Oncologie
HOORCOLLEGE 1:
Epidemiologie, klinische presentatie en symptomatologie
EPIDEMIOLOGIE VAN KANKER
Belangrijke termen à kennen voor examen!
- Incidentie (of incidence rate) = aantal nieuwe diagnoses / 100 000 / jaar
- Prevalentie = aantal patiënten met een bepaalde aandoening op een gegeven moment
- Mortaliteit (of mortality rate) = aantal overlijdens / 100 000 / jaar
INCIDENTIE
- > 18 miljoen nieuwe kankergevallen internationaal per jaar (2018)
- De diagnose en behandeling van kanker is een internationale uitdaging
- De kankerincidentie varieert afhankelijk van regio, land of continent
- Soort kanker varieert ook, maar het blijft een groot gezondheidsprobleem op
elk continent
- Hier vooral: longkanker, prostaattumoren, borst- en colorectale kankers
- Top 3 kankerincidentie internationaal per geslacht (2020)
- Vrouwen: borst (26%), colorectaal (9,9%), long (8,8%)
- Mannen: long (15,4%), prostaat (15,1%), colorectaal (11,4%)
- Incidentie in België (2021)
- 75 000 nieuwe diagnoses per jaar
- 1/3 mannen en ¼ vrouwen krijgt een kwaadaardige aandoening
- Kanker komt over het algemeen meer frequent voor bij mannen dan bij vrouwen
- Incidentie van invasieve tumoren, Evolutie in België (2008-2022)
- Kanker komt vooral voor bij mensen op oudere leeftijd
- Rond 50-60 jaar is incidentie mannen en vrouwen gelijkaardig, in de leeftijdsgroep 65+
hebben mannen een duidelijk hogere kankerincidentie dan vrouwen
- Ook in andere landen zo, niet alleen in België
- Meest frequente tumoren per geslacht, Evolutie in België (2006-2021)
- Bij jonge mensen is de incidentie relatief stabiel en niet zo afhankelijk van geslacht
- De incidentie van de meest frequente tumoren in België is in de loop van de jaren
relatief constant bij mannen en bij vrouwen
- Bij mannen is het prostaatcarcinoom zeer dominant, bij vrouwen vooral het
borstcarcinoom
MORTALITEIT
- Kankermortaliteit internationaal (2022)
- Internationaal sterven bijna 10 miljoen mensen elk jaar aan kanker
- De hoogste mortaliteitscijfers bij mannen ziet men bij longkanker
- De hoogste kankermortaliteit bij vrouwen ziet men bij borstkanker
1
,Oncologie
- Kankermortaliteit België (2022)
- ¼ van de totaal overlijdens sterft aan kanker
- De kankermortaliteit in België kent geen grote verschillen tussen de gewesten
- Kankermortaliteit België per tumortype / geslacht (2019)
- Mannen: prostaatkanker -> darmkanker -> pancreascarcinoom
- Vrouwen: longtumoren -> borstkanker -> darm- of pancreaskanker
- Kankermortaliteit België in functie van leeftijd (2022)
- De hoogste kankermortaliteit zien we vanaf de leeftijd van 65 jaar
- Ommekeer doodsoorzaak vanaf > 85 jaar
- > 85 jaar domineert hart- en vaatziekten en niet zo zeer kanker
RELATIE INCIDENTIE – MORTALITEIT
- Sommige kankers hebben een hoge incidentie met een lage mortaliteit (bv prostaatkanker,
borstkanker), maar er zijn ook kankers die niet vaak voorkomen maar wel een enorme
mortaliteit hebben (bv pancreaskanker, slokdarmcarcinoom)
TRENDS IN KANKEREPIDEMIOLOGIE
- Evolutie van kankerincidentie / type / seks (1975-2018)
- Cijfers kunnen beïnvloed worden door de beschikbaarheid van innovatieve testen of
een veranderd screeningsbeleid.
