Forensische psychologie
Hoorcollege 1 Introductie
Wat is klinische forensische psychologie?
- Bevindt zich op het snijvlak van psychologie en het rechtssysteem.
- Wetenschap die zich bezighoudt met:
• Afwijkend (antisociaal) gedrag.
• Persoonlijkheid.
• Cognities.
• Preventie en interventie.
• Diagnostiek.
• Snijvlak met de andere takken van psychologie (medische, biologische,
ontwikkelings, sociale).
Het forensische werkveld:
- Politiebureau en HvB.
- Gevangenis en PPC.
- Pro Justitia rapportage (NIFP).
- Wetenschappelijk onderzoek.
- Zorginstellingen:
• Forensische psychiatrische poliklinieken deeltijdbehandeling, dagbesteding.
• Forensische woonbegeleiding (F-RIBW) – Niveau 1.
• Forensische psychiatrische afdelingen (FPA, Longcare) – Niveau 2.
• Forensische psychiatrische klinieken (FPK) – Niveau 3.
• Forensische psychiatrische centra (FPC) – Niveau 4.
Hangen of leven:
- Criminele carrière start vaak op jonge leeftijd.
- Hoe eerder de fout in, hoe hardnekkiger de problemen.
- Blijvende problematiek: moeite krijgen van een baan.
- Wat kunnen we hier aan doen?
Vijf dadergroepen:
1. Jeugddelinquenten.
- Jeugdige moordenaars.
2. Patiënten met psychopathie/psychopathische trekken.
- Antisociale kenmerken.
- Gebrekkige emotieregulatie/verwerking.
3. Patiënten met een ontwikkelingsstoornis.
- ADHD.
- ASS.
- LVB.
4. Zedendelinquenten.
- Integrated theory of sexual offending.
1
, 5. Plegers van huiselijk geweld.
- Pleger van partnergeweld en kindermishandeling.
- Overlap in huiselijk geweld.
Forensische psychiatrie: een kort geschiedenis overzicht
- 460 – 377 v.C.: Hippocrates.
- Middeleeuwen:
• Onder curatele van familie.
• Machtigingen voor het opsluiten.
- 15 – 17e eeuw:
e
• 15e eeuw: dolhuizen.
• Bezeten door de duivel: heksenjacht in de 16e en 17e eeuw.
•
Johannes Wier (1515-1588): “De praestigiis Daemonum et incantationibus ac
Veneficiis” → een betoog tegen de heksenvervolging en de marteling van vermeende
heksen. Stelde dat heksen geen echt pact met de duivel sloten en geen
bovennatuurlijke krachten bezaten. Volgens hem was er bij vrouwen die van hekserij
beschuldigd werden sprake van psychische ziekte of wanen en moesten ze medisch
worden geholpen in plaats van gedood.
- e
18 eeuw: De verlichting
• De Franse revolutie: het verlichte denken.
• 1809 in NL: crimineel wetboek → 1811: Code Pénal.
• 1886: invoering wetboek van Strafrecht.
• Meer aandacht voor psychische afwijkingen.
• Natuurwetenschappelijke benadering.
• Engeland: Moral treatment.
• Enkele wettelijke regelingen voor opsluiting psychisch gestoorden.
- 19e eeuw: Manie sans délire
• Pinel: Manie sans délire.
• Delinquenten vaker niet gestraft wegens mentale problematiek.
• 1841: Krankzinnigenwet.
- Eerste helft 20e eeuw: TBR
• Nieuwe maatregel TBR.
• Voorstel van Hamel.
• 1928: TBR.
• 1933: Stopwet.
- Tweede helft 20e eeuw: TBS
• Commissie naoorlogs strafrecht.
• 1951: Beginselenwet → rechten en plichten van gevangenen worden wettelijk
geregeld.
• Utrechtse school: Baan, Pompe en Kempe.
• Betere zorg.
• Jaren 60: toename duur.
• 1988: TBS.
• Ca. 1995: Longstay.
