Studietaak 1: Introductie in de volksgezondheid en
gezondheidszorg
Leerdoelen
Na het bestuderen van deze studietaak kun je
• de digitale bibliotheek gebruiken om wetenschappelijke literatuur te vinden
• begrippen en verschillende definities van gezondheid (WHO, NL) benoemen,
toepassen en erop reflecteren
• het paradigma van public health en de drie daarbij behorende basisideeën
beschrijven
• het Nederlandse zorgsysteem beschrijven wat betreft de besturing, organisatie
en financiering van de gezondheidszorg, en hoe hierin wordt voorzien in
toegankelijkheid, kwaliteit en betaalbaarheid
• de historische context van de volksgezondheid beschrijven om van daaruit de
huidige situatie van de volksgezondheid te plaatsen
• het meten van gezondheidsindicatoren beschrijven en toepassen
(levensverwachting, sterftecijfer, prevalentie, incidentie, DALY en anderen)
• betrouwbare Nederlandse en internationale informatiesites op het gebied van
gezondheid benoemen, en informatie hieruit kritisch bekijken en gebruiken bij
het oplossen van maatschappelijk relevante casussen.
1. Definities gezondheid en herkennen zorgsystemen
Volksgezondheid
De gezondheidstoestand van een bevolking gedefinieerd als ‘omvang en spreiding van
gezondheid en ziekte in de bevolking’.
Dit omvat zowel de lengte van het leven als de kwaliteit ervan, afhankelijk van de
sociale, economische en fysieke omgeving en van gezondheidsgedrag.
Gezondheid
Een toestand van volledig fysiek, mentaal en maatschappelijk welbevinden en niet
louter de afwezigheid van ziekte of gebrek. (WHO)
Positieve gezondheid: het vermogen zich aan te passen en eigen regie te voeren, in het
licht van sociale, lichamelijke en emotionele uitdagingen in het leven.
Ziekte
3 betekenissen van het woord ‘ziekte’
Medische diagnose: ziekte is hier de aanwezigheid van een aandoening waarvoor een
medische diagnose is. Vb. ik ben slechthorend.
Ziektebeleving: Ziekte is hier de beleving of subjectieve ervaring van ziekte. Vb. Ik heb
een lang traject achter de rug van heel veel pijn.
Ziektegedrag: Ziekte verwijst hiernaar hoe iemand met ziekte omgaat in het dagelijkse
leven.
,Functioneren
Dit kan onderverdeeld worden met behulp van de begrippen ‘stoornis’,
‘activeitenbeperking’ en ‘participatieresetrictie’:
Stoornis: het (gedeeltelijk) uitvallen van lichamelijke structuren (vb. organen of
ledematen) of functies (vb. spraak, immuniteit). Dit kan vervolgens leiden tot
beperkingen in het uitoefenen van activiteiten.
Activiteitenbeperking/participatierestricties: dit kan leiden tot een verminderde
deelname of participatie in maatschappelijke activiteiten. De verouderde term hiervoor
is handicap.
Public health
Het vakgebied dat de volksgezondheid beschrijft, analyseert en verbeterd. Een veel
gehanteerde definitie is ‘the science and art of preventing disease, prolonging life and
promoting health through the organized eSorts of society’.
Zorgsysteem
Het geheel van mensen, organisaties en middelen in de gezondheidszorg, gericht op het
verbeteren, herstellen of instandhouden van gezondheid van individuen en de bevolking
Toegankelijkheid
Een zorgsysteem is goed toegankelijk als eenieder die behoefte aan zorg heeft, feitelijk
van deze zorg gebruik kan maken, binnen een redelijke termijn en tegen redelijke kosten.
Toegankelijkheid komt sterk onder druk komen te staan als er te weinig personeel of te
weinig geld is om de benodigde zorg te leveren of als de beschikbare zorg niet meer
betaalbaar is.
Kwaliteit
Als de gezondheidszorg de gezondheid van de gehele bevolking kunnen verbeteren, dan
moeten behandelingen van goede kwaliteit zijn. Er zijn verschillende aspecten van
kwaliteit in: eSectiviteit, veiligheid en patiëntgerichtheid.
Betaalbaarheid van de gezondheidszorg
Dit houdt in dat een lang voldoende geld kan vrijmaken voor de financiering van de zorg.
Doordat het percentage aan uitgaven aan de gezondheidzorg toeneemt, kunnen andere
belangrijke collectieve uitgaven, zoals onderwijs, in de knel komen. Dit wordt ook wel
het verdringingseSect genoemd: stijgende zorguitgaven maken uitgaven voor andere
zaken waaraan we waarde hechten, zoals onderwijs, infrastructuur en openbare
veiligheid, onmogelijk.
