HAVO 5 · EINDEXAMEN 2027
Aardrijkskunde
Complete
samenvatting
Alle CE-stof van Wereld, Aarde, Brazilië en Nederland in één
overzicht, uitgelegd in gewone taal
✓ Alle syllabusonderwerpen stap voor stap uitgelegd
✓ Oorzaak-gevolgketens zoals het correctievoorschrift ze wil zien
✓ Examentips uit echte correctievoorschriften (2023–2026)
✓ Begrippen per onderwerp + begrippenlijst A–Z
✓ 20 oefenvragen in examenstijl met uitwerkingen
A1 B2 C2 D1 E1
Vaardigheden Wereld Aarde Brazilië Nederland
Gecontroleerd met de syllabus centraal examen aardrijkskunde havo 2027 (versie 2, juli
2025). Geschikt voor havo 4 en havo 5.
Aardrijkskunde havo 5 · Eindexamensamenvatting 2027 pagina
, Inhoud
Wat staat er in deze samenvatting?
1 Zo werkt het centraal examen
2 Het examen · 180 minuten, zeven opgaven, geen atlas
3 Antwoordtechniek · Één schakel is één punt
4 A1 Vaardigheden · Geografisch denken zit in elke vraag
5 B2 Wereld · Centrum en periferie verklaren de wereldkaart
6 C2 Aarde · Endogeen bouwt op, exogeen breekt af
7 D1 Brazilië · Een rijk zuidoosten, een arm noordoosten en een regenwoud onder druk
8 E1 Nederland · Water vasthouden, bergen en afvoeren, en steden die veranderen
9 Begrippenlijst A–Z · Alle CE-begrippen uit de syllabus
10 Oefenvragen · Twintig vragen in examenstijl
11 Uitwerkingen van de oefenvragen
12 Examen-checklist
Aardrijkskunde havo 5 · Eindexamensamenvatting 2027 pagina
, 1. Zo werkt het centraal examen
Wat wordt er getoetst, en hoe scoor je punten?
Wat moet je kennen?
Onderdeel Wat houdt het in?
A1 Vaardigheden Geografisch denken: kaarten lezen en analyseren,
vraagtypen herkennen, werken met dimensies,
schaalniveaus en relaties. Zit verwerkt in elke vraag.
B2 Wereld Indicatoren en ontwikkeling, het wereldsysteem
(centrum en periferie), demografische transitie,
cultuurgebieden, handel, migratie en globalisering.
C2 Aarde Platentektoniek, vulkanen en aardbevingen, verwering
en erosie, de gesteentekringloop, wind, zeestromen,
klimaten en landschapszones, landdegradatie.
D1 Brazilië Beeldvorming, kern en periferie, ongelijkheid, steden en
favela's, klimaat en vegetatie, hulpbronnen, ontbossing,
positie in Zuid-Amerika en de wereld.
E1 Nederland Rivieren en overstromingen, droogte en waterbeleid
(Ruimte voor de Rivier, Deltaprogramma), stedelijke
vraagstukken, leefbaarheid en wijkbeleid.
Let op: check je examenjaar. Het centraal examen telt mee voor 50% van je eindcijfer; het
schoolexamen (PTA) voor de andere 50%. Deze samenvatting is gecontroleerd met de syllabus
centraal examen aardrijkskunde havo 2027 (versie 2, juli 2025). Alles wat hier staat, kan in het CE
gevraagd worden. Stof die alleen in het schoolexamen zit, staat er niet in.
Zo gebruik je deze samenvatting
Groene vakken met Examentip laten zien waar leerlingen vaak punten verliezen en hoe het
correctievoorschrift nakijkt.
Ketens met pijlen zijn de redeneringen die je in het examen moet opschrijven. Elke pijl is vaak één punt.
Na elk onderwerp staat een begrippentabel met alle syllabusbegrippen. Achterin vind je ze ook allemaal
van A tot Z.
Oefen tot slot met de 20 oefenvragen en kijk ze na met de uitwerkingen.
Aardrijkskunde havo 5 · Eindexamensamenvatting 2027 pagina
, 2. Het examen
180 minuten, zeven opgaven, geen atlas
Wat je op examendag krijgt
Het CE duurt 180 minuten (DUO.pdf)). In 2026 was dat van 13.30 tot 16.30 uur. Je krijgt een opgavenboekje,
een bronnenboekje en een kaartenkatern. Een atlas mag niet. Het CvTE schafte de atlas af omdat
leerlingen met verschillende atlassen werkten (Bosatlas of Alcarta). Daardoor hadden ze een "ongelijke
uitgangspositie". Alle kaarten die je nodig hebt, staan nu in het examenmateriaal. Alleen bij het mondelinge
staatsexamen van DUO speelt de atlas nog een rol. Voor jou geldt dat niet (DUO.pdf)). Er is geen officiële
topografielijst. Je moet wel zelf weten waar de grote gebieden liggen, zoals de vijf regio's van Brazilië, de
grote rivieren van Nederland en de belangrijke plaatgrenzen. Kaarten krijg je alleen voor het onderwerp van
een opgave.