2
,19e eeuw: overgang van “criminaliteit is een morele keuze” naar het idee van crimineel gedrag kan
worden beïnvloed door biologische factoren, psychologische kenmerken en sociale omstandigheden.
Hierdoor ontstond meer aandacht voor het wetenschappelijk bestuderen van daders.
1886: invoering wetboek van Strafrecht → hierin vastgelegd welke straffen en maatregelen de
rechter kan opleggen. Iemand is niet verantwoordelijk voor een gepleegd delict als hij aan een
‘gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis’ lijdt. De rechter bepaald met behulp van een
psychiater of iemand ontoerekeningsvatbaar (en dus onschuldig) of toerekeningsvatbaar (schuldig)
is. Schuldig = gevangenisstraf. Mensen die volledig ontoerekeningsvatbaar worden verklaard kunnen
vanaf 1886 gedwongen worden opgenomen in een psychiatrische inrichting. Echter wordt er geen
rekening gehouden met de ‘middengroep’: verminderd toerekeningsvatbaar.
Strafrecht jeugdigen in 19e / 20e eeuw:
- Eerder: geen onderscheid tussen kind en volwassene.
- Tijdens Code Pénal: ‘zonder oordeels des onderscheids’.
- 1905: invoering Kinderwetten.
- Van straffen en wreking naar verbetering.
→ Staat in het teken van de verschuiving naar moderne strafrechtschool: belang dader, niet de
daad:
• Gericht op herstel/verbetering.
• Rechtsvaardige straf.
• Mildere straffen, maar garantie veiligheid burgers?
20e eeuw:
- Voorstel Van Hamel:
• Lichtere vergrijpen: maatregel of straf ter beschikking.
• Zwaardere vergrijpen: behandeling en verpleging van lange duur.
• Zeer zware vergrijpen: terbeschikkingstelling van de regering; behandeling van 10
jaar en daarna verder overweging.
- 1928: TBR ofwel Psychopatenwetten opname in strafrecht: terbeschikkingsstelling van de
regering (en verpleging).
• Biedt de mogelijkheid een gecombineerd vonnis uit te spreken. De verdachte krijgt
een gevangenisstraf voor het deel waaraan hij schuldig is; voor het onschuldige deel
krijg je TBR. Kan worden opgelegd voor elk misdrijf en wordt opgelegd voor 2 jaar.
De rechter kan de TBR steeds verlengen met een periode van 1 of 2 jaar en kan in
principe levenslang duren.
- Veel nieuwe instellingen → tijdelijke Stopwet in 1933 (TBR alleen nog voor ernstige delicten).
• Door de vele oplegging van de TBR-maatregel ontstond en een capaciteitsprobleem.
Om dit op te lossen werd tijdelijk de Psychopathennoodwet/Stopwet ingevoerd om
oplegging van de maatregel te beperken. TBR mag alleen nog opgelegd worden als er
een zeer ernstig delict gepleegd is en als de kans op herhaling groot is.
Nauwelijks behandeling tijdens TBR → er werd weinig aandacht besteed aan behandeling; opsluiting
was genoeg. Na de oorlog werden psychiatrische en psychologische behandelingsmogelijkheden
ontwikkeld en toegepast in TBR-instellingen. Men is van mening dat als de oorzaak van het criminele
3
, gedrag wordt weggenomen, het gedrag vanzelf verdwijnt. Door deze gedachte en intrekking van de
Stopwet neemt het capaciteitsprobleem weer toe.
Basiswetgeving TBS:
- In 1971 ontstond een veranderd tijdsgeest met meer nadruk op zelfbeschikking en tolerantie
van andere leefstijlen (antipsychiatrie).
- Wet Bijzonder Opneming in Psychiatrische Ziekenhuizen (Wet BOPZ).
- Binnen enkele decennia ontstond een groep patiënten met ernstige psychiatrische
ziektebeelden waaraan geen intensieve zorg en begeleiding werd gegeven en die in sommige
gevallen overlast veroorzaakten. BOPZ ingrijpen niet (lang genoeg) mogelijk.
