FORENSISCHE HULPVERLENING - LES 1
Focus: Slachtofferzorg, Rechten & Diensten
INLEIDING: WAAROM DEZE KENNIS ESSENTIEEL IS
Voor het examen is het cruciaal dat je de rechten van slachtoffers kent en de verschillende
diensten met hun specifieke eigenheden. Als sociaal werker moet je als slachtoffer wordt/bent, de
juiste informatie kunnen geven en naar de correcte diensten kunnen verwijzen.
SECUNDAIRE VICTIMISERING VERMIJDEN!
Indien slachtoffers van het kastje naar de muur worden gezonden of niet goed geholpen worden,
spreekt men over secundaire victimisering. Dit dient ten allen tijde vermeden te worden. Als sociaal
werker draag je de verantwoordelijkheid om dit te voorkomen door:
● Correcte doorverwijzing naar de juiste dienst
● Duidelijke informatie over rechten en procedures
● Professionele bejegening en ondersteuning
DEEL 1: HISTORIEK - CONTEXT BEGRIJPEN
1.1 Evolutie van het Strafrecht
Ancien Régime (voor 1789)
● Absolute macht van de koning
● Straffen als alleenrecht van de koning
● Straffen moesten vergeldend en afschrikwekkend zijn
● Willekeur: wrede onderzoeksmethoden, wrede en ongelijke straffen
● Doel: vergelding en afschrikking via publieke straffen
Verlichtingsfilosofen (18de eeuw)
● Voltaire, Montesquieu, Locke, Rousseau
● Tegen willekeur en almacht koning
● Drie basisprincipes (magna charta van het strafrecht):
1. Legaliteitsbeginsel: Nulla poena sine lege (geen straf zonder wet) - misdrijven en
straffen moeten vooraf in wet vastgelegd worden
2. Proportionaliteitsbeginsel: straffen moeten in verhouding staan tot ernst misdrijf
3. Subsidiariteitsbeginsel: strafrecht als ultimum remedium (laatste redmiddel)
,Klassiek Strafrecht
● Franse Code Pénal van 1810 = basis van huidig Belgisch Strafwetboek (⚠️ 2026: nieuw
Strafwetboek!)
● Rationeel mensbeeld: mensen zijn rationele wezens die bewust kiezen
● Rechters als "la bouche de la loi" (mond van de wet) - geen interpretatievrijheid
● Ontoerekeningsvatbaren en jongeren kunnen niet bewust schuldig zijn
Sociaal Verweer (eind 19de eeuw)
● Mens is geen rationeel wezen, maar gedetermineerd
● Misdrijf = resultaat van oorzakelijke factoren (ras, milieu, biogenetische factoren, sociale
context)
● Van schuldnotie naar gevaarsnotie
● Straf niet vooraf bepaald - rechter bepaalt bij straftoemeting
● Focus op individuele noden en re-integratie
● Bijzondere preventie in plaats van repressie
1.2 Start Welzijnswerk in Justitiële Context
Wet Lejeune (31 mei 1888)
● Eerste wet op voorwaardelijke invrijheidstelling
● Tijdsgeest: caritasdenken
● Sociale hulpverlening in verlengde van strafrechtsdoelen
● Interventie-instrumenten: werkverschaffing en heropvoeding
● Functie: iedereen conform maatschappelijke normen laten handelen
● Politiek model: nachtwakerstaat
Beschermingscomités in Gevangenissen
● Opgericht n.a.v. wet Lejeune
● Opdracht: gedetineerden tot inkeer en morele verbetering brengen
● Aanvankelijk vrijwilligers
● 1920: intrede van psychiaters en maatschappelijk werkers
● Taken: diagnose, behandeling, sociale wederaanpassing
● Samenwerking met externe voorzieningen, steeds i.f.v. justitieprioriteiten
● Voorop: preventie en controle van afwijkend gedrag
1.3 Na Tweede Wereldoorlog: Sociaal Verweer met Menselijk Gelaat
Invloed Mensenrechten
● Universele Verklaring van de Rechten van de Mens
