Inleiding tot het recht
Begripsomgeving
Gedragsregels
Gedragsregels: voorschriften die worden opgelegd om ins gedrag in een bepaalde richting te sturen.
Zij drukken uit ‘wat anders kan, maar niet anders mag’. Hierin onderscheiden zij zich van indicatieve
regels, die beschrijven ‘wat is’.
Afdwingbaar gesteld door de overheid
Alle rechtsregels zijn gedragsregels, maar niet alle gedragsregels zijn daarom rechtsregels. Vele
gedragsregels missen juridische afdwingbaarheid om als rechtsregels bestempeld te worden.
Afdwingbaarheid: verwijst naar de aanwezigheid van technieken, sancties, waarmee de naleving van
de gedragsregels worden gewaarborgd. Afdwingbaarheid zorgt ervoor dat men die regels niet
zomaar ongestoord naast zich neerlegt.
Alle rechtsregels zijn afdwingbare gedragsregels, maar niet alle afdwingbare gedragsregels zijn
daarom rechtsregels. Er is sprake van recht indien de naleving van de gedragsregels afgedwongen
wordt door de overheid (het staatsapparaat)
Opmerkingen:
- Dat rechtsregels afgedwongen worden door de overheid wil niet zeggen dat rechtsregels per
se uitgevaardigd moeten worden door de overheid.
- Het begrip sanctie valt niet volledig samen met het begrip straf. Soms bestaat de
sanctionering in het recht uit het opleggen van een straf (bv: gevangenisstraf, boete), maar
niet altijd. Strafsancties worden immers enkel opgelegd bij misdrijven. Misdrijven zijn
schendingen van welbepaalde rechtsregels, namelijk strafrechtregels. Wie andere dan
strafrechtelijke regels overtreedt, zal geen straf opgelegd krijgen, maar zal te maken krijgen
met een andere afdwingingsmiddelen, waarvan de schadevergoeding 1 van de meest
gebruikte is.
- Sommige gedragsregels zijn zowel morele regels als rechtsregels dus dubbel afdwingbaar.
Het doel van het recht
Orde: zonder rechtsregels zou er chaos zijn. Mensen zouden zelf kiezen om rechts of links te rijden
op de rijweg, met alle gevolgen van dien.
Rechtszekerheid: door rechtsregels weten mensen beter waar ze aan toe zijn, wat hen te wachten
staat als ze zich op een bepaalde manier gedragen, en hebben ze minder het gevoel aan willekeur
onderworpen te zijn.
De bronnen van het recht
- De wetgeving (in ruime zin)
- De gewoonte
- De algemene rechtsbeginselen
- De rechtspraak
- De rechtsleer
- Sommige private regelgeving
1
,De wetgeving in ruime zin
Omschrijving
Federale wetten: wetgeving gestemd door het federale parlement.
Decreten en ordonnanties: wetgeving gestemd door de deelstaatparlementen in ons land.
Beslissingen van de uitvoerende macht: Koninklijke Besluiten, Ministeriële Besluiten, gemeentelijke
en provinciale besluiten,…
Waar vind je de wetgeving?
Wetgeving (met uitzondering van gemeentelijke en provinciale besluiten) wordt gepubliceerd in het
Belgisch Staatsblad. Maar… nadat een wet werd gepubliceerd in het staatsblad, is het goed mogelijk
dat ze nadien nog wijzigingen ondergaat.
Provincies: publiceren hun wetgeving in het Bestuursmemoriaal.
Gemeenten: maken hun wetgeving nog steeds bekend via aanplakking en via neerlegging op de
griffie van de rechtbank van eerste aanleg en van de politierechtbank.
De gewoonte
Rechtsgewoonten zijn de gevestigde, ongeschreven gebruiken die door de gemeenschap als
bindende rechtsregels worden beschouwd.
Bv: het gebruik van een attest van overlijden
De algemene rechtsbeginselen
Algemene rechtsbeginselen zijn ongeschreven gedragsregels die op een bepaald ogenblik essentieel
worden geacht voor de samenleving.
Bv: de bescherming van de zwakken, verbod van eigenrichting (verbod om eigen recht in handen te
nemen), de eerbiediging van de menselijke persoon
De rechtspraak
De rechtspraak is het geheel van rechterlijke uitspraken, namelijk:
- De vonnissen van de rechtbanken
- De arresten van de hoven
- De uitspraken van de andere rechtscolleges over de geschillen die hen worden voorgelegd.
De uitspraak van de rechter is alleen bindend voor de partijen die bij de rechtszaak betrokken zijn.
