,1 Kenmerken van de MM-vakken...............................................................................................4
1.1 Kenmerken van de MM-vakken........................................................................................4
1.2 Werken met de (geactualiseerde) kerndoelen.................................................................5
2 De beginsituatie van leerlingen...............................................................................................6
2.1 Waarom is kennis van de beginsituatie van leerlingen juist bij de MM-vakken
belangrijk?..............................................................................................................................6
2.2 Met welke onderdelen van de beginsituatie van leerlingen kunnen docenten rekening
houden?..................................................................................................................................6
2.3 Klassendynamiek: rekening houden met verschillen tussen de beginsituatie van
leerlingen................................................................................................................................8
2.4 Hoe kunnen docenten kennis opdoen over de beginsituatie van leerlingen?.................9
2.5 Wat te doen met de verkregen informatie?.....................................................................9
3 Doelen...................................................................................................................................10
3.1 Waarom is het belangrijk heldere doelen te formuleren voor goede samenwerking
tussen de MM-vakken?........................................................................................................10
3.2 Lesdoelen voor MM-onderwijs formuleren...................................................................10
3.3 Het verschil tussen les- en leerdoelen...........................................................................11
3.4 Werken vanuit de (geactualiseerde) kerndoelen...........................................................12
3.5 Backward design: werken vanuit kerndoelen via leerdoelen naar lesdoelen................13
3.6 Stappenplan....................................................................................................................14
Verdieping: Het ontwikkelen van een MM-visie..................................................................15
4 Leerstof..................................................................................................................................15
4.1 Wat is een leerstofanalyse?............................................................................................15
4.2 Waarom is leerstofanalyse extra belangrijk bij samenwerking tussen MM-vakken?....16
4.3 Leerstofanalyse: selectie is een ‘principekwestie’.........................................................17
4.4 Leerstofanalyse: het opbouwen van een informatiestructuur......................................17
5 Werkvormen..........................................................................................................................19
5.1 Basiswerkvormen geschikt voor samenwerking bij MM-vakken...................................19
5.2 Complexe werkvormen geschikt voor samenwerking bij MM-vakken..........................21
6 Evaluatie................................................................................................................................22
6.1 Waarom evalueren?.......................................................................................................22
6.2 Wat willen we evalueren?..............................................................................................22
, 6.3 Vier manieren om informatie over het leerproces te verzamelen.................................24
6.4 Vier manieren om kwaliteitsbesef over te dragen.........................................................25
6.5 Het hart van formatief handelen: het geven van feedback...........................................26
7 Taal.........................................................................................................................................27
7.1 Lezen...............................................................................................................................27
7.2 Schrijven.........................................................................................................................28
7.3 Spreken...........................................................................................................................28
7.4 Afsluitende opdracht......................................................................................................29
8 Succesfactoren bij samenwerking.........................................................................................30
8.1 Draagvlak en gezamenlijke visie.....................................................................................30
8.2 Docenten hebben gezamenlijke doelen.........................................................................30
8.3 Tijd..................................................................................................................................31
8.4 Communicatie................................................................................................................31
8.5 Facilitering......................................................................................................................31
Checklist voor samenwerking tussen MM-vakken...................................................................32
Compleet Analysemodel MM-vakken......................................................................................33
Complete MM-analyse in één overzicht..................................................................................42
Het geïntegreerde analysemodel in 1 oogopslag.....................................................................43
De complete beslisboom..........................................................................................................44
Compact analyseformulier.......................................................................................................45
Eindcontrole: kwaliteitscheck...................................................................................................46
Beginsituatie-checklist MM-vakken.........................................................................................47
, 1 Kenmerken van de MM-vakken
1.1 Kenmerken van de MM-vakken
De mens- en maatschappijvakken (MM-vakken) bestuderen menselijk gedrag, maatschappelijke structuren,
historische ontwikkelingen, politieke en economische processen en de wisselwerking tussen individu en
samenleving. Voorbeelden zijn geschiedenis, aardrijkskunde, economie, maatschappijleer en burgerschap.
Ondanks verschillen in vakinhoud delen zij een gemeenschappelijke focus: het begrijpen en analyseren van
maatschappelijke werkelijkheid.
Gemeenschappelijke kenmerken
Kenmerk Betekenis
Maatschappelijke
De vakken richten zich op mens, samenleving en hun onderlinge relaties.
werkelijkheid
Verschijnselen worden verklaard vanuit tijd, plaats, omstandigheden en
Contextualiteit
perspectief.
Meervoudige Maatschappelijke vraagstukken kunnen vanuit verschillende disciplines en
perspectieven standpunten worden onderzocht.
Leerlingen gebruiken begrippen, modellen en theorieën om verschijnselen te
Conceptueel denken
analyseren.
Kennis wordt ontwikkeld en getoetst met bijvoorbeeld teksten, kaarten, cijfers,
Brongebruik
afbeeldingen en historische bronnen.
Leerlingen leren vragen stellen, informatie beoordelen, verbanden leggen en
Onderzoekend leren
conclusies onderbouwen.
Maatschappelijke Vakinhoud wordt verbonden met actuele en herkenbare maatschappelijke
relevantie vraagstukken.
Perspectief en Leerlingen leren standpunten onderscheiden, argumenten beoordelen en
argumentatie conclusies onderbouwen.
Vakoverstijgende samenhang
De meerwaarde van samenwerking ontstaat wanneer verschillende MM-vakken één maatschappelijk
vraagstuk vanuit complementaire perspectieven onderzoeken.
Bijvoorbeeld:
klimaatverandering →
aardrijkskunde: ruimtelijke en geografische gevolgen;
economie: kosten, schaarste en prikkels;
geschiedenis: historische ontwikkeling;
maatschappijleer: politieke besluitvorming en belangen.
