Week 1: Nietigheden
Hc 1:
Onderwerpen vandaag
1. Zijn er grenzen aan de contractsvrijheid?
2. Wat is het verschil tussen nietigheid en vernietigbaarheid?
3. Hoe werkt art. 3:40 BW?
4. Hoe werkt de vordering uit onverschuldigde betaling na nietigheid?
1) Zijn er grenzen aan de contractsvrijheid?
In het privaatrecht geldt als uitgangspunt contractsvrijheid. Partijen mogen in beginsel zelf
bepalen met wie zij een overeenkomst sluiten en wat zij daarin afspreken. Deze vrijheid is
echter niet onbeperkt. Sommige afspraken kunnen botsen met bijvoorbeeld mensenrechten,
fundamentele waarden of publiekrechtelijke regelgeving.
Mag dit? Rb Den Bosch NJF 2011/350
● Y en Z worden bij koop huis een contractuele boete verschuldigd van € 27.000.
● Relatie gaat uit.
● Y leent € 13.500 van zijn ouders.
● In ovk staat dat
● “(…) indien [Y] nu of in de toekomst een relatie heeft, bestendigt of opnieuw aan gaat
met [Z], het nog openstaande saldo van deze lening op dat moment direct opeisbaar zal
worden.”
Wie vindt dat y gelijk heeft en dat ouders bedrag niet kunnen opeisen:
Art. 8 EVRM → recht op privéleven. Dit kan doorwerken in het nationale privaatrecht. Het EVRM
heeft in beginsel verticale werking (staat ↔ burger), maar kan ook horizontaal doorwerken
tussen burgers. Art. 3:40 BW bevat een open norm van goede zeden. Daarbij kan art. 8 EVRM
als inspiratiebron een rol spelen, bijvoorbeeld ter bescherming van de geestelijke en
lichamelijke integriteit. → Als bijvoorbeeld ouders contractueel iets met hun zoon
overeenkomen, kan de zoon zich beroepen op bescherming van zijn belangen. Via de open
norm van art. 3:40 BW kunnen EVRM-rechten worden meegewogen.
Conclusie: art. 3:40 BW kan grenzen stellen aan de contractsvrijheid, waarbij het EVRM
richting kan geven aan de invulling van die open norm.
Andere Voorbeelden:
● Draagmoederschap?
● Orgaandonatie?
● Prostitutie?
● Dwergwerpen?
Als ovk nietig is dan ovk geen effect heeft niet ontstaan + prestaties terug
,GRENZEN AAN CONTRACTSVRIJHEID:
Bij al deze voorbeelden kun je je afvragen hoever contractsvrijheid mag gaan. Het enkele feit
dat twee partijen vrijwillig iets willen afspreken, betekent dus niet automatisch dat iedere
afspraak juridisch aanvaardbaar is. Bijvoorbeeld bij lichamelijke integriteit, menselijke
waardigheid of andere fundamentele belangen kan de vrijheid om overeenkomsten te sluiten
worden begrensd.
● Dwerg verdiende geld door werpen, overheid vond dat dat niet kon ism met menselijke
waardigheid en beriep zich op grondrechten> betrokkene vond anders, mag ik zelf niet
uit maken wat ism menselijke waardigheid is.
● Idem met orgaandonatie > mag je dat niet zelf weten ? of moet je mensen tegen hun zelf
beschermen
Belang contractsvrijheid dat staat tegen over handhaving regels:
A. Principieel belang: Wanneer partijen een overeenkomst sluiten die in strijd is met
publiekrechtelijke regels, bestaat er een principieel belang bij handhaving van die regels.
Het zou vreemd zijn wanneer partijen door middel van een privaatrechtelijke
overeenkomst regels zouden kunnen omzeilen.
B. Praktisch belang:Daar staat tegenover dat overeenkomsten niet te snel nietig of
anderszins aantastbaar moeten worden verklaard. In het economisch verkeer zijn vaak
meerdere overeenkomsten met elkaar verbonden. Wanneer één overtreding van een
publiekrechtelijke regel onmiddellijk tot nietigheid van de overeenkomst zou leiden, kan
dit grote gevolgen hebben voor andere rechtsverhoudingen. Dit wordt het domino-effect
genoemd.
Wat als iedere overtreding van publiekrecht tot nietigheid zou leiden?
● Dat zou betekenen dat iedere overeenkomst waarbij op enige manier een
publiekrechtelijke regel wordt overtreden automatisch geen rechtsgevolg heeft.
● Dat zou erg verstrekkend zijn.
Een vergelijkbare kwestie bestaat binnen het aansprakelijkheidsrecht: Wat als iedere gedraging
in strijd met publiekrecht onrechtmatig zou zijn?
● Ook daar geldt dat een overtreding van een regel niet automatisch betekent dat iedere
persoon die daardoor schade lijdt een vordering heeft.
Daarom is er Behoefte aan poortwachters op de grens tussen privaatrecht en
publiekrecht, art. 3:40 en 6:163.
Deze bepalingen functioneren als een soort poortwachter.
● Art. 6:163 BW alleen od als norm is geschonden die strekt tot beschemring belang >
inperking
● Dit is het Zelfde bij Art. 3:40 BW bepaalt onder welke omstandigheden strijd met
regels ertoe leidt dat een rechtshandeling nietig of vernietigbaar is.
Algemene achtergrond: overeenkomstenrecht en het gelaagde systeem van het BW
,Voordat wordt gekeken naar nietigheid en vernietigbaarheid, is het goed om te onthouden dat
het overeenkomstenrecht in het BW een gelaagd karakter heeft.
● Boek 3 BW bevat algemene regels over vermogensrechtelijke rechtshandelingen.
● Boek 6 BW bevat algemene regels over verbintenissen en overeenkomsten.
● Boek 7 BW bevat regels over benoemde bijzondere overeenkomsten.
Bij nietigheden en vernietigbaarheden zie je dit gelaagde karakter duidelijk terug. Algemene
regels uit Boek 3 en Boek 6 kunnen van toepassing zijn naast de specifieke regeling van een
bepaalde overeenkomst uit bijvoorbeeld Boek 7 BW.
Benoemde en onbenoemde overeenkomsten
1. Een benoemde overeenkomst is een overeenkomst die in de wet geregeld is en
waarvoor een specifieke wettelijke regeling bestaat.> een koopovereenkomst.
2. Een onbenoemde overeenkomst heeft geen eigen, volledig uitgewerkte wettelijke
regeling.> een distributieovereenkomst.
Het voordeel van benoemde overeenkomsten is dat de wet vaak duidelijkheid en
rechtszekerheid biedt, bijvoorbeeld over:
● beëindiging;
● rechten en verplichtingen;
● remedies;
● bescherming van partijen.
Daarnaast kunnen wettelijke regelingen een zwakkere contractspartij beschermen. Sommige
regels zijn bijvoorbeeld semidwingend recht, waardoor niet onbeperkt ten nadele van de
beschermde partij van de wettelijke regeling kan worden afgeweken.
2) Wat zijn verschillen tussen nietigheid en vernietigbaarheid?
Er bestaan twee manieren om contractsvrijheid in te perken:
1. Nietigheid; geen gevolg
2. Vernietigbaarheid. Wederpartij aan de bel trekken en met terugwerkende kracht dan
ook zelfde werking
Nietigheid: Nietigheid ziet op een algemeen belang en de r.h. heeft niet het door partijen
beoogde rechtsgevolg.
● Bij nietigheid is de rechtshandeling dus van rechtswege niet geldig. De rechtshandeling
heeft niet het rechtsgevolg dat partijen ermee wilden bereiken. ( ambtshalve toets)
Nietigheid geldt dus van rechtswege.
Vernietigbaarheid: 6:228 bw/ 3:41 bw Vernietigbaarheid ziet op een particulier belang en
de rechtshandeling (hierna: r.h.) is geldig, maar partij kan deze vernietigen.
, ● Een vernietigbare rechtshandeling is dus in eerste instantie gewoon geldig. De
beschermde partij kan er echter voor kiezen om de rechtshandeling te vernietigen.
● Vernietigbaarheid beschermt daarmee vooral een particulier belang, oftewel het belang
van een specifieke partij.
● Bij vernietigbaarheid gaat het vaak om bepalingen die bedoeld zijn om een bepaalde
partij te beschermen, bijvoorbeeld bij: handelingsonbekwaamheid; geestelijke stoornis;
bedrog; bedreiging; misbruik van omstandigheden; dwaling.
● Zolang de vernietiging bevoegde partij geen beroep doet op vernietiging, blijft de
overeenkomst in beginsel gewoon gelden.
● Vernietiging > terugwerkende kracht
Toetsing:
Nietigheid: ambtshalve toepassing door rechter (25 Rv). De rechter kan en moet dus zelf
rekening houden met nietigheid wanneer de relevante feiten voor hem vaststaan. Een partij
hoeft zich niet noodzakelijk expliciet op de nietigheid te beroepen. Nietigheid wordt dus niet aan
de keuze van de partijen overgelaten wanneer het gaat om een norm waarvan de schending tot
nietigheid leidt.
Vernietiging: beroep door partij vereist (3:49). Bij vernietigbaarheid is actie van de
beschermde partij nodig. Die partij moet zich op vernietiging beroepen. Doet de
vernietigingsbevoegde partij dat niet, dan blijft de rechtshandeling geldig.
Daarnaast gelden: Bijzondere verjaringsregels bij vernietiging (3:52 en 3:51 lid 3)!
Deze bepalingen zijn dus belangrijk om erbij te kennen wanneer je met vernietigbaarheid te
maken hebt.
Gevolg vernietiging
Voorbeeld:
● V verkoopt en levert op 1 januari een auto aan K.
● K vernietigt op 1 maart de overeenkomst wegens dwaling (6:228).
● Wie was eigenaar van de auto op 1 februari?
De overeenkomst wordt pas op 1 maart vernietigd, maar vernietiging heeft terugwerkende
kracht. Daarom moet je bij de vraag wie op 1 februari eigenaar was rekening houden met het
feit dat de vernietiging later terugwerkt.
Het is dus belangrijk onderscheid te maken tussen:
● het moment waarop een beroep op vernietiging wordt gedaan;
● en het juridische gevolg van de vernietiging.
Door de terugwerkende kracht wordt de rechtshandeling behandeld alsof zij vanaf het begin
geen rechtsgevolg heeft gehad.
Gevolg nietigheid
Hc 1:
Onderwerpen vandaag
1. Zijn er grenzen aan de contractsvrijheid?
2. Wat is het verschil tussen nietigheid en vernietigbaarheid?
3. Hoe werkt art. 3:40 BW?
4. Hoe werkt de vordering uit onverschuldigde betaling na nietigheid?
1) Zijn er grenzen aan de contractsvrijheid?
In het privaatrecht geldt als uitgangspunt contractsvrijheid. Partijen mogen in beginsel zelf
bepalen met wie zij een overeenkomst sluiten en wat zij daarin afspreken. Deze vrijheid is
echter niet onbeperkt. Sommige afspraken kunnen botsen met bijvoorbeeld mensenrechten,
fundamentele waarden of publiekrechtelijke regelgeving.
Mag dit? Rb Den Bosch NJF 2011/350
● Y en Z worden bij koop huis een contractuele boete verschuldigd van € 27.000.
● Relatie gaat uit.
● Y leent € 13.500 van zijn ouders.
● In ovk staat dat
● “(…) indien [Y] nu of in de toekomst een relatie heeft, bestendigt of opnieuw aan gaat
met [Z], het nog openstaande saldo van deze lening op dat moment direct opeisbaar zal
worden.”
Wie vindt dat y gelijk heeft en dat ouders bedrag niet kunnen opeisen:
Art. 8 EVRM → recht op privéleven. Dit kan doorwerken in het nationale privaatrecht. Het EVRM
heeft in beginsel verticale werking (staat ↔ burger), maar kan ook horizontaal doorwerken
tussen burgers. Art. 3:40 BW bevat een open norm van goede zeden. Daarbij kan art. 8 EVRM
als inspiratiebron een rol spelen, bijvoorbeeld ter bescherming van de geestelijke en
lichamelijke integriteit. → Als bijvoorbeeld ouders contractueel iets met hun zoon
overeenkomen, kan de zoon zich beroepen op bescherming van zijn belangen. Via de open
norm van art. 3:40 BW kunnen EVRM-rechten worden meegewogen.
Conclusie: art. 3:40 BW kan grenzen stellen aan de contractsvrijheid, waarbij het EVRM
richting kan geven aan de invulling van die open norm.
Andere Voorbeelden:
● Draagmoederschap?
● Orgaandonatie?
● Prostitutie?
● Dwergwerpen?
Als ovk nietig is dan ovk geen effect heeft niet ontstaan + prestaties terug
,GRENZEN AAN CONTRACTSVRIJHEID:
Bij al deze voorbeelden kun je je afvragen hoever contractsvrijheid mag gaan. Het enkele feit
dat twee partijen vrijwillig iets willen afspreken, betekent dus niet automatisch dat iedere
afspraak juridisch aanvaardbaar is. Bijvoorbeeld bij lichamelijke integriteit, menselijke
waardigheid of andere fundamentele belangen kan de vrijheid om overeenkomsten te sluiten
worden begrensd.
● Dwerg verdiende geld door werpen, overheid vond dat dat niet kon ism met menselijke
waardigheid en beriep zich op grondrechten> betrokkene vond anders, mag ik zelf niet
uit maken wat ism menselijke waardigheid is.
● Idem met orgaandonatie > mag je dat niet zelf weten ? of moet je mensen tegen hun zelf
beschermen
Belang contractsvrijheid dat staat tegen over handhaving regels:
A. Principieel belang: Wanneer partijen een overeenkomst sluiten die in strijd is met
publiekrechtelijke regels, bestaat er een principieel belang bij handhaving van die regels.
Het zou vreemd zijn wanneer partijen door middel van een privaatrechtelijke
overeenkomst regels zouden kunnen omzeilen.
B. Praktisch belang:Daar staat tegenover dat overeenkomsten niet te snel nietig of
anderszins aantastbaar moeten worden verklaard. In het economisch verkeer zijn vaak
meerdere overeenkomsten met elkaar verbonden. Wanneer één overtreding van een
publiekrechtelijke regel onmiddellijk tot nietigheid van de overeenkomst zou leiden, kan
dit grote gevolgen hebben voor andere rechtsverhoudingen. Dit wordt het domino-effect
genoemd.
Wat als iedere overtreding van publiekrecht tot nietigheid zou leiden?
● Dat zou betekenen dat iedere overeenkomst waarbij op enige manier een
publiekrechtelijke regel wordt overtreden automatisch geen rechtsgevolg heeft.
● Dat zou erg verstrekkend zijn.
Een vergelijkbare kwestie bestaat binnen het aansprakelijkheidsrecht: Wat als iedere gedraging
in strijd met publiekrecht onrechtmatig zou zijn?
● Ook daar geldt dat een overtreding van een regel niet automatisch betekent dat iedere
persoon die daardoor schade lijdt een vordering heeft.
Daarom is er Behoefte aan poortwachters op de grens tussen privaatrecht en
publiekrecht, art. 3:40 en 6:163.
Deze bepalingen functioneren als een soort poortwachter.
● Art. 6:163 BW alleen od als norm is geschonden die strekt tot beschemring belang >
inperking
● Dit is het Zelfde bij Art. 3:40 BW bepaalt onder welke omstandigheden strijd met
regels ertoe leidt dat een rechtshandeling nietig of vernietigbaar is.
Algemene achtergrond: overeenkomstenrecht en het gelaagde systeem van het BW
,Voordat wordt gekeken naar nietigheid en vernietigbaarheid, is het goed om te onthouden dat
het overeenkomstenrecht in het BW een gelaagd karakter heeft.
● Boek 3 BW bevat algemene regels over vermogensrechtelijke rechtshandelingen.
● Boek 6 BW bevat algemene regels over verbintenissen en overeenkomsten.
● Boek 7 BW bevat regels over benoemde bijzondere overeenkomsten.
Bij nietigheden en vernietigbaarheden zie je dit gelaagde karakter duidelijk terug. Algemene
regels uit Boek 3 en Boek 6 kunnen van toepassing zijn naast de specifieke regeling van een
bepaalde overeenkomst uit bijvoorbeeld Boek 7 BW.
Benoemde en onbenoemde overeenkomsten
1. Een benoemde overeenkomst is een overeenkomst die in de wet geregeld is en
waarvoor een specifieke wettelijke regeling bestaat.> een koopovereenkomst.