, 1.1 Hoe verkleinen we de kansen op gezondheid in Nederland en
wereldwijd?
De gezondheid van een populatie is voor het grootste deel te begrijpen uit de
blootstelling van die populatie aan fysieke en sociaal-economische
omgevingsinvloeden.
Om gezondheidsproblemen in een populatie te voorkomen of te verhelpen moet de
omgeving zo worden ingericht dat die gezondheid van de populatie zo goed mogelijk
bevordert.
Het paradigma van de public health stelt dat:
- De meeste gezondheidsproblemen terug te voeren zijn op blootstelling aan
omgevingsinvloeden.
- Die zichtbaar worden door populaties met elkaar te vergelijken; en tevens
- Het primaire aangrijpingspunt vormen voor het verbeteren van de gezondheid
van populatie
1. Blootstelling aan omgevingsinvloeden
Public health richt zich op de gezondheid van een bevolking als geheel of groepen
daarbinnen. Dit leidt tot een ander beeld van de oorzaken van ziekten dan wanneer een
individu als onderwerp wordt genomen.
De oorzaken van ziekte op het niveau van individu niet noodzakelijkerwijs dezelfde zijn
als de oorzaken vaan hoog ziektecijfer op het niveau van de populatie.
Vb. overgewicht: voor een individu is dit het gevolg van een disbalans in energie-inname
en energieverbruik. Het aantal personen met zo een disbalans is de afgelopen decennia
enorm toegenomen, met als gevolg een snelle groei van overgewicht. Er moet dus
gezocht worden naar de omgevingsveranderingen die deze balans in de hand werken.
Dit betreft zowel fysieke als sociaal-economische omgeving.
Vanuit een wereldwijd perspectief is een belangrijke omgevingsfactor vb. schoon en
veilig drinkwater.
2. Vergelijking van populaties
De omgevingsinvloeden die op een bevolking inwerken zijn vaak niet goed zichtbaar bij
vergelijking van individuen. Dit komt doordat individuen binnen 1 en dezelfde populatie
aan dezelfde omgeving worden blootgesteld.
Vb. een toegenomen aanbod van fastfood, wanneer iedereen in een bevolking daaraan
blootgesteld is kan deze factor niet meer verklaren waarom het ene individu wel en het
andere geen overgewicht ontwikkelt.
3. Veranderen van omgeving als oplossing
Aangezien volksgezondheidsproblemen veelal ontstaan als gevolg van
omgevingsfactoren, ligt het voor de hand dat een oplossing wordt gezocht in het
gezonder maken van die omgeving.
Vb. het heSen van accijns op suikerhoudende dranken en voedingsmiddelen met veel
verzadigde vetzuren om de voedselomgeving gezonder te maken.
, 1.2 Ons zorgstelsel: steeds meer patiënten, steeds minder
zorgprofessionals en niet meer te betalen?
Er zijn grote verschillen tussen landen in zorgsystemen, die verschillen zijn veelal
historisch gegroeid. Zo wordt het systeem in Nederland getypeerd als een systeem van
gereguleerde marktwerking, waarbij vb. zorgaanbieders onderling tot op zekere hoogte
concurreren om een aandeel in de zorg, binnen regels en wetgeving die door de
overheid gesteld zijn. De uitgaven aan zorg worden deels gedekt uit verplichte premies,
die worden afgedragen door individuele burgers.
De werking van een zorgsysteem hangt af van verschillende aspecten. Ten eerste is de
besturing relevant: welke partij is verantwoordelijk voor aansturing van de zorg en welke
wetgeving omschrijft de kaders waarbinnen het systeem functioneert? Een 2e aspect is
dat van de organisatie: uit welke actoren bestaat het systeem en hoe wordt hun werk
gecoördineerd? En als laatste de vraagstukken rondom financiering of bekostiging van
belang: waaruit wordt de zorg gefinancierd en waaraan worden financiële middelen
besteed?
1.3 How should we define health? (artikel)
De huidige WHO- definitie van gezondheid is: een staak van volledig fysiek, mentaal en
sociaal welzijn en niet slecht de afwezigheid van ziekt of zwakte.
Deze definitie is de afgelopen 60 jaar bekritiseerd, maar deze is nooit aangepast. De
kritiek neemt nu toe en naarmate de bevolking vergrijst en het ziektepatroon verandert,
kan de definitie zelfs contraproductief zijn.
