................................21
Hoofdstuk 7: algemene voorbereiding voor het veldwerk.........................21
7.1: De steekproefmatrix.......................................................................21
7.2: Afstemmen onderzoeksteams.........................................................22
7.3: De pilootstudie................................................................................22
7.4: Vragenlijsten en topiclijsten............................................................23
7.4.1: Vragenlijsten in kwalitatief onderzoek......................................23
7.4.2: Theoretisch steekproeftrekken en de kwalitatieve vragenlijst..23
7.4.3: Kernelementen in een kwalitatieve vragenlijst.........................24
7.4.4: Volgorde van vragen.................................................................24


2

, 7.4.5: Soorten vragen in een kwalitatieve vragenlijst.........................25
7.4.6: voorbeelden van vragenlijsten..................................................26
7.5: Toestemming van deelnemers vragen en krijgen...........................26
7.6: Ruimtelijke dimensies.....................................................................26
Hoofdstuk 8: Data verzamelen door te interviewen..................................27
8.1: Wat is een interview en soorten interviews....................................27
8.2: de kwalitatieve interviewer.............................................................28
8.3: introductie van een interview..........................................................28
8.4: interviewen is meer dan vragen stellen..........................................28
8.5: na het interview..............................................................................30
8.6: bijzondere interviewvormen............................................................30
Hoofdstuk 9: data verzamelen met focusgroepen.....................................31
9.1: Wat is een focusgroep?...................................................................31
9.2: rol van moderator...........................................................................31
9.4: vraagtechnieken in een focusgroep................................................32
9.5: types van deelnemers.....................................................................32
9.6: groepsgesprek opstarten................................................................33
9.7: moderator technieken.....................................................................33
9.8: mogelijke valstrikken tijdens een focusgroep.................................33
Extra nav college: analyseren focusgroepen..........................................34
Hoofdstuk 10: data verzamelen door te observeren.................................35
10.1: observeren....................................................................................35
10.2: participeren...................................................................................38
10.3: veldnota’s......................................................................................41
Hoofdstuk 11: andere databronnen voor kwalitatief onderzoek................43
11.2: documenten..................................................................................43
11.2: opgeslagen gegevens...................................................................44
11.3: fysische artefacten........................................................................44
11.4: visueel materiaal...........................................................................44
11.5: gearchiveerd kwalitatief onderzoek (secundair analysemateriaal)
...............................................................................................................45
11.6: het internet...................................................................................45
Hoofdstuk 12: mixed methods onderzoek.................................................45

3

, 12.1: wat is mixed methods onderzoek?................................................45
12.2: Wanneer kiezen voor mixed methods onderzoek?........................46
12.3: vormen van mixed methods onderzoek........................................47
12.4: integratie van analyse...................................................................48
12.5: integratie van resultaten en inferentie..........................................49
12.6: kwaliteitsvereisten........................................................................49
Hoofdstuk 13: kwalitatieve analyse...........................................................50
13.1: benaderingen in de kwalitatieve analyse......................................50
13.2: einddoel: theorie...........................................................................52
13.3: overzicht van de analyse in de grounded theory..........................57
13.4: kwalitatief databeheer..................................................................58
13.5: eerste kennismaking met het materiaal.......................................59
13.6: analyse-instrumenten doorheen het hele proces..........................59
13.7: open coderen................................................................................59
13.8: axiaal coderen...............................................................................61
13.9: selectief coderen...........................................................................65
10.3: focusgroepen analyseren..............................................................69
Hoofdstuk 14: software en technologie.....................................................70
14.1: de niet-evidente plaats van software in kwalitatief onderzoek.....70
14.2: Centrale kenmerken van kwalitatieve software............................70
14.3: neemt de technologie het straks over?.........................................71
Hoofdstuk 15: kwaliteitsvereisten bij kwalitatief onderzoek......................72
15.1: het debat over ‘kwaliteit’ in kwalitatief onderzoek.......................72
15.2: van criteria naar beoordelingsinstrumenten.................................76
Moeilijke woorden hoofdstuk 3..................................................................79
Moeilijke woorden hoofdstuk 10................................................................81
Moeilijke woorden hoofdstuk 11................................................................81
Moeilijke woorden hoofdstuk 12................................................................81
Moeilijke woorden hoofdstuk 13................................................................81
Bijlage 1.....................................................................................................82