- Sinds 1 januari 2019: Wet Forensische Zorg (WFZ).
- Sinds 1 januari 2020: Wet verplichte GGZ en Wet Zorg en Dwang.
- Huidig: 28 forensische zorgtitels.
Straffen of behandelen?
- Waar wordt iemand van verdacht?
- Maakt hij een zieke/gestoorde indruk? (PJ-rapportage)
- Wat staat voorop: noodzaak behandelen of noodzaak bestraffen?
- Welk onderzoek is vereist om een besluit te nemen over de passende maatregel die tevens
voldoet aan criteria van proportionaliteit, subsidiariteit en effectiviteit?
Basis onder opleggen maatregel:
- Delict gepleegd waarvoor minstens 4 jaar gevangenis kan worden opgelegd (ernst in hier
criterium).
• Geheel of gedeeltelijke ontoerekeningsvatbaarheid als gevolg van psychische ziekte
of stoornis.
• Die indien niet behandeld tot herhaling van delict leidt.
- Dus: bij de instroom is de kans op recidive theoretisch gezien 100%. Deze moet met de tijd
afnemen. De behandeling moet tevens gericht zijn op het terugdringen van het recidiverisico
tot maatschappelijk aanvaardbare normen.
Kern van de TBS-maatregel:
- TBS is een behandelmaatregel en geen strafmaatregel.
- In de wet ligt niet alleen vastgelegd dat behandeling nodig is, maar wordt ook de opdracht
tot resocialisatie gegeven.
- Beveiliging van de samenleving is het directe doel.
- Verhouding controle – zorg: waarop sturen?
• Op korte termijn door hoge beveiliging van gebouwen.
• Op lange termijn door de stoornis of ziekte zodanig te behandelen dat gevaar voor
herhaling voldoende geweken is.
- Verlof is onderdeel van het TBS-stelsel omdat terugkeer in de samenleving uiteindelijk doel
is.
4
Hoorcollege 1 Introductie
Wat is klinische forensische psychologie?
- Bevindt zich op het snijvlak van psychologie en het rechtssysteem.
- Wetenschap die zich bezighoudt met:
• Afwijkend (antisociaal) gedrag.
• Persoonlijkheid.
• Cognities.
• Preventie en interventie.
• Diagnostiek.
• Snijvlak met de andere takken van psychologie (medische, biologische,
ontwikkelings, sociale).
Het forensische werkveld:
- Politiebureau en HvB.
- Gevangenis en PPC.
- Pro Justitia rapportage (NIFP).
- Wetenschappelijk onderzoek.
- Zorginstellingen:
• Forensische psychiatrische poliklinieken deeltijdbehandeling, dagbesteding.
• Forensische woonbegeleiding (F-RIBW) – Niveau 1.
• Forensische psychiatrische afdelingen (FPA, Longcare) – Niveau 2.
• Forensische psychiatrische klinieken (FPK) – Niveau 3.
• Forensische psychiatrische centra (FPC) – Niveau 4.
Hangen of leven:
- Criminele carrière start vaak op jonge leeftijd.
- Hoe eerder de fout in, hoe hardnekkiger de problemen.
- Blijvende problematiek: moeite krijgen van een baan.
- Wat kunnen we hier aan doen?
Vijf dadergroepen:
1. Jeugddelinquenten.
- Jeugdige moordenaars.
2. Patiënten met psychopathie/psychopathische trekken.
- Antisociale kenmerken.
- Gebrekkige emotieregulatie/verwerking.
3. Patiënten met een ontwikkelingsstoornis.
- ADHD.
- ASS.
- LVB.
4. Zedendelinquenten.
- Integrated theory of sexual offending.
1
, 5. Plegers van huiselijk geweld.
- Pleger van partnergeweld en kindermishandeling.
- Overlap in huiselijk geweld.
Forensische psychiatrie: een kort geschiedenis overzicht
- 460 – 377 v.C.: Hippocrates.