De meest kritiek op de WHO-definitie betreft de absolute betekenis van het woord
‘volledig’ in relatie tot welzijn. Het 1e probleem is dat het onbedoeld bijdraagt aan de
medicalisering van de samenleving. De eis voor een complete gezondheid ‘zou
betekenen dat de meesten van ons het grootste deel van de tijd ongezond zijn’. Hierbij
ondersteunt het de neiging van de medische technologie- en farmaceutische industrie
in samenwerking met beroepsorganisaties om ziekten te herdefiniëren en de reikwijdte
van het gezondheidszorgsysteem uit te breiden.
Het 2e probleem is dat sinds 1948 de demografie van bevolkingen en de aard van ziekten
aanzienlijk zijn veranderd. In 1948 vormden acute ziekten de grootste ziektelast, terwijl
dit nu meer chronische ziekte zijn. In deze context wordt de WHO-definitie
contraproductief, omdat ze mensen met chronische ziekten en handicaps als ziek
bestempelt. Hierbij minimaliseer de rol van het menselijk vermogen om autonaam om
te gaan met de steeds veranderende fysieke, emotionele en sociale uitdagingen van het
leven.
Het 3e probleem is de operationalisering van de definitie. De WHO heeft verschillende
systemen ontwikkeld om ziekten te classificeren en aspecten van gezondheid,
handicap, functioneren en kwaliteit van leven te beschrijven. Maar vanwege de
verwijzing naar een complete toestand blijft de definitie onpraktisch, omdat compleet
noch operationeel noch meetbaar is.
Er is noodzaak tot herformulering van de definitie, toch hebben de beperkingen van de
huidige definitie steeds meer invloed op het gezondheidsbeleid. Zo bepaalt de definitie
van gezondheid in preventieprogramma’s en de gezondheidszorg de uitkomstmaten.
gezondheidszorg
Leerdoelen
Na het bestuderen van deze studietaak kun je
• de digitale bibliotheek gebruiken om wetenschappelijke literatuur te vinden
• begrippen en verschillende definities van gezondheid (WHO, NL) benoemen,
toepassen en erop reflecteren
• het paradigma van public health en de drie daarbij behorende basisideeën
beschrijven
• het Nederlandse zorgsysteem beschrijven wat betreft de besturing, organisatie
en financiering van de gezondheidszorg, en hoe hierin wordt voorzien in
toegankelijkheid, kwaliteit en betaalbaarheid
• de historische context van de volksgezondheid beschrijven om van daaruit de
huidige situatie van de volksgezondheid te plaatsen
• het meten van gezondheidsindicatoren beschrijven en toepassen
(levensverwachting, sterftecijfer, prevalentie, incidentie, DALY en anderen)
• betrouwbare Nederlandse en internationale informatiesites op het gebied van
gezondheid benoemen, en informatie hieruit kritisch bekijken en gebruiken bij
het oplossen van maatschappelijk relevante casussen.
1. Definities gezondheid en herkennen zorgsystemen
Volksgezondheid
De gezondheidstoestand van een bevolking gedefinieerd als ‘omvang en spreiding van
gezondheid en ziekte in de bevolking’.
Dit omvat zowel de lengte van het leven als de kwaliteit ervan, afhankelijk van de
sociale, economische en fysieke omgeving en van gezondheidsgedrag.
Gezondheid
Een toestand van volledig fysiek, mentaal en maatschappelijk welbevinden en niet
louter de afwezigheid van ziekte of gebrek. (WHO)
Positieve gezondheid: het vermogen zich aan te passen en eigen regie te voeren, in het
licht van sociale, lichamelijke en emotionele uitdagingen in het leven.
Ziekte
3 betekenissen van het woord ‘ziekte’
Medische diagnose: ziekte is hier de aanwezigheid van een aandoening waarvoor een
medische diagnose is. Vb. ik ben slechthorend.
Ziektebeleving: Ziekte is hier de beleving of subjectieve ervaring van ziekte. Vb. Ik heb
een lang traject achter de rug van heel veel pijn.
Ziektegedrag: Ziekte verwijst hiernaar hoe iemand met ziekte omgaat in het dagelijkse
leven.
,Functioneren
Dit kan onderverdeeld worden met behulp van de begrippen ‘stoornis’,
‘activeitenbeperking’ en ‘participatieresetrictie’:
Stoornis: het (gedeeltelijk) uitvallen van lichamelijke structuren (vb. organen of
ledematen) of functies (vb. spraak, immuniteit). Dit kan vervolgens leiden tot
beperkingen in het uitoefenen van activiteiten.