1.1 Kenmerken van de MM-vakken........................................................................................4
1.2 Werken met de (geactualiseerde) kerndoelen.................................................................5
2 De beginsituatie van leerlingen...............................................................................................6
2.1 Waarom is kennis van de beginsituatie van leerlingen juist bij de MM-vakken
belangrijk?..............................................................................................................................6
2.2 Met welke onderdelen van de beginsituatie van leerlingen kunnen docenten rekening
houden?..................................................................................................................................6
2.3 Klassendynamiek: rekening houden met verschillen tussen de beginsituatie van
leerlingen................................................................................................................................8
2.4 Hoe kunnen docenten kennis opdoen over de beginsituatie van leerlingen?.................9
2.5 Wat te doen met de verkregen informatie?.....................................................................9
3 Doelen...................................................................................................................................10
3.1 Waarom is het belangrijk heldere doelen te formuleren voor goede samenwerking
tussen de MM-vakken?........................................................................................................10
3.2 Lesdoelen voor MM-onderwijs formuleren...................................................................10
3.3 Het verschil tussen les- en leerdoelen...........................................................................11
3.4 Werken vanuit de (geactualiseerde) kerndoelen...........................................................12
3.5 Backward design: werken vanuit kerndoelen via leerdoelen naar lesdoelen................13
3.6 Stappenplan....................................................................................................................14
Verdieping: Het ontwikkelen van een MM-visie..................................................................15
4 Leerstof..................................................................................................................................15
4.1 Wat is een leerstofanalyse?............................................................................................15
4.2 Waarom is leerstofanalyse extra belangrijk bij samenwerking tussen MM-vakken?....16
4.3 Leerstofanalyse: selectie is een ‘principekwestie’.........................................................17
4.4 Leerstofanalyse: het opbouwen van een informatiestructuur......................................17
5 Werkvormen..........................................................................................................................19
5.1 Basiswerkvormen geschikt voor samenwerking bij MM-vakken...................................19
5.2 Complexe werkvormen geschikt voor samenwerking bij MM-vakken..........................21
6 Evaluatie................................................................................................................................22
6.1 Waarom evalueren?.......................................................................................................22
6.2 Wat willen we evalueren?..............................................................................................22
, 6.3 Vier manieren om informatie over het leerproces te verzamelen.................................24
6.4 Vier manieren om kwaliteitsbesef over te dragen.........................................................25
6.5 Het hart van formatief handelen: het geven van feedback...........................................26
7 Taal.........................................................................................................................................27
7.1 Lezen...............................................................................................................................27
7.2 Schrijven.........................................................................................................................28
7.3 Spreken...........................................................................................................................28
7.4 Afsluitende opdracht......................................................................................................29
8 Succesfactoren bij samenwerking.........................................................................................30
8.1 Draagvlak en gezamenlijke visie.....................................................................................30
8.2 Docenten hebben gezamenlijke doelen.........................................................................30
8.3 Tijd..................................................................................................................................31
8.4 Communicatie................................................................................................................31
8.5 Facilitering......................................................................................................................31
Checklist voor samenwerking tussen MM-vakken...................................................................32
Compleet Analysemodel MM-vakken......................................................................................33
Complete MM-analyse in één overzicht..................................................................................42
Het geïntegreerde analysemodel in 1 oogopslag.....................................................................43
De complete beslisboom..........................................................................................................44
Compact analyseformulier.......................................................................................................45
Eindcontrole: kwaliteitscheck...................................................................................................46
Beginsituatie-checklist MM-vakken.........................................................................................47
, 1 Kenmerken van de MM-vakken
1.1 Kenmerken van de MM-vakken
De mens- en maatschappijvakken (MM-vakken) bestuderen menselijk gedrag, maatschappelijke structuren,
historische ontwikkelingen, politieke en economische processen en de wisselwerking tussen individu en
samenleving. Voorbeelden zijn geschiedenis, aardrijkskunde, economie, maatschappijleer en burgerschap.
Ondanks verschillen in vakinhoud delen zij een gemeenschappelijke focus: het begrijpen en analyseren van
maatschappelijke werkelijkheid.
Gemeenschappelijke kenmerken
Kenmerk Betekenis
Maatschappelijke
De vakken richten zich op mens, samenleving en hun onderlinge relaties.
werkelijkheid
Verschijnselen worden verklaard vanuit tijd, plaats, omstandigheden en
Contextualiteit
perspectief.
Meervoudige Maatschappelijke vraagstukken kunnen vanuit verschillende disciplines en
perspectieven standpunten worden onderzocht.
Leerlingen gebruiken begrippen, modellen en theorieën om verschijnselen te
Conceptueel denken
analyseren.
Kennis wordt ontwikkeld en getoetst met bijvoorbeeld teksten, kaarten, cijfers,
Brongebruik
afbeeldingen en historische bronnen.
Leerlingen leren vragen stellen, informatie beoordelen, verbanden leggen en
Onderzoekend leren
conclusies onderbouwen.
Maatschappelijke Vakinhoud wordt verbonden met actuele en herkenbare maatschappelijke
relevantie vraagstukken.
Perspectief en Leerlingen leren standpunten onderscheiden, argumenten beoordelen en
argumentatie conclusies onderbouwen.
Vakoverstijgende samenhang
De meerwaarde van samenwerking ontstaat wanneer verschillende MM-vakken één maatschappelijk
vraagstuk vanuit complementaire perspectieven onderzoeken.
Bijvoorbeeld:
klimaatverandering →
aardrijkskunde: ruimtelijke en geografische gevolgen;
economie: kosten, schaarste en prikkels;
geschiedenis: historische ontwikkeling;
maatschappijleer: politieke besluitvorming en belangen.