● Sterk geloof in mogelijkheden tot resocialisatie van dader
● Meer aandacht voor legaliteitsbeginsel
● Gevaar van sociaal verweer: misbruiken door autoritaire regimes (nazi-Duitsland)
, Belangrijke Wetgeving
● Europese Minimumregels voor Behandeling van Gedetineerden: gevangenen recht op
menswaardige behandeling
● Wet Jeugdbescherming
● Probatiewet
● OCMW-wet (8 juli 1976): gedetineerde heeft recht op maatschappelijke dienstverlening voor
leven in menselijke waardigheid (art. 1)
Gevolg: Hulpverlening trad uit schaduw van strafrecht en profileerde zich als:
● Autonome waarde
● Kritische spiegel naar justitie
1.4 Invloedrijke Gebeurtenissen (jaren 80-90)
Gebeurtenissen die sector beïnvloeden:
● Bende van Nijvel (1982-1985)
● CCC (1984-1985)
● Heizeldrama (1985)
● Dutroux-affaire (1996)
● Ontsnapping Dutroux (1998) - stroomversnelling
Octopusakkoord: Hervorming Justitie en Politie dringt zich op
Invloed op Sociaal Werk:
● Opvolging en begeleiding van ex-gedetineerden
● Bijstand aan slachtoffers en nabestaanden ← belangrijk!
1.5 Het Spanningsveld: Justitie vs. Welzijnswerk
Forensisch welzijnswerk = snijvlak van twee werelden:
JUSTITIE WELZIJNSWERK
Bescherming maatschappij Welzijn individu
Handhaven sociale orde Maatschappelijke dienstverlening
Strafrecht Emanciperen van cliënten
Spanningsveld in Praktijk:
● Gemandateerde voorzieningen (gevangenis, justitiehuis): meldingsplicht
● Niet-gemandateerde voorzieningen (CAW, CGG): beroepsgeheim
● Sociaal werkers kunnen botsen op vlak van beroepsgeheim vs. meldingsplicht
Focus: Slachtofferzorg, Rechten & Diensten
INLEIDING: WAAROM DEZE KENNIS ESSENTIEEL IS
Voor het examen is het cruciaal dat je de rechten van slachtoffers kent en de verschillende
diensten met hun specifieke eigenheden. Als sociaal werker moet je als slachtoffer wordt/bent, de
juiste informatie kunnen geven en naar de correcte diensten kunnen verwijzen.
SECUNDAIRE VICTIMISERING VERMIJDEN!
Indien slachtoffers van het kastje naar de muur worden gezonden of niet goed geholpen worden,
spreekt men over secundaire victimisering. Dit dient ten allen tijde vermeden te worden. Als sociaal
werker draag je de verantwoordelijkheid om dit te voorkomen door:
● Correcte doorverwijzing naar de juiste dienst
● Duidelijke informatie over rechten en procedures
● Professionele bejegening en ondersteuning
DEEL 1: HISTORIEK - CONTEXT BEGRIJPEN
1.1 Evolutie van het Strafrecht
Ancien Régime (voor 1789)
● Absolute macht van de koning
● Straffen als alleenrecht van de koning
● Straffen moesten vergeldend en afschrikwekkend zijn
● Willekeur: wrede onderzoeksmethoden, wrede en ongelijke straffen
● Doel: vergelding en afschrikking via publieke straffen
Verlichtingsfilosofen (18de eeuw)
● Voltaire, Montesquieu, Locke, Rousseau
● Tegen willekeur en almacht koning
● Drie basisprincipes (magna charta van het strafrecht):
1. Legaliteitsbeginsel: Nulla poena sine lege (geen straf zonder wet) - misdrijven en
straffen moeten vooraf in wet vastgelegd worden
2. Proportionaliteitsbeginsel: straffen moeten in verhouding staan tot ernst misdrijf
3. Subsidiariteitsbeginsel: strafrecht als ultimum remedium (laatste redmiddel)
,Klassiek Strafrecht
● Franse Code Pénal van 1810 = basis van huidig Belgisch Strafwetboek (⚠️ 2026: nieuw
Strafwetboek!)
