HAVO 5 · EINDEXAMEN 2027
Economie
Complete samenvatting
Alle CE-domeinen D tot en met I plus rekenvaardigheden, in één
overzicht
✓ Alle CE-stof per domein uitgelegd in gewone taal
✓ Rekenvaardigheden: indexcijfers, elasticiteit, break-even, belasting
✓ Economische ketens en examentips bij elk onderwerp
✓ 32 oefenvragen in examenstijl met uitwerkingen en puntenverdeling
✓ Gecontroleerd met de syllabus CE 2027
1 2 3 4 5 6 7
Vaardigheden Markt Ruilen in de tijd Speltheorie Risico Welvaart en groei Conjunctuur
Gecontroleerd met de syllabus centraal examen economie havo 2027 (CvTE, versie 2, juli 2025). Methode-
onafhankelijk: bruikbaar naast LWEO, Pincode, Integraal, Praktische Economie en andere methodes.
Economie havo · Eindexamensamenvatting 2027 pagina
, Inhoud
Wat staat waar?
1 Rekenvaardigheden en antwoordtechniek
2 Markt
3 Ruilen over de tijd
4 Samenwerken en onderhandelen
5 Risico en informatie
6 Welvaart en groei
7 Goede tijden, slechte tijden
8 Oefenvragen
9 Uitwerkingen
ZO GEBRUIK JE DEZE SAMENVATTING
Deze samenvatting volgt de syllabus centraal examen economie havo 2027. Het CE toetst domein A
(vaardigheden) in combinatie met de domeinen D tot en met I. De domeinen B (schaarste), C (ruil), J
(onderzoek) en K (keuzeonderwerpen) horen bij het schoolexamen. Lees per domein de uitleg, leer de
ketens en maak daarna de oefenvragen achterin.
LET OP: ZO ZIET HET CE ERUIT
Het centraal examen telt mee voor 50% van je eindcijfer. Je krijgt contextopgaven: een situatie met
bronnen (teksten, tabellen, grafieken) en daarover vragen waarin je begrippen uit verschillende domeinen
combineert. Feitenkennis over de context zelf hoef je niet te kennen; het gaat om het toepassen van de
begrippen.
1. Rekenvaardigheden en antwoordtechniek
Domein A: wat je in elke opgave nodig hebt
Het centraal examen economie bestaat uit contextopgaven: een tekst met bronnen (tabellen, grafieken) en
daarna vragen. Je moet de economische begrippen herkennen in de context, rekenen met de gegevens en
redeneren. Domein A wordt dus altijd getoetst, in combinatie met de andere domeinen.
Economie havo · Eindexamensamenvatting 2027 pagina
, Rekenen met procenten en indexcijfers
Onderwerp Hoe reken je? Voorbeeld
Procentuele verandering (nieuw − oud) ÷ oud × 100% 80 → 92: 12 ÷ 80 × 100% = 15%
Procentpunt Verschil tussen twee percentages Werkloosheid 3,6% → 4,0% = +0,4
procentpunt (= +11,1%)
Promille / perunage ‰ = per duizend; perunage = deel 3‰ = 0,003 = 0,3%
van 1
Indexcijfer waarde ÷ waarde basisjaar × 100 Basisjaar = 100
Basisjaar verleggen oud indexcijfer ÷ indexcijfer nieuw Index 2025 = 130, nieuw basisjaar
basisjaar × 100 2022 met index 125: 130 ÷ 125 × 100 =
104
Reëel indexcijfer nominaal indexcijfer ÷ prijsindexcijfer Loon index 106, prijzen index 104: 106
× 100 ÷ 104 × 100 = 101,9 → reëel +1,9%
Gewogen gemiddelde Σ(waarde × gewicht) ÷ Σ gewichten CPI: prijsstijging per productgroep ×
aandeel in uitgaven
VEELGEMAAKTE FOUT
“Het loon steeg 6% en de prijzen 4%, dus de koopkracht steeg 2%.” Dat is een benadering. Het exacte
antwoord krijg je met indexcijfers: 106 ÷ 104 × 100 = 101,9, dus 1,9%. Op het examen wordt vaak het exacte
antwoord gevraagd.
Antwoordtechniek
Vraagwoord Wat wordt er verwacht?
Noem Alleen het begrip of feit, zonder uitleg
Bereken Berekening opschrijven, met tussenstappen en eenheid
Verklaar / leg uit Een redenering: oorzaak → gevolg, met economische
begrippen
Beredeneer of … Kies een kant en onderbouw met een redenering
Toon aan Laat met een berekening of redenering zien dat de
bewering klopt
EXAMENTIP: DE ECONOMISCHE KETEN
Bij “leg uit”-vragen scoor je punten met een keten van stappen, waarbij elke stap uit de vorige volgt.
Bijvoorbeeld: renteverhoging → lenen wordt duurder → minder investeringen en consumptie → minder
bestedingen → minder vraag naar producten → lagere inflatie. Sla geen stap over en gebruik vaktaal.
LET OP: VERBANDEN ZIJN CETERIS PARIBUS
Economen redeneren vaak ceteris paribus: “als de rest gelijk blijft”. Een vraag als “wat gebeurt er met de
evenwichtsprijs als het inkomen stijgt?” beantwoord je dus zonder andere veranderingen erbij te halen,
tenzij de tekst die noemt.