Hierin ligt een belangrijk verschil met de wet in materiële zin, de gewoonte en de algemene
rechtsbeginselen, die algemeen bindende voorschriften zijn.
De rechtspraak is dus weliswaar geen algemeen bindende bron, maar toch een gezaghebbende bron.
De taak van de rechter is dus veel meer dan het mechanisch toepassen van een abstracte regel op
een concreet geval.
De rechtsleer
De rechtsleer is het geheel van publicaties waarin rechtsgeleerden hun opvattingen over het recht
meedelen. Ook de rechtskeer is slechts een gezaghebbende rechtsbron: zij is op zich niet algemeen
bindend, maar kan wel een grote invloed uitoefenen op de wetgeving en de rechters.
2
,Private regelgeving
Zo zijn overeenkomsten (voor zover ze aan de geldigheidsvoorwaarden voldoen) die tussen 2
personen zijn aangegaan bindend voor die 2 partijen. Wordt een overeenkomst niet nageleefd, dan
kan de naleving ervan afgedwongen worden via de overheid (bv: de rechtbank) (bv
draagmoederschap)
De indeling van het recht
De klassieke indeling in publiekrecht en privaatrecht
Het publiekrecht
Het publiekrecht regelt de organisatie en de werking van de overheid (Federale Staat,
gemeenschappen, gewesten, provincies, gemeenten, openbare diensten,…) en de relatie va de
overheid met de burgers. Tot het publiekrecht behoren de volgende rechtstakken:
Grondwettelijk recht: dit recht bevat de fundamentele regels van het publiekrecht. Meer bepaald
gaat het om de belangrijkste regels over de inrichting en de werking van de verschillende
staatsmachten (wetgevende, uitvoerende, rechterlijke), de fundamentele rechten en vrijheden van
de burgers.
Bestuursrecht of administratief recht: dit recht regelt de werking en de structuur van de organen van
de uitvoerende macht (‘administratie of bestuur’), voor zover dit niet geregeld is door het
staatsrecht. Het administratief recht maakt je wegwijs in de verschillende administratieve diensten
en hun werking (bv: dienst leefmilieu), alsook in het statuut van de ambtenaren die er werken.
Strafrecht: dit recht bestaat uit de regels met betrekking tot het opleggen van strafsancties.
Fiscaal recht: omvat het geheel van regels met betrekking tot het heffen en innen van belastingen
(bv: BTW, successierechten, zegelrechten,…)
Gerechtelijk recht of procesrecht: bevat de regels met betrekking tot de organisatie, de bevoegdheid
en de werking van de rechtscolleges (rechtbanken, hoven,…), de manier waarop men moet
procederen, de rechtsmiddelen die tegen een rechterlijke uitspraak kunnen worden aangewend
(beroep, verzet), de uitvoering van rechterlijke uitspraken.
Het gerechtelijk recht wordt gewoonlijk verder ingedeeld in: gerechtelijk privaatrecht,
strafprocesrecht of strafvorderingsrecht
Het privaatrecht
Het privaatrecht regelt de verhoudingen tussen burgers onderling. Tot het privaatrecht behoren de
volgende rechtstakken:
Handelsrecht: het privaatrecht dat (enkel) van toepassing is op handelaars en op daden van
koophandel.
Burgerlijk recht: regelt de verhoudingen tussen burgers in het algemeen. Dit wil zeggen dat deze
regels gelden voor alle burgers, zonderonderscheid van stand of beroep.
- Wie rechten en plichten kan hebben ten opzichte van anderen, vanaf wanneer en tot
wanneer, en of hij deze rechten en plichten zelf en zelfstandig kan uitoefenen. Dit noemt
men het personenrecht.
3
, - De verhoudingen tussen echtgenoten, tussen ouders en kinderen, tussen personen die uit de
echt scheiden of uit de echt gescheiden zijn, en in mindere mate tussen ongehuwd
samenwonenden. Vormt het familierecht of gezinsrecht.
- De verhouding tussen gehuwden, op het vlak van vermogen, in het
huwelijksvermogensrecht.
- Verhoudingen die ontstaan op basis van een overeenkomst (huurder-verhuurder) in het
overeenkomstenrecht.
- Verhoudingen die ontstaan op basis van een onrechtmatige daad
- Rechten die burgers kunnen laten gelden t.o.v. allerhande soorten goederen in het
zakenrecht
- De erfrechtelijke verhouding tussen erflater en erfgenamen in het erfrecht
De belangrijkste bron van burgerlijk recht is het Burgerlijk Wetboek.