Hoe het examen eruitziet
Het eerste tijdvak van 2026 is het nieuwste voorbeeld:
Opgave Titel Vragen Domein
1 De wereld van Nutella 1–4 Wereld (B2)
2 De Passport Power Index 5–8 Wereld (B2)
3 Vulkanisme op Java, 9–13 Aarde (C2)
Indonesië
4 Just digg it! 14–17 Aarde (C2)
5 Nationale parken in 18–25 Brazilië (D1)
Brazilië
6 De Overijsselse Vecht 26–29 Nederland water (E1)
7 Leefbaarheidsverschillen 30–33 Nederland stad (E1)
in Nederland
Reken op ongeveer 2 punten per vraag. De syllabus legt geen vast aantal punten per domein vast, dus de
verdeling kan elk jaar een beetje anders zijn.
De vraagtypen in het correctievoorschrift van 2026 zijn: meerkeuze (soms met deelpunten), oorzaak-
gevolg-vragen (1 punt voor de oorzaak, 1 punt voor het gevolg), vragen met twee onderdelen (vaak
bronverwijzing plus uitleg), bronvergelijkingen en redeneringen van 3 punten met meerdere schakels. Er
zijn geen vakspecifieke correctieregels. Wel geldt de algemene regel 3.6: ontbreekt een gevraagde
verklaring of uitleg, of klopt die niet, dan krijg je 0 punten, tenzij het beoordelingsmodel iets anders zegt.
Recente CE-casussen laten zien dat het examen steeds nieuwe gebieden kiest. Voorbeelden zijn
sheaboter, het Suezkanaal, containervervoer, Saba, IJsland, de Azoren, Taupo (Nieuw-Zeeland), de
Chocolate Hills (Filipijnen), Java, de Cerrado, Porto Central, Ilha de Marajó, de Overijsselse Vecht en de
Passport Power Index. Je leert dus modellen en begrippen en past die toe op wat in de bron staat.
Aardrijkskunde havo 5 · Eindexamensamenvatting 2027 pagina
Aardrijkskunde
Complete
samenvatting
Alle CE-stof van Wereld, Aarde, Brazilië en Nederland in één
overzicht, uitgelegd in gewone taal
✓ Alle syllabusonderwerpen stap voor stap uitgelegd
✓ Oorzaak-gevolgketens zoals het correctievoorschrift ze wil zien
✓ Examentips uit echte correctievoorschriften (2023–2026)
✓ Begrippen per onderwerp + begrippenlijst A–Z
✓ 20 oefenvragen in examenstijl met uitwerkingen
A1 B2 C2 D1 E1
Vaardigheden Wereld Aarde Brazilië Nederland
Gecontroleerd met de syllabus centraal examen aardrijkskunde havo 2027 (versie 2, juli
2025). Geschikt voor havo 4 en havo 5.
Aardrijkskunde havo 5 · Eindexamensamenvatting 2027 pagina
, Inhoud
Wat staat er in deze samenvatting?
1 Zo werkt het centraal examen
2 Het examen · 180 minuten, zeven opgaven, geen atlas
3 Antwoordtechniek · Één schakel is één punt
4 A1 Vaardigheden · Geografisch denken zit in elke vraag
5 B2 Wereld · Centrum en periferie verklaren de wereldkaart
6 C2 Aarde · Endogeen bouwt op, exogeen breekt af
7 D1 Brazilië · Een rijk zuidoosten, een arm noordoosten en een regenwoud onder druk
8 E1 Nederland · Water vasthouden, bergen en afvoeren, en steden die veranderen
9 Begrippenlijst A–Z · Alle CE-begrippen uit de syllabus
10 Oefenvragen · Twintig vragen in examenstijl
11 Uitwerkingen van de oefenvragen
12 Examen-checklist
Aardrijkskunde havo 5 · Eindexamensamenvatting 2027 pagina
, 1. Zo werkt het centraal examen
Wat wordt er getoetst, en hoe scoor je punten?
Wat moet je kennen?
Onderdeel Wat houdt het in?
A1 Vaardigheden Geografisch denken: kaarten lezen en analyseren,
vraagtypen herkennen, werken met dimensies,
schaalniveaus en relaties. Zit verwerkt in elke vraag.
B2 Wereld Indicatoren en ontwikkeling, het wereldsysteem
(centrum en periferie), demografische transitie,
cultuurgebieden, handel, migratie en globalisering.
