Collegeaantekeningen Belastingrecht | Week 1 | Leiden | 2026/27

Week 1
Definitie
- Juridische definitie: elke heffing die de wetgever aanmerkt als belasting =
belasting
- Klassieke belasting volgens de fiscale theorie: belastingen zijn gedwongen
betalingen, anders dan bij wijze van straf, aan de overheid op grond van
algemeen geldende regels, waartegenover geen individuele tegenprestatie
staat.
Heffingen, belastingen en retributies




Fiscaal legaliteitsbeginsel
- Art. 104 GW: belastingen van het rijk worden geheven uit kracht van een
wet. Andere heffinfen van het rijk worden bij de wet geregeld
- Waarom wordt de lat staatsrechtelijk zo hoog gelegd?
 Inbreuk op eigendomsrecht
 Rechtszekerheid (fiscale zekerheid)
 Democratische legitimatie
De essentialia van een belasting




1. Subject
- Degene van wie de belasting wordt geheven
- Ligt vaak voor de hand

,  Subject van de inkomstenbelasting = natuurlijke persoon (art. 1.1. wet
IB 2001)
- Of het subject ook de belasting is verschuldigd, hangt af van het
heffingsmethode
- Of de belasting op het subject drukt, hangt af van de prijsvorming
(economie)
2. Object
- Grootheid waarover belasting wordt geheven
 Bijv. object van de inkomstenbelasting = belastbaar inkomen (art. 3.2.
Wet IB 2001)
 Bijv. object van een lokale hondenbelasting = aantal honden
- Object heeft betrekking op een van de drie economische grondslagen van
de belastingmix
 Arbeid
 Kapitaal
 Consumptie
3. Tarief
- Tarief bepaalt in combinatie met object in beginsel de verschuldigde
belasting
 Object x tarief = verschuldigde belasting
- Maar soms nog correcties (taks credits)
 Bijv. heffingskortingen en verrekenbare voorheffingen
- Let op: wettelijk tarief is niet het zelfde als belastingsdruk
Plaats van belastingrecht als rechtsgebied




Materieel vs. Formeel belastingrecht
- Afbakening is niet heel scherp
- Materieel belastingrecht
 Alle regels over de omvang van de belastingschuld
 Subject, object, tarief
- Formeel belastingrecht
 Rechten en verplichtingen belastingplichtige/fiscus en alle regels over
de wijze waarop de belastingschuld wordt vastgesteld en ingevorderd
 Fiscaal bestuursrecht en heffingsmethode
Onderscheid directe vs. Indirecte belastingen

,Functies van belastingheffing
- Budgettaire functie
 Verdeling van budgettaire last o.a. op basis van fiscale
verdelingsbeginselen (rechtsbeginselen)
- Herverdelingsfunctie
- Instrumentele functie
1. Budgettaire functie
- Belastingen zijn nodig om overheidsuitgaven te financieren, waaronder
collectieve goederen (politie, defensie, infrastructuur)
- Collectieve goederen
 Non-exclusief
 Non-rivaal
- Vanwege marktfalen produceert de overheid collectieve goederen die
worden gefinancierd door belastingen
- Arbeid, kapitaal en consumptie
- De aan het Nederlandse belastingstelsel ten grondslag liggende belasting
beginselen waaronder bij uitstek rechtvaardigheidsbeginselen kunnen
benoemen.
- De systematiek, basisleerstukken en hoofdregels van de belangrijke
belastingwetten kunnen toepassen op praktijksituaties (rechtsvinding).
- De maatschappelijke verschijningsvormen van belastbare feiten kunnen
herkennen.
- Van diverse transacties en beslissingen in het persoonlijke en zakelijke lev
en begrijpen wat de fiscale component ervan is.
- De formeel-juridische relaties tussen de belastingbetaler en de fiscus
kunnen benoemen.
Fiscale verdelingsbeginselen
1. Draagkracht beginsel
 Hoe meer draagkracht/betaalcapaciteit, hoe meer belasting
2. Profijtbeginsel
 Hoe meer profijt van publieke voorzieningen, hoe meer belasting
3. Buitenkansbeginsel
 Hoe meer meevallers, hoe meer belasting

, Draagkrachtbeginsel
- Draagkrachtbeginsel is het fiscale oerbeginsel!
 Uitwerking van het gelijkheidsbeginsel  belastingheffing naar ratio
van financiële draagkracht
 Natuurlijke tegenpool: koppelgeld
- Wat is draagkracht?
 Startpunt  inkomen  bestaansminimum
 Brug moet eerst eigen gewicht kunnen dragen, alvorens andere lasten
te torsen
 De meerderheid van de burgers ervaart draagkracht op huishoudniveau
Draagkracht en progressief tarief?
- Economische nutstheorie vormt (mede een) basis voor progressieve
belastingheffing naar draagkracht
- Voorbeeld:
 Stel inkomen X is 100,-, dan X 500 oplevert
 Het tarief is 40%, zodat X 40,- belasting betaald (nutsoffer 200)
 Stel dat X 100,- meer verdient, dat X nu 400 nut oplevert
 Wat is het tarief als X over die extra 100.- inkomen indien X daarover
weer 200 nut moet opofferen voor de schatkist?
2. Herverdelende functie
- Een element van sociale ongelijkheid is distributieve ongelijkheid (SCP
2023)
- Via belastingheffing kan inkomen- en vermogen worden herverdeeld
(sociale rechtvaardigheid)
- In Nederland herverdelen belastingen sec per saldo niet..
- .. maar de overheidsuitgaven herverdelen wel (CPB 2022)
 Uitkeringen, toeslagen, onderwijs en zorg
CPB-onderzoek 2022 herverdeling
- Belastingen herverdelen per saldo niet
 Degressief karakter premies sociale zekerheid en BTW  progressief
karakter IB
- Overheidsuitgaven herverdelen wel
 Uitkeringen, toeslagen, onderwijs en zorg
3. Instrumentele functie
- Nevendoeleinden van belastingheffing
- Belastingen stimuleren zaken die de maatschappij belangrijk vindt, bijv.
 Bevorderen arbeidsparticipatie, eigenwoningbezit, ondernemerschap,
etc.
- Belastingen ontmoedigen zaken die de maatschappij onwenselijk vindt,
bijv.
 Ontmoedigen roken, CO-2, plastic, etc.
De vier E’s voor een goed belastingstelsel
1. Eerlijk (rechtvaardig)
2. Effectief
3. Efficiënt (in welvaartstermen)
4. Eenvoudig