Gemengde rechtstakken
De tweedeling tussen publiek- en privaatrecht is niet volmaakt. Sommige rechtstakken zijn een
mengsel van publiekrecht en privaatrecht. Daarom noemt men ze gemengde rechtstakken. Daartoe
behoren:
- Het arbeidsrecht: regelt de (arbeids-)verhoudingen tussen werkgevers en werknemers
- Het sociale zekerheidsrecht: regelt de verschillende sociale voorzieningen (bv: werkloosheid,
ziekte, moederschap, kinderlast,…)
Indeling op basis van de normerende waarde van de rechtsregels
Niet alle rechtsregels moeten altijd worden nageleefd.
Aanvullend recht
Sommige rechtsregels mag men naast zich neerleggen, maar dan alleen maar indien men (op
voorhand) een andere, afwijkende regeling heeft afgesproken. Indien men geen afwijkende regeling
heeft getroffen, dan moeten ze wel worden nageleefd. Deze rechtsregels zijn aanvullend recht.
Volgens het wettelijk huwelijksvermogensstelsel worden de goederen van gehuwden verdeeld in:
- Een eigen vermogen van de man (bevat onder meer de goederen van het huwelijk)
- Een eigen vermogen van de vrouw (bevat onder meer de goederen van het huwelijk)
- Een gemeenschappelijk vermogen van beide echtgenoten (bevat onder meer alle inkomsten
uit beroepsactiviteiten en de goederen gekocht tijdens het huwelijk)
Gehuwden zijn echter niet verplicht om dit stelsel te volgen, maar dan moeten zij wel uitdrukkelijk
een ander stelsel overeenkomen. Het recht met betrekking tot het wettelijk
huwelijksvermogensstelsel is dus aanvullend recht.
Dwingend recht
Van vele regels mag men nooit afwijken. Deze regels zijn van dwingend recht. Er bestaan 2 soorten:
Het dwingend recht van openbare orde: dit recht beschermd de meest belangrijke en fundamentele
maatschappelijke waarden en belangen. Iedere afwijking van dit recht wordt met absolute nietigheid
gesanctioneerd.
Bv: men neemt aan dat het volledige publiekrecht van openbare orde is, een beperkt aantal regels uit
het privaatrecht zijn eveneens dwingend recht van openbare orde.
4
Begripsomgeving
Gedragsregels
Gedragsregels: voorschriften die worden opgelegd om ins gedrag in een bepaalde richting te sturen.
Zij drukken uit ‘wat anders kan, maar niet anders mag’. Hierin onderscheiden zij zich van indicatieve
regels, die beschrijven ‘wat is’.
Afdwingbaar gesteld door de overheid
Alle rechtsregels zijn gedragsregels, maar niet alle gedragsregels zijn daarom rechtsregels. Vele
gedragsregels missen juridische afdwingbaarheid om als rechtsregels bestempeld te worden.
Afdwingbaarheid: verwijst naar de aanwezigheid van technieken, sancties, waarmee de naleving van
de gedragsregels worden gewaarborgd. Afdwingbaarheid zorgt ervoor dat men die regels niet
zomaar ongestoord naast zich neerlegt.
Alle rechtsregels zijn afdwingbare gedragsregels, maar niet alle afdwingbare gedragsregels zijn
daarom rechtsregels. Er is sprake van recht indien de naleving van de gedragsregels afgedwongen
wordt door de overheid (het staatsapparaat)
Opmerkingen:
- Dat rechtsregels afgedwongen worden door de overheid wil niet zeggen dat rechtsregels per
se uitgevaardigd moeten worden door de overheid.
- Het begrip sanctie valt niet volledig samen met het begrip straf. Soms bestaat de
sanctionering in het recht uit het opleggen van een straf (bv: gevangenisstraf, boete), maar
niet altijd. Strafsancties worden immers enkel opgelegd bij misdrijven. Misdrijven zijn
schendingen van welbepaalde rechtsregels, namelijk strafrechtregels. Wie andere dan
strafrechtelijke regels overtreedt, zal geen straf opgelegd krijgen, maar zal te maken krijgen
met een andere afdwingingsmiddelen, waarvan de schadevergoeding 1 van de meest
gebruikte is.
- Sommige gedragsregels zijn zowel morele regels als rechtsregels dus dubbel afdwingbaar.
Het doel van het recht
Orde: zonder rechtsregels zou er chaos zijn. Mensen zouden zelf kiezen om rechts of links te rijden
op de rijweg, met alle gevolgen van dien.