C2 Aarde Platentektoniek, vulkanen en aardbevingen, verwering
en erosie, de gesteentekringloop, wind, zeestromen,
klimaten en landschapszones, landdegradatie.
D1 Brazilië Beeldvorming, kern en periferie, ongelijkheid, steden en
favela's, klimaat en vegetatie, hulpbronnen, ontbossing,
positie in Zuid-Amerika en de wereld.
E1 Nederland Rivieren en overstromingen, droogte en waterbeleid
(Ruimte voor de Rivier, Deltaprogramma), stedelijke
vraagstukken, leefbaarheid en wijkbeleid.
Let op: check je examenjaar. Het centraal examen telt mee voor 50% van je eindcijfer; het
schoolexamen (PTA) voor de andere 50%. Deze samenvatting is gecontroleerd met de syllabus
centraal examen aardrijkskunde havo 2027 (versie 2, juli 2025). Alles wat hier staat, kan in het CE
gevraagd worden. Stof die alleen in het schoolexamen zit, staat er niet in.
Zo gebruik je deze samenvatting
Groene vakken met Examentip laten zien waar leerlingen vaak punten verliezen en hoe het
correctievoorschrift nakijkt.
Ketens met pijlen zijn de redeneringen die je in het examen moet opschrijven. Elke pijl is vaak één punt.
Na elk onderwerp staat een begrippentabel met alle syllabusbegrippen. Achterin vind je ze ook allemaal
van A tot Z.
Oefen tot slot met de 20 oefenvragen en kijk ze na met de uitwerkingen.
Aardrijkskunde havo 5 · Eindexamensamenvatting 2027 pagina
, 2. Het examen
180 minuten, zeven opgaven, geen atlas
Wat je op examendag krijgt
Het CE duurt 180 minuten (DUO.pdf)). In 2026 was dat van 13.30 tot 16.30 uur. Je krijgt een opgavenboekje,
een bronnenboekje en een kaartenkatern. Een atlas mag niet. Het CvTE schafte de atlas af omdat
leerlingen met verschillende atlassen werkten (Bosatlas of Alcarta). Daardoor hadden ze een "ongelijke
uitgangspositie". Alle kaarten die je nodig hebt, staan nu in het examenmateriaal. Alleen bij het mondelinge
staatsexamen van DUO speelt de atlas nog een rol. Voor jou geldt dat niet (DUO.pdf)). Er is geen officiële
topografielijst. Je moet wel zelf weten waar de grote gebieden liggen, zoals de vijf regio's van Brazilië, de
grote rivieren van Nederland en de belangrijke plaatgrenzen. Kaarten krijg je alleen voor het onderwerp van
een opgave.
Hoe het examen eruitziet
Het eerste tijdvak van 2026 is het nieuwste voorbeeld:
Opgave Titel Vragen Domein
1 De wereld van Nutella 1–4 Wereld (B2)
2 De Passport Power Index 5–8 Wereld (B2)
3 Vulkanisme op Java, 9–13 Aarde (C2)
Indonesië
4 Just digg it! 14–17 Aarde (C2)
5 Nationale parken in 18–25 Brazilië (D1)
Brazilië
6 De Overijsselse Vecht 26–29 Nederland water (E1)
7 Leefbaarheidsverschillen 30–33 Nederland stad (E1)
in Nederland
Reken op ongeveer 2 punten per vraag. De syllabus legt geen vast aantal punten per domein vast, dus de
verdeling kan elk jaar een beetje anders zijn.
De vraagtypen in het correctievoorschrift van 2026 zijn: meerkeuze (soms met deelpunten), oorzaak-
gevolg-vragen (1 punt voor de oorzaak, 1 punt voor het gevolg), vragen met twee onderdelen (vaak
bronverwijzing plus uitleg), bronvergelijkingen en redeneringen van 3 punten met meerdere schakels. Er
zijn geen vakspecifieke correctieregels. Wel geldt de algemene regel 3.6: ontbreekt een gevraagde
verklaring of uitleg, of klopt die niet, dan krijg je 0 punten, tenzij het beoordelingsmodel iets anders zegt.
Recente CE-casussen laten zien dat het examen steeds nieuwe gebieden kiest. Voorbeelden zijn
sheaboter, het Suezkanaal, containervervoer, Saba, IJsland, de Azoren, Taupo (Nieuw-Zeeland), de
Chocolate Hills (Filipijnen), Java, de Cerrado, Porto Central, Ilha de Marajó, de Overijsselse Vecht en de
Passport Power Index. Je leert dus modellen en begrippen en past die toe op wat in de bron staat.
Aardrijkskunde havo 5 · Eindexamensamenvatting 2027 pagina