- Bv sterke toename aan prostaatkankerincidentie is te verklaren door PSA testing
- Bv de toename van incidentie van borstkanker is te verklaren door
mammografiescreening
- Incidentie prostaatkanker plots een daling
- Effect van een nieuwe test op de incidentie/detectie
- Maar de perfecte screeningstest bestaat niet!!
- Vals + zorgen voor meer diagnostische procedures
- Vals – krijgen hun diagnose niet of veel te laat
- Effect van borstkankerscreening op’ early’ diagnoses < en > 40 jaar
- > 40 jaar: positief effect op aantal early diagnoses
- < 40 jaar: geen incidentie verschil tussen early en late diagnoses
- à Bij jonge vrouwen is mammografie screening niet nuttig
- Evolutie van de kankermortaliteit in USA (1930-2019)
- Sinds de jaren ’90 zien we een globale afname van de kankermortaliteit bij mannen en
vrouwen
- Bij vrouwen neemt de sterfte aan longkanker nog altijd duidelijk toe, bij mannen neemt
deze af
- Oorzaak: rookgedrag mannen vs vrouwen
- Vrouwen zijn historisch later gestart en later gestopt met roken
- De significante daling van maagkanker is waarschijnlijk te verklaren door veranderde
bewaargewoonten voor voeding
- ~ Koelkasthypothese
2
,Oncologie
KANKER EN LEEFTIJD
- Algemeen:
- 2/3 van alle vrouwen en ¾ van alle mannen met kanker zijn > 60 jaar bij de diagnose
- Kanker bij kinderen van 0 tot 14 jaar zeer zeldzaam (0,6% van alle tumoren)
- Bij kinderen < 14 jaar komen leukemie, hersen- en bepaalde niertumoren het meest
frequent voor
- Bij adolescenten of AYA’s komen hematologische maligniteiten, hersentumoren,
melanomen, testis- en baarmoederhalskankers het meest frequent voor
- Tumoren met de hoogste incidentie komen voornamelijk voor in de oudere
leeftijdscategorieën
- Kankerincidentie neemt exponentieel toe met de leeftijd, maar kanker is zeker niet alleen een
probleem van oude mensen!
- Kankerincidentie en leeftijd: situatie in België
- Kanker treft voornamelijk oudere personen
- 62% van de vrouwen en 75% van de mannelijke patiënten zijn 60 jaar of ouder
bij diagnose
- Gemiddeld 2323 gevallen per jaar in België bij pt tussen 0 en 35 jaar
- Dat is slechts 2% van alle kankerdiagnoses
- Leeftijdsgebonden incidentie van invasieve tumoren in België (2004-2017)
- Ook in België hangt de incidentie van invasieve tumoren af van de leeftijd van de pt
- Hoogte incidentiecijfers rond de leeftijd van 80 jaar
- Kankermortaliteit en leeftijd: situatie in België
- Niet alle kankersoorten komen in elke leeftijdsgroep even frequent voor
- Volgende kankers veroorzaakten in België in 2009 de meeste overlijdens:
- 0-29 jaar: leukemie, hersen- en botkanker
- 30 jaar of ouder: borstkanker (vrouwen) en longkanker (mannen)
- 45 jaar of ouder: 1/3 bij mannen door longkanker, 1/5 bij vrouwen door
borstkanker
- Longkanker of borstkanker bij kinderen bestaat niet
- Carcinomen komen bij kinderen meer frequent voor dan bij volwassenen
- Kankermortaliteit vs. leeftijd in België (2009-2018)
- Hoogst aantal overlijdens in de leeftijdsgroep van 80-85 jaar
- Belangrijkste kankerziekten bij AYA’s (= adolescents and young adults, 16-35 jaar):
- Mannen:
- Teelbalkanker
- Melanoom
- Ziekte van Hodgkin
- Hersentumoren
- Vrouwen:
- Borstkanker
- Melanoom
- Cervix-carcinoom
- Schildkliertumoren
3
, Oncologie
- Ziekte van Hodgkin
- Veroudering in de maatschappij internationaal (1950-2050)