Rechtszekerheid: door rechtsregels weten mensen beter waar ze aan toe zijn, wat hen te wachten
staat als ze zich op een bepaalde manier gedragen, en hebben ze minder het gevoel aan willekeur
onderworpen te zijn.
De bronnen van het recht
- De wetgeving (in ruime zin)
- De gewoonte
- De algemene rechtsbeginselen
- De rechtspraak
- De rechtsleer
- Sommige private regelgeving
1
,De wetgeving in ruime zin
Omschrijving
Federale wetten: wetgeving gestemd door het federale parlement.
Decreten en ordonnanties: wetgeving gestemd door de deelstaatparlementen in ons land.
Beslissingen van de uitvoerende macht: Koninklijke Besluiten, Ministeriële Besluiten, gemeentelijke
en provinciale besluiten,…
Waar vind je de wetgeving?
Wetgeving (met uitzondering van gemeentelijke en provinciale besluiten) wordt gepubliceerd in het
Belgisch Staatsblad. Maar… nadat een wet werd gepubliceerd in het staatsblad, is het goed mogelijk
dat ze nadien nog wijzigingen ondergaat.
Provincies: publiceren hun wetgeving in het Bestuursmemoriaal.
Gemeenten: maken hun wetgeving nog steeds bekend via aanplakking en via neerlegging op de
griffie van de rechtbank van eerste aanleg en van de politierechtbank.
De gewoonte
Rechtsgewoonten zijn de gevestigde, ongeschreven gebruiken die door de gemeenschap als
bindende rechtsregels worden beschouwd.
Bv: het gebruik van een attest van overlijden
De algemene rechtsbeginselen
Algemene rechtsbeginselen zijn ongeschreven gedragsregels die op een bepaald ogenblik essentieel
worden geacht voor de samenleving.
Bv: de bescherming van de zwakken, verbod van eigenrichting (verbod om eigen recht in handen te
nemen), de eerbiediging van de menselijke persoon
De rechtspraak
De rechtspraak is het geheel van rechterlijke uitspraken, namelijk:
- De vonnissen van de rechtbanken
- De arresten van de hoven
- De uitspraken van de andere rechtscolleges over de geschillen die hen worden voorgelegd.
De uitspraak van de rechter is alleen bindend voor de partijen die bij de rechtszaak betrokken zijn.
Hierin ligt een belangrijk verschil met de wet in materiële zin, de gewoonte en de algemene
rechtsbeginselen, die algemeen bindende voorschriften zijn.
De rechtspraak is dus weliswaar geen algemeen bindende bron, maar toch een gezaghebbende bron.
De taak van de rechter is dus veel meer dan het mechanisch toepassen van een abstracte regel op
een concreet geval.
De rechtsleer
De rechtsleer is het geheel van publicaties waarin rechtsgeleerden hun opvattingen over het recht
meedelen. Ook de rechtskeer is slechts een gezaghebbende rechtsbron: zij is op zich niet algemeen
bindend, maar kan wel een grote invloed uitoefenen op de wetgeving en de rechters.
2
,Private regelgeving
Zo zijn overeenkomsten (voor zover ze aan de geldigheidsvoorwaarden voldoen) die tussen 2
personen zijn aangegaan bindend voor die 2 partijen. Wordt een overeenkomst niet nageleefd, dan
kan de naleving ervan afgedwongen worden via de overheid (bv: de rechtbank) (bv
draagmoederschap)
De indeling van het recht
De klassieke indeling in publiekrecht en privaatrecht
Het publiekrecht
Het publiekrecht regelt de organisatie en de werking van de overheid (Federale Staat,
gemeenschappen, gewesten, provincies, gemeenten, openbare diensten,…) en de relatie va de
overheid met de burgers. Tot het publiekrecht behoren de volgende rechtstakken:
Grondwettelijk recht: dit recht bevat de fundamentele regels van het publiekrecht. Meer bepaald
gaat het om de belangrijkste regels over de inrichting en de werking van de verschillende
staatsmachten (wetgevende, uitvoerende, rechterlijke), de fundamentele rechten en vrijheden van
de burgers.
Bestuursrecht of administratief recht: dit recht regelt de werking en de structuur van de organen van
de uitvoerende macht (‘administratie of bestuur’), voor zover dit niet geregeld is door het
staatsrecht. Het administratief recht maakt je wegwijs in de verschillende administratieve diensten
en hun werking (bv: dienst leefmilieu), alsook in het statuut van de ambtenaren die er werken.
Strafrecht: dit recht bestaat uit de regels met betrekking tot het opleggen van strafsancties.