Economie havo · Eindexamensamenvatting 2027 pagina
Economie
Complete samenvatting
Alle CE-domeinen D tot en met I plus rekenvaardigheden, in één
overzicht
✓ Alle CE-stof per domein uitgelegd in gewone taal
✓ Rekenvaardigheden: indexcijfers, elasticiteit, break-even, belasting
✓ Economische ketens en examentips bij elk onderwerp
✓ 32 oefenvragen in examenstijl met uitwerkingen en puntenverdeling
✓ Gecontroleerd met de syllabus CE 2027
1 2 3 4 5 6 7
Vaardigheden Markt Ruilen in de tijd Speltheorie Risico Welvaart en groei Conjunctuur
Gecontroleerd met de syllabus centraal examen economie havo 2027 (CvTE, versie 2, juli 2025). Methode-
onafhankelijk: bruikbaar naast LWEO, Pincode, Integraal, Praktische Economie en andere methodes.
Economie havo · Eindexamensamenvatting 2027 pagina
, Inhoud
Wat staat waar?
1 Rekenvaardigheden en antwoordtechniek
2 Markt
3 Ruilen over de tijd
4 Samenwerken en onderhandelen
5 Risico en informatie
6 Welvaart en groei
7 Goede tijden, slechte tijden
8 Oefenvragen
9 Uitwerkingen
ZO GEBRUIK JE DEZE SAMENVATTING
Deze samenvatting volgt de syllabus centraal examen economie havo 2027. Het CE toetst domein A
(vaardigheden) in combinatie met de domeinen D tot en met I. De domeinen B (schaarste), C (ruil), J
(onderzoek) en K (keuzeonderwerpen) horen bij het schoolexamen. Lees per domein de uitleg, leer de
ketens en maak daarna de oefenvragen achterin.
LET OP: ZO ZIET HET CE ERUIT
Het centraal examen telt mee voor 50% van je eindcijfer. Je krijgt contextopgaven: een situatie met
bronnen (teksten, tabellen, grafieken) en daarover vragen waarin je begrippen uit verschillende domeinen
combineert. Feitenkennis over de context zelf hoef je niet te kennen; het gaat om het toepassen van de
begrippen.
1. Rekenvaardigheden en antwoordtechniek
Domein A: wat je in elke opgave nodig hebt
Het centraal examen economie bestaat uit contextopgaven: een tekst met bronnen (tabellen, grafieken) en
daarna vragen. Je moet de economische begrippen herkennen in de context, rekenen met de gegevens en
redeneren. Domein A wordt dus altijd getoetst, in combinatie met de andere domeinen.
Economie havo · Eindexamensamenvatting 2027 pagina
, Rekenen met procenten en indexcijfers
Onderwerp Hoe reken je? Voorbeeld
Procentuele verandering (nieuw − oud) ÷ oud × 100% 80 → 92: 12 ÷ 80 × 100% = 15%
Procentpunt Verschil tussen twee percentages Werkloosheid 3,6% → 4,0% = +0,4
procentpunt (= +11,1%)
Promille / perunage ‰ = per duizend; perunage = deel 3‰ = 0,003 = 0,3%
van 1
Indexcijfer waarde ÷ waarde basisjaar × 100 Basisjaar = 100
Basisjaar verleggen oud indexcijfer ÷ indexcijfer nieuw Index 2025 = 130, nieuw basisjaar
basisjaar × 100 2022 met index 125: 130 ÷ 125 × 100 =
104
Reëel indexcijfer nominaal indexcijfer ÷ prijsindexcijfer Loon index 106, prijzen index 104: 106
× 100 ÷ 104 × 100 = 101,9 → reëel +1,9%
Gewogen gemiddelde Σ(waarde × gewicht) ÷ Σ gewichten CPI: prijsstijging per productgroep ×
aandeel in uitgaven
VEELGEMAAKTE FOUT
“Het loon steeg 6% en de prijzen 4%, dus de koopkracht steeg 2%.” Dat is een benadering. Het exacte
antwoord krijg je met indexcijfers: 106 ÷ 104 × 100 = 101,9, dus 1,9%. Op het examen wordt vaak het exacte
antwoord gevraagd.
Antwoordtechniek
Vraagwoord Wat wordt er verwacht?
Noem Alleen het begrip of feit, zonder uitleg
Bereken Berekening opschrijven, met tussenstappen en eenheid
Verklaar / leg uit Een redenering: oorzaak → gevolg, met economische
begrippen
Beredeneer of … Kies een kant en onderbouw met een redenering
Toon aan Laat met een berekening of redenering zien dat de
bewering klopt
EXAMENTIP: DE ECONOMISCHE KETEN
Bij “leg uit”-vragen scoor je punten met een keten van stappen, waarbij elke stap uit de vorige volgt.
Bijvoorbeeld: renteverhoging → lenen wordt duurder → minder investeringen en consumptie → minder
bestedingen → minder vraag naar producten → lagere inflatie. Sla geen stap over en gebruik vaktaal.
LET OP: VERBANDEN ZIJN CETERIS PARIBUS
Economen redeneren vaak ceteris paribus: “als de rest gelijk blijft”. Een vraag als “wat gebeurt er met de
evenwichtsprijs als het inkomen stijgt?” beantwoord je dus zonder andere veranderingen erbij te halen,
tenzij de tekst die noemt.
Economie havo · Eindexamensamenvatting 2027 pagina