- Middeleeuwen:
• Onder curatele van familie.
• Machtigingen voor het opsluiten.
- 15 – 17e eeuw:
e
• 15e eeuw: dolhuizen.
• Bezeten door de duivel: heksenjacht in de 16e en 17e eeuw.
•
Johannes Wier (1515-1588): “De praestigiis Daemonum et incantationibus ac
Veneficiis” → een betoog tegen de heksenvervolging en de marteling van vermeende
heksen. Stelde dat heksen geen echt pact met de duivel sloten en geen
bovennatuurlijke krachten bezaten. Volgens hem was er bij vrouwen die van hekserij
beschuldigd werden sprake van psychische ziekte of wanen en moesten ze medisch
worden geholpen in plaats van gedood.
- e
18 eeuw: De verlichting
• De Franse revolutie: het verlichte denken.
• 1809 in NL: crimineel wetboek → 1811: Code Pénal.
• 1886: invoering wetboek van Strafrecht.
• Meer aandacht voor psychische afwijkingen.
• Natuurwetenschappelijke benadering.
• Engeland: Moral treatment.
• Enkele wettelijke regelingen voor opsluiting psychisch gestoorden.
- 19e eeuw: Manie sans délire
• Pinel: Manie sans délire.
• Delinquenten vaker niet gestraft wegens mentale problematiek.
• 1841: Krankzinnigenwet.
- Eerste helft 20e eeuw: TBR
• Nieuwe maatregel TBR.
• Voorstel van Hamel.
• 1928: TBR.
• 1933: Stopwet.
- Tweede helft 20e eeuw: TBS
• Commissie naoorlogs strafrecht.
• 1951: Beginselenwet → rechten en plichten van gevangenen worden wettelijk
geregeld.
• Utrechtse school: Baan, Pompe en Kempe.
• Betere zorg.
• Jaren 60: toename duur.
• 1988: TBS.
• Ca. 1995: Longstay.
2
,19e eeuw: overgang van “criminaliteit is een morele keuze” naar het idee van crimineel gedrag kan
worden beïnvloed door biologische factoren, psychologische kenmerken en sociale omstandigheden.
Hierdoor ontstond meer aandacht voor het wetenschappelijk bestuderen van daders.
1886: invoering wetboek van Strafrecht → hierin vastgelegd welke straffen en maatregelen de
rechter kan opleggen. Iemand is niet verantwoordelijk voor een gepleegd delict als hij aan een
‘gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis’ lijdt. De rechter bepaald met behulp van een
psychiater of iemand ontoerekeningsvatbaar (en dus onschuldig) of toerekeningsvatbaar (schuldig)
is. Schuldig = gevangenisstraf. Mensen die volledig ontoerekeningsvatbaar worden verklaard kunnen
vanaf 1886 gedwongen worden opgenomen in een psychiatrische inrichting. Echter wordt er geen
rekening gehouden met de ‘middengroep’: verminderd toerekeningsvatbaar.
Strafrecht jeugdigen in 19e / 20e eeuw:
- Eerder: geen onderscheid tussen kind en volwassene.
- Tijdens Code Pénal: ‘zonder oordeels des onderscheids’.
- 1905: invoering Kinderwetten.
- Van straffen en wreking naar verbetering.
→ Staat in het teken van de verschuiving naar moderne strafrechtschool: belang dader, niet de
daad:
• Gericht op herstel/verbetering.
• Rechtsvaardige straf.
• Mildere straffen, maar garantie veiligheid burgers?
20e eeuw:
- Voorstel Van Hamel:
• Lichtere vergrijpen: maatregel of straf ter beschikking.
• Zwaardere vergrijpen: behandeling en verpleging van lange duur.
• Zeer zware vergrijpen: terbeschikkingstelling van de regering; behandeling van 10
jaar en daarna verder overweging.
- 1928: TBR ofwel Psychopatenwetten opname in strafrecht: terbeschikkingsstelling van de
regering (en verpleging).
• Biedt de mogelijkheid een gecombineerd vonnis uit te spreken. De verdachte krijgt
een gevangenisstraf voor het deel waaraan hij schuldig is; voor het onschuldige deel
krijg je TBR. Kan worden opgelegd voor elk misdrijf en wordt opgelegd voor 2 jaar.
De rechter kan de TBR steeds verlengen met een periode van 1 of 2 jaar en kan in
principe levenslang duren.
- Veel nieuwe instellingen → tijdelijke Stopwet in 1933 (TBR alleen nog voor ernstige delicten).
• Door de vele oplegging van de TBR-maatregel ontstond en een capaciteitsprobleem.
Om dit op te lossen werd tijdelijk de Psychopathennoodwet/Stopwet ingevoerd om
oplegging van de maatregel te beperken. TBR mag alleen nog opgelegd worden als er
een zeer ernstig delict gepleegd is en als de kans op herhaling groot is.
Nauwelijks behandeling tijdens TBR → er werd weinig aandacht besteed aan behandeling; opsluiting
was genoeg. Na de oorlog werden psychiatrische en psychologische behandelingsmogelijkheden
ontwikkeld en toegepast in TBR-instellingen. Men is van mening dat als de oorzaak van het criminele
3
, gedrag wordt weggenomen, het gedrag vanzelf verdwijnt. Door deze gedachte en intrekking van de
Stopwet neemt het capaciteitsprobleem weer toe.
Basiswetgeving TBS:
- In 1971 ontstond een veranderd tijdsgeest met meer nadruk op zelfbeschikking en tolerantie
van andere leefstijlen (antipsychiatrie).
- Wet Bijzonder Opneming in Psychiatrische Ziekenhuizen (Wet BOPZ).
- Binnen enkele decennia ontstond een groep patiënten met ernstige psychiatrische
ziektebeelden waaraan geen intensieve zorg en begeleiding werd gegeven en die in sommige
gevallen overlast veroorzaakten. BOPZ ingrijpen niet (lang genoeg) mogelijk.
- Sinds 1 januari 2019: Wet Forensische Zorg (WFZ).
- Sinds 1 januari 2020: Wet verplichte GGZ en Wet Zorg en Dwang.
- Huidig: 28 forensische zorgtitels.
Straffen of behandelen?
- Waar wordt iemand van verdacht?
- Maakt hij een zieke/gestoorde indruk? (PJ-rapportage)
- Wat staat voorop: noodzaak behandelen of noodzaak bestraffen?
- Welk onderzoek is vereist om een besluit te nemen over de passende maatregel die tevens
voldoet aan criteria van proportionaliteit, subsidiariteit en effectiviteit?
Basis onder opleggen maatregel:
- Delict gepleegd waarvoor minstens 4 jaar gevangenis kan worden opgelegd (ernst in hier
criterium).
• Geheel of gedeeltelijke ontoerekeningsvatbaarheid als gevolg van psychische ziekte
of stoornis.
• Die indien niet behandeld tot herhaling van delict leidt.
- Dus: bij de instroom is de kans op recidive theoretisch gezien 100%. Deze moet met de tijd
afnemen. De behandeling moet tevens gericht zijn op het terugdringen van het recidiverisico
tot maatschappelijk aanvaardbare normen.
Kern van de TBS-maatregel:
- TBS is een behandelmaatregel en geen strafmaatregel.
- In de wet ligt niet alleen vastgelegd dat behandeling nodig is, maar wordt ook de opdracht
tot resocialisatie gegeven.
- Beveiliging van de samenleving is het directe doel.
- Verhouding controle – zorg: waarop sturen?
• Op korte termijn door hoge beveiliging van gebouwen.
• Op lange termijn door de stoornis of ziekte zodanig te behandelen dat gevaar voor
herhaling voldoende geweken is.
- Verlof is onderdeel van het TBS-stelsel omdat terugkeer in de samenleving uiteindelijk doel
is.
4