- De levensverwachting neemt toe en dit vertaalt zich in meer kankerdiagnosen
KANS OP GENEZING
- Kans op genezing van kanker = multifactorieel
- Hogere kans op genezing dankzij: gezonde levensstijl, goede respons op
kankerbehandeling
- Lagere kans op genezing dankzij: resistente tumoren, kankerrecidieven en
comorbiditeiten
- Evolutie 1999-2006 en 2017-2021
- Bij de meest frequente kankerziekten zien we een positieve trend in de kans op
overleving over een periode van 20 jaar
- Bv prostaatkanker, melanoom, borst- en darmkanker
- Evolutie 1950-2020 (Nederland)
- Kans op genezing neemt ook toe
- 2/3 van alle kankerpatiënten heeft kans op genezing
- Voor pancreascarcinoom en slokdarmkanker blijft de genezingskans teleurstellend
KLINISCHE PRESENTATIE EN SYMPTOMATOLOGIE VAN KANKER
DYNAMIEK VAN KANKERONTWIKKELING
- Lange preklinische en korte klinische fase
- Preklinische, asymptomatische fase van kankerontwikkeling is meestal lang (jaren,
decennia)
- Er zijn nog geen betrouwbare tools om kanker in deze vroege fase op te sporen
- Klinische fase, met symptomen en radiologische afwijkingen, is vaak kort
- Patiënten met grote tumoren kunnen volledig asymptomatisch zijn
- Typische symptomen ontstaan door:
- Massaeffect
- Lokale invasie
- Metastasen
KLINISCHE PRESENTATIE – PATHOLOGIE
- Klinische presentatie = zeer variabel
- Kan voor diagnostische problemen zorgen
- De meeste tumoren presenteren zich als vaste/solide tumoren
- Vloeibare tumoren zijn minder frequent
- Niet alle kwaadaardige aandoeningen groeien als “gezwellen”
- Carcinomen en sarcomen groeien bijna altijd als soliede massa (“vaste/soliede tumoren”)
- Typische “vloeibare” tumoren zijn leukemie en sommige lymfomen, met detectie van tumor in
bloed of beenmerg
4
HOORCOLLEGE 1:
Epidemiologie, klinische presentatie en symptomatologie
EPIDEMIOLOGIE VAN KANKER
Belangrijke termen à kennen voor examen!
- Incidentie (of incidence rate) = aantal nieuwe diagnoses / 100 000 / jaar
- Prevalentie = aantal patiënten met een bepaalde aandoening op een gegeven moment
- Mortaliteit (of mortality rate) = aantal overlijdens / 100 000 / jaar
INCIDENTIE
- > 18 miljoen nieuwe kankergevallen internationaal per jaar (2018)
- De diagnose en behandeling van kanker is een internationale uitdaging
- De kankerincidentie varieert afhankelijk van regio, land of continent
- Soort kanker varieert ook, maar het blijft een groot gezondheidsprobleem op
elk continent
- Hier vooral: longkanker, prostaattumoren, borst- en colorectale kankers
- Top 3 kankerincidentie internationaal per geslacht (2020)
- Vrouwen: borst (26%), colorectaal (9,9%), long (8,8%)
- Mannen: long (15,4%), prostaat (15,1%), colorectaal (11,4%)
- Incidentie in België (2021)
- 75 000 nieuwe diagnoses per jaar
- 1/3 mannen en ¼ vrouwen krijgt een kwaadaardige aandoening
- Kanker komt over het algemeen meer frequent voor bij mannen dan bij vrouwen
- Incidentie van invasieve tumoren, Evolutie in België (2008-2022)
- Kanker komt vooral voor bij mensen op oudere leeftijd
- Rond 50-60 jaar is incidentie mannen en vrouwen gelijkaardig, in de leeftijdsgroep 65+
hebben mannen een duidelijk hogere kankerincidentie dan vrouwen
- Ook in andere landen zo, niet alleen in België
- Meest frequente tumoren per geslacht, Evolutie in België (2006-2021)
- Bij jonge mensen is de incidentie relatief stabiel en niet zo afhankelijk van geslacht