Activiteitenbeperking/participatierestricties: dit kan leiden tot een verminderde
deelname of participatie in maatschappelijke activiteiten. De verouderde term hiervoor
is handicap.
Public health
Het vakgebied dat de volksgezondheid beschrijft, analyseert en verbeterd. Een veel
gehanteerde definitie is ‘the science and art of preventing disease, prolonging life and
promoting health through the organized eSorts of society’.
Zorgsysteem
Het geheel van mensen, organisaties en middelen in de gezondheidszorg, gericht op het
verbeteren, herstellen of instandhouden van gezondheid van individuen en de bevolking
Toegankelijkheid
Een zorgsysteem is goed toegankelijk als eenieder die behoefte aan zorg heeft, feitelijk
van deze zorg gebruik kan maken, binnen een redelijke termijn en tegen redelijke kosten.
Toegankelijkheid komt sterk onder druk komen te staan als er te weinig personeel of te
weinig geld is om de benodigde zorg te leveren of als de beschikbare zorg niet meer
betaalbaar is.
Kwaliteit
Als de gezondheidszorg de gezondheid van de gehele bevolking kunnen verbeteren, dan
moeten behandelingen van goede kwaliteit zijn. Er zijn verschillende aspecten van
kwaliteit in: eSectiviteit, veiligheid en patiëntgerichtheid.
Betaalbaarheid van de gezondheidszorg
Dit houdt in dat een lang voldoende geld kan vrijmaken voor de financiering van de zorg.
Doordat het percentage aan uitgaven aan de gezondheidzorg toeneemt, kunnen andere
belangrijke collectieve uitgaven, zoals onderwijs, in de knel komen. Dit wordt ook wel
het verdringingseSect genoemd: stijgende zorguitgaven maken uitgaven voor andere
zaken waaraan we waarde hechten, zoals onderwijs, infrastructuur en openbare
veiligheid, onmogelijk.
, 1.1 Hoe verkleinen we de kansen op gezondheid in Nederland en
wereldwijd?
De gezondheid van een populatie is voor het grootste deel te begrijpen uit de
blootstelling van die populatie aan fysieke en sociaal-economische
omgevingsinvloeden.
Om gezondheidsproblemen in een populatie te voorkomen of te verhelpen moet de
omgeving zo worden ingericht dat die gezondheid van de populatie zo goed mogelijk
bevordert.
Het paradigma van de public health stelt dat:
- De meeste gezondheidsproblemen terug te voeren zijn op blootstelling aan
omgevingsinvloeden.
- Die zichtbaar worden door populaties met elkaar te vergelijken; en tevens
- Het primaire aangrijpingspunt vormen voor het verbeteren van de gezondheid
van populatie
1. Blootstelling aan omgevingsinvloeden
Public health richt zich op de gezondheid van een bevolking als geheel of groepen
daarbinnen. Dit leidt tot een ander beeld van de oorzaken van ziekten dan wanneer een
individu als onderwerp wordt genomen.
De oorzaken van ziekte op het niveau van individu niet noodzakelijkerwijs dezelfde zijn
als de oorzaken vaan hoog ziektecijfer op het niveau van de populatie.
Vb. overgewicht: voor een individu is dit het gevolg van een disbalans in energie-inname
en energieverbruik. Het aantal personen met zo een disbalans is de afgelopen decennia
enorm toegenomen, met als gevolg een snelle groei van overgewicht. Er moet dus
gezocht worden naar de omgevingsveranderingen die deze balans in de hand werken.
Dit betreft zowel fysieke als sociaal-economische omgeving.
Vanuit een wereldwijd perspectief is een belangrijke omgevingsfactor vb. schoon en
veilig drinkwater.
2. Vergelijking van populaties
De omgevingsinvloeden die op een bevolking inwerken zijn vaak niet goed zichtbaar bij
vergelijking van individuen. Dit komt doordat individuen binnen 1 en dezelfde populatie
aan dezelfde omgeving worden blootgesteld.
Vb. een toegenomen aanbod van fastfood, wanneer iedereen in een bevolking daaraan
blootgesteld is kan deze factor niet meer verklaren waarom het ene individu wel en het
andere geen overgewicht ontwikkelt.
3. Veranderen van omgeving als oplossing
Aangezien volksgezondheidsproblemen veelal ontstaan als gevolg van
omgevingsfactoren, ligt het voor de hand dat een oplossing wordt gezocht in het
gezonder maken van