4

,5

,Hoofdstuk 1: wat is kwalitatief onderzoek?
1.2: Gemeenschappelijke genen in de familie
 Kwalitatief onderzoek:
De onderzoeker die op een interpretatieve manier naar de wereld
kijkt à natuurlijke dagelijkse omgeving staat centraal in het
onderzoek en gaat de onderzoeker naar processen van
betekenisgeving.
à Je maakt gebruikt van verschillende onderzoekstechnieken om je
onderzoeksvraag te beantwoorden à onderzochten staan centraal,
niet de onderzoeker.
à zie bijlage 1 voor een overzichtelijke mindmap van kwalitatief
onderzoek

 Kenmerken kwalitatief onderzoek:
1. Vraagstelling en doel onderzoek:
- Vraagstelling gaat over complexe thema’s of sociale
processen
- Dagelijkse werkelijkheid van der onderzochten staan centraal

2. Onderzoeksdesign:
- Design is flexibel
- Design is gericht op studie in natuurlijke omgeving
- Design is gericht op ‘holistisch’ begrijpen van context
 Holistisch: kijken naar geheel ipv afzonderlijke
onderdelen

3. Dataverzamelingsmethode:
- Veel dataverzmalingsmethoden ter beschikking
- (vaak) meerdere onderzoeksmethoden in 1 onderzoek
- Gebruik methoden is flexibel
- Dataverzameling vaak intens en/of langdurig contact met veld

4. Analyse:
- Analyse vaak vanuit teksten dan op cijfers
- Doel analyse is betekenis achterhalen
- Centraal in analyse staan processen
- Doel van analyse is in diepte begrijpen en niet representatief
te beschrijven

5. Rapportering:
- Onderzochten betrokken bij (lezing) van resultaten


6

,- Rapportering probeert context van geheel weer geven
- Invloed onderzoeker op zijn onderzoeksopzet wordt expliciet
in rekening genomen




7

, Hoofdstuk 3: paradigma’s in het kwalitatief onderzoek
3.1: Klassieke tweedeling: positivisme of interpretisme
 Verstehen: proberen te begrijpen waarom iemand iets doet en
welke betekenis iets voor de persoon heeft.

 Verstehen heeft 3 stappen:
1. Stimulus (betekenaar): wat betekent de situatie voor de persoon
(dit punt staat in verbinding met nummer 2)
2. Respons: waarom reageert of handelt de persoon zo?
3. Identificeren van gedragsregels: begrijpen hoe de situatie leidt
tot het gedrag à verband leggen.

3.2: 4 paradigma’s
 Paradigma: bepaalde manier hoe een onderzoeker naar de
werkelijkheid, mensen het onderzoek kijkt.

 In dit hoofdstuk gekeken naar een continuüm; heel subjectief ß----à
heel objectief
 Continuüm: een geleidelijke lijn tussen 2 uitersten
- Subjectief: kijkt vooral naar persoonlijke ervaringen, meningen
en betekenissen van mensen
- Objectief: kijkt vooral naar feiten en dingen die je kunt meten
onafhankelijk van persoonlijke meningen –> je kunt het
vaststellen/meten

 Verschillende paradigma’s worden met 3 belangrijke vragen
beschreven:
1. Ontologische vraag: wat is de realiteit?
2. Epistemologische vraag: hoe kunnen we die werkelijkheid
kennen?
à hoe kunnen we iets over de werkelijkheid weten?
- Bijv. objectief: kennis krijgen door feiten en te controleren
- Bijv. subjectief: kennis krijgen door te begrijpen hoe mensen
iets zelf ervaren
3. Methodologische vraag: hoe gaan we die werkelijkheid
onderzoeken?
à welke manier van onderzoek gebruik je om kennis te krijgen?




8