Fiscaal recht: omvat het geheel van regels met betrekking tot het heffen en innen van belastingen
(bv: BTW, successierechten, zegelrechten,…)
Gerechtelijk recht of procesrecht: bevat de regels met betrekking tot de organisatie, de bevoegdheid
en de werking van de rechtscolleges (rechtbanken, hoven,…), de manier waarop men moet
procederen, de rechtsmiddelen die tegen een rechterlijke uitspraak kunnen worden aangewend
(beroep, verzet), de uitvoering van rechterlijke uitspraken.
Het gerechtelijk recht wordt gewoonlijk verder ingedeeld in: gerechtelijk privaatrecht,
strafprocesrecht of strafvorderingsrecht
Het privaatrecht
Het privaatrecht regelt de verhoudingen tussen burgers onderling. Tot het privaatrecht behoren de
volgende rechtstakken:
Handelsrecht: het privaatrecht dat (enkel) van toepassing is op handelaars en op daden van
koophandel.
Burgerlijk recht: regelt de verhoudingen tussen burgers in het algemeen. Dit wil zeggen dat deze
regels gelden voor alle burgers, zonderonderscheid van stand of beroep.
- Wie rechten en plichten kan hebben ten opzichte van anderen, vanaf wanneer en tot
wanneer, en of hij deze rechten en plichten zelf en zelfstandig kan uitoefenen. Dit noemt
men het personenrecht.
3
, - De verhoudingen tussen echtgenoten, tussen ouders en kinderen, tussen personen die uit de
echt scheiden of uit de echt gescheiden zijn, en in mindere mate tussen ongehuwd
samenwonenden. Vormt het familierecht of gezinsrecht.
- De verhouding tussen gehuwden, op het vlak van vermogen, in het
huwelijksvermogensrecht.
- Verhoudingen die ontstaan op basis van een overeenkomst (huurder-verhuurder) in het
overeenkomstenrecht.
- Verhoudingen die ontstaan op basis van een onrechtmatige daad
- Rechten die burgers kunnen laten gelden t.o.v. allerhande soorten goederen in het
zakenrecht
- De erfrechtelijke verhouding tussen erflater en erfgenamen in het erfrecht
De belangrijkste bron van burgerlijk recht is het Burgerlijk Wetboek.
Gemengde rechtstakken
De tweedeling tussen publiek- en privaatrecht is niet volmaakt. Sommige rechtstakken zijn een
mengsel van publiekrecht en privaatrecht. Daarom noemt men ze gemengde rechtstakken. Daartoe
behoren:
- Het arbeidsrecht: regelt de (arbeids-)verhoudingen tussen werkgevers en werknemers
- Het sociale zekerheidsrecht: regelt de verschillende sociale voorzieningen (bv: werkloosheid,
ziekte, moederschap, kinderlast,…)
Indeling op basis van de normerende waarde van de rechtsregels
Niet alle rechtsregels moeten altijd worden nageleefd.
Aanvullend recht
Sommige rechtsregels mag men naast zich neerleggen, maar dan alleen maar indien men (op
voorhand) een andere, afwijkende regeling heeft afgesproken. Indien men geen afwijkende regeling
heeft getroffen, dan moeten ze wel worden nageleefd. Deze rechtsregels zijn aanvullend recht.
Volgens het wettelijk huwelijksvermogensstelsel worden de goederen van gehuwden verdeeld in:
- Een eigen vermogen van de man (bevat onder meer de goederen van het huwelijk)
- Een eigen vermogen van de vrouw (bevat onder meer de goederen van het huwelijk)
- Een gemeenschappelijk vermogen van beide echtgenoten (bevat onder meer alle inkomsten
uit beroepsactiviteiten en de goederen gekocht tijdens het huwelijk)
Gehuwden zijn echter niet verplicht om dit stelsel te volgen, maar dan moeten zij wel uitdrukkelijk
een ander stelsel overeenkomen. Het recht met betrekking tot het wettelijk
huwelijksvermogensstelsel is dus aanvullend recht.
Dwingend recht
Van vele regels mag men nooit afwijken. Deze regels zijn van dwingend recht. Er bestaan 2 soorten:
Het dwingend recht van openbare orde: dit recht beschermd de meest belangrijke en fundamentele
maatschappelijke waarden en belangen. Iedere afwijking van dit recht wordt met absolute nietigheid
gesanctioneerd.
Bv: men neemt aan dat het volledige publiekrecht van openbare orde is, een beperkt aantal regels uit
het privaatrecht zijn eveneens dwingend recht van openbare orde.
4