- De incidentie van de meest frequente tumoren in België is in de loop van de jaren
relatief constant bij mannen en bij vrouwen
- Bij mannen is het prostaatcarcinoom zeer dominant, bij vrouwen vooral het
borstcarcinoom
MORTALITEIT
- Kankermortaliteit internationaal (2022)
- Internationaal sterven bijna 10 miljoen mensen elk jaar aan kanker
- De hoogste mortaliteitscijfers bij mannen ziet men bij longkanker
- De hoogste kankermortaliteit bij vrouwen ziet men bij borstkanker
1
,Oncologie
- Kankermortaliteit België (2022)
- ¼ van de totaal overlijdens sterft aan kanker
- De kankermortaliteit in België kent geen grote verschillen tussen de gewesten
- Kankermortaliteit België per tumortype / geslacht (2019)
- Mannen: prostaatkanker -> darmkanker -> pancreascarcinoom
- Vrouwen: longtumoren -> borstkanker -> darm- of pancreaskanker
- Kankermortaliteit België in functie van leeftijd (2022)
- De hoogste kankermortaliteit zien we vanaf de leeftijd van 65 jaar
- Ommekeer doodsoorzaak vanaf > 85 jaar
- > 85 jaar domineert hart- en vaatziekten en niet zo zeer kanker
RELATIE INCIDENTIE – MORTALITEIT
- Sommige kankers hebben een hoge incidentie met een lage mortaliteit (bv prostaatkanker,
borstkanker), maar er zijn ook kankers die niet vaak voorkomen maar wel een enorme
mortaliteit hebben (bv pancreaskanker, slokdarmcarcinoom)
TRENDS IN KANKEREPIDEMIOLOGIE
- Evolutie van kankerincidentie / type / seks (1975-2018)
- Cijfers kunnen beïnvloed worden door de beschikbaarheid van innovatieve testen of
een veranderd screeningsbeleid.
- Bv sterke toename aan prostaatkankerincidentie is te verklaren door PSA testing
- Bv de toename van incidentie van borstkanker is te verklaren door
mammografiescreening
- Incidentie prostaatkanker plots een daling
- Effect van een nieuwe test op de incidentie/detectie
- Maar de perfecte screeningstest bestaat niet!!
- Vals + zorgen voor meer diagnostische procedures
- Vals – krijgen hun diagnose niet of veel te laat
- Effect van borstkankerscreening op’ early’ diagnoses < en > 40 jaar
- > 40 jaar: positief effect op aantal early diagnoses
- < 40 jaar: geen incidentie verschil tussen early en late diagnoses
- à Bij jonge vrouwen is mammografie screening niet nuttig
- Evolutie van de kankermortaliteit in USA (1930-2019)
- Sinds de jaren ’90 zien we een globale afname van de kankermortaliteit bij mannen en
vrouwen
- Bij vrouwen neemt de sterfte aan longkanker nog altijd duidelijk toe, bij mannen neemt
deze af
- Oorzaak: rookgedrag mannen vs vrouwen
- Vrouwen zijn historisch later gestart en later gestopt met roken
- De significante daling van maagkanker is waarschijnlijk te verklaren door veranderde
bewaargewoonten voor voeding
- ~ Koelkasthypothese
2
,Oncologie
KANKER EN LEEFTIJD
- Algemeen:
- 2/3 van alle vrouwen en ¾ van alle mannen met kanker zijn > 60 jaar bij de diagnose
- Kanker bij kinderen van 0 tot 14 jaar zeer zeldzaam (0,6% van alle tumoren)
- Bij kinderen < 14 jaar komen leukemie, hersen- en bepaalde niertumoren het meest
frequent voor
- Bij adolescenten of AYA’s komen hematologische maligniteiten, hersentumoren,
melanomen, testis- en baarmoederhalskankers het meest frequent voor
- Tumoren met de hoogste incidentie komen voornamelijk voor in de oudere
leeftijdscategorieën
- Kankerincidentie neemt exponentieel toe met de leeftijd, maar kanker is zeker niet alleen een
probleem van oude mensen!