● Rationeel mensbeeld: mensen zijn rationele wezens die bewust kiezen
● Rechters als "la bouche de la loi" (mond van de wet) - geen interpretatievrijheid
● Ontoerekeningsvatbaren en jongeren kunnen niet bewust schuldig zijn
Sociaal Verweer (eind 19de eeuw)
● Mens is geen rationeel wezen, maar gedetermineerd
● Misdrijf = resultaat van oorzakelijke factoren (ras, milieu, biogenetische factoren, sociale
context)
● Van schuldnotie naar gevaarsnotie
● Straf niet vooraf bepaald - rechter bepaalt bij straftoemeting
● Focus op individuele noden en re-integratie
● Bijzondere preventie in plaats van repressie
1.2 Start Welzijnswerk in Justitiële Context
Wet Lejeune (31 mei 1888)
● Eerste wet op voorwaardelijke invrijheidstelling
● Tijdsgeest: caritasdenken
● Sociale hulpverlening in verlengde van strafrechtsdoelen
● Interventie-instrumenten: werkverschaffing en heropvoeding
● Functie: iedereen conform maatschappelijke normen laten handelen
● Politiek model: nachtwakerstaat
Beschermingscomités in Gevangenissen
● Opgericht n.a.v. wet Lejeune
● Opdracht: gedetineerden tot inkeer en morele verbetering brengen
● Aanvankelijk vrijwilligers
● 1920: intrede van psychiaters en maatschappelijk werkers
● Taken: diagnose, behandeling, sociale wederaanpassing
● Samenwerking met externe voorzieningen, steeds i.f.v. justitieprioriteiten
● Voorop: preventie en controle van afwijkend gedrag
1.3 Na Tweede Wereldoorlog: Sociaal Verweer met Menselijk Gelaat
Invloed Mensenrechten
● Universele Verklaring van de Rechten van de Mens
● Sterk geloof in mogelijkheden tot resocialisatie van dader
● Meer aandacht voor legaliteitsbeginsel
● Gevaar van sociaal verweer: misbruiken door autoritaire regimes (nazi-Duitsland)
, Belangrijke Wetgeving
● Europese Minimumregels voor Behandeling van Gedetineerden: gevangenen recht op
menswaardige behandeling
● Wet Jeugdbescherming
● Probatiewet
● OCMW-wet (8 juli 1976): gedetineerde heeft recht op maatschappelijke dienstverlening voor
leven in menselijke waardigheid (art. 1)
Gevolg: Hulpverlening trad uit schaduw van strafrecht en profileerde zich als:
● Autonome waarde
● Kritische spiegel naar justitie
1.4 Invloedrijke Gebeurtenissen (jaren 80-90)
Gebeurtenissen die sector beïnvloeden:
● Bende van Nijvel (1982-1985)
● CCC (1984-1985)
● Heizeldrama (1985)
● Dutroux-affaire (1996)
● Ontsnapping Dutroux (1998) - stroomversnelling
Octopusakkoord: Hervorming Justitie en Politie dringt zich op
Invloed op Sociaal Werk:
● Opvolging en begeleiding van ex-gedetineerden
● Bijstand aan slachtoffers en nabestaanden ← belangrijk!
1.5 Het Spanningsveld: Justitie vs. Welzijnswerk
Forensisch welzijnswerk = snijvlak van twee werelden:
JUSTITIE WELZIJNSWERK
Bescherming maatschappij Welzijn individu
Handhaven sociale orde Maatschappelijke dienstverlening
Strafrecht Emanciperen van cliënten
Spanningsveld in Praktijk:
● Gemandateerde voorzieningen (gevangenis, justitiehuis): meldingsplicht
● Niet-gemandateerde voorzieningen (CAW, CGG): beroepsgeheim
● Sociaal werkers kunnen botsen op vlak van beroepsgeheim vs. meldingsplicht