2. Een onbenoemde overeenkomst heeft geen eigen, volledig uitgewerkte wettelijke
regeling.> een distributieovereenkomst.
Het voordeel van benoemde overeenkomsten is dat de wet vaak duidelijkheid en
rechtszekerheid biedt, bijvoorbeeld over:
● beëindiging;
● rechten en verplichtingen;
● remedies;
● bescherming van partijen.
Daarnaast kunnen wettelijke regelingen een zwakkere contractspartij beschermen. Sommige
regels zijn bijvoorbeeld semidwingend recht, waardoor niet onbeperkt ten nadele van de
beschermde partij van de wettelijke regeling kan worden afgeweken.
2) Wat zijn verschillen tussen nietigheid en vernietigbaarheid?
Er bestaan twee manieren om contractsvrijheid in te perken:
1. Nietigheid; geen gevolg
2. Vernietigbaarheid. Wederpartij aan de bel trekken en met terugwerkende kracht dan
ook zelfde werking
Nietigheid: Nietigheid ziet op een algemeen belang en de r.h. heeft niet het door partijen
beoogde rechtsgevolg.
● Bij nietigheid is de rechtshandeling dus van rechtswege niet geldig. De rechtshandeling
heeft niet het rechtsgevolg dat partijen ermee wilden bereiken. ( ambtshalve toets)
Nietigheid geldt dus van rechtswege.
Vernietigbaarheid: 6:228 bw/ 3:41 bw Vernietigbaarheid ziet op een particulier belang en
de rechtshandeling (hierna: r.h.) is geldig, maar partij kan deze vernietigen.
, ● Een vernietigbare rechtshandeling is dus in eerste instantie gewoon geldig. De
beschermde partij kan er echter voor kiezen om de rechtshandeling te vernietigen.
● Vernietigbaarheid beschermt daarmee vooral een particulier belang, oftewel het belang
van een specifieke partij.
● Bij vernietigbaarheid gaat het vaak om bepalingen die bedoeld zijn om een bepaalde
partij te beschermen, bijvoorbeeld bij: handelingsonbekwaamheid; geestelijke stoornis;
bedrog; bedreiging; misbruik van omstandigheden; dwaling.
● Zolang de vernietiging bevoegde partij geen beroep doet op vernietiging, blijft de
overeenkomst in beginsel gewoon gelden.
● Vernietiging > terugwerkende kracht
Toetsing:
Nietigheid: ambtshalve toepassing door rechter (25 Rv). De rechter kan en moet dus zelf
rekening houden met nietigheid wanneer de relevante feiten voor hem vaststaan. Een partij
hoeft zich niet noodzakelijk expliciet op de nietigheid te beroepen. Nietigheid wordt dus niet aan
de keuze van de partijen overgelaten wanneer het gaat om een norm waarvan de schending tot
nietigheid leidt.
Vernietiging: beroep door partij vereist (3:49). Bij vernietigbaarheid is actie van de
beschermde partij nodig. Die partij moet zich op vernietiging beroepen. Doet de
vernietigingsbevoegde partij dat niet, dan blijft de rechtshandeling geldig.
Daarnaast gelden: Bijzondere verjaringsregels bij vernietiging (3:52 en 3:51 lid 3)!
Deze bepalingen zijn dus belangrijk om erbij te kennen wanneer je met vernietigbaarheid te
maken hebt.
Gevolg vernietiging
Voorbeeld:
● V verkoopt en levert op 1 januari een auto aan K.
● K vernietigt op 1 maart de overeenkomst wegens dwaling (6:228).
● Wie was eigenaar van de auto op 1 februari?
De overeenkomst wordt pas op 1 maart vernietigd, maar vernietiging heeft terugwerkende
kracht. Daarom moet je bij de vraag wie op 1 februari eigenaar was rekening houden met het
feit dat de vernietiging later terugwerkt.
Het is dus belangrijk onderscheid te maken tussen:
● het moment waarop een beroep op vernietiging wordt gedaan;
● en het juridische gevolg van de vernietiging.
Door de terugwerkende kracht wordt de rechtshandeling behandeld alsof zij vanaf het begin
geen rechtsgevolg heeft gehad.
Gevolg nietigheid