- Kankerincidentie en leeftijd: situatie in België
- Kanker treft voornamelijk oudere personen
- 62% van de vrouwen en 75% van de mannelijke patiënten zijn 60 jaar of ouder
bij diagnose
- Gemiddeld 2323 gevallen per jaar in België bij pt tussen 0 en 35 jaar
- Dat is slechts 2% van alle kankerdiagnoses
- Leeftijdsgebonden incidentie van invasieve tumoren in België (2004-2017)
- Ook in België hangt de incidentie van invasieve tumoren af van de leeftijd van de pt
- Hoogte incidentiecijfers rond de leeftijd van 80 jaar
- Kankermortaliteit en leeftijd: situatie in België
- Niet alle kankersoorten komen in elke leeftijdsgroep even frequent voor
- Volgende kankers veroorzaakten in België in 2009 de meeste overlijdens:
- 0-29 jaar: leukemie, hersen- en botkanker
- 30 jaar of ouder: borstkanker (vrouwen) en longkanker (mannen)
- 45 jaar of ouder: 1/3 bij mannen door longkanker, 1/5 bij vrouwen door
borstkanker
- Longkanker of borstkanker bij kinderen bestaat niet
- Carcinomen komen bij kinderen meer frequent voor dan bij volwassenen
- Kankermortaliteit vs. leeftijd in België (2009-2018)
- Hoogst aantal overlijdens in de leeftijdsgroep van 80-85 jaar
- Belangrijkste kankerziekten bij AYA’s (= adolescents and young adults, 16-35 jaar):
- Mannen:
- Teelbalkanker
- Melanoom
- Ziekte van Hodgkin
- Hersentumoren
- Vrouwen:
- Borstkanker
- Melanoom
- Cervix-carcinoom
- Schildkliertumoren
3
, Oncologie
- Ziekte van Hodgkin
- Veroudering in de maatschappij internationaal (1950-2050)
- De levensverwachting neemt toe en dit vertaalt zich in meer kankerdiagnosen
KANS OP GENEZING
- Kans op genezing van kanker = multifactorieel
- Hogere kans op genezing dankzij: gezonde levensstijl, goede respons op
kankerbehandeling
- Lagere kans op genezing dankzij: resistente tumoren, kankerrecidieven en
comorbiditeiten
- Evolutie 1999-2006 en 2017-2021
- Bij de meest frequente kankerziekten zien we een positieve trend in de kans op
overleving over een periode van 20 jaar
- Bv prostaatkanker, melanoom, borst- en darmkanker
- Evolutie 1950-2020 (Nederland)
- Kans op genezing neemt ook toe
- 2/3 van alle kankerpatiënten heeft kans op genezing
- Voor pancreascarcinoom en slokdarmkanker blijft de genezingskans teleurstellend
KLINISCHE PRESENTATIE EN SYMPTOMATOLOGIE VAN KANKER
DYNAMIEK VAN KANKERONTWIKKELING
- Lange preklinische en korte klinische fase
- Preklinische, asymptomatische fase van kankerontwikkeling is meestal lang (jaren,
decennia)
- Er zijn nog geen betrouwbare tools om kanker in deze vroege fase op te sporen
- Klinische fase, met symptomen en radiologische afwijkingen, is vaak kort
- Patiënten met grote tumoren kunnen volledig asymptomatisch zijn
- Typische symptomen ontstaan door:
- Massaeffect
- Lokale invasie
- Metastasen
KLINISCHE PRESENTATIE – PATHOLOGIE
- Klinische presentatie = zeer variabel
- Kan voor diagnostische problemen zorgen
- De meeste tumoren presenteren zich als vaste/solide tumoren
- Vloeibare tumoren zijn minder frequent
- Niet alle kwaadaardige aandoeningen groeien als “gezwellen”
- Carcinomen en sarcomen groeien bijna altijd als soliede massa (“vaste/soliede tumoren”)
- Typische “vloeibare” tumoren zijn leukemie en sommige lymfomen, met detectie van tumor in
bloed of beenmerg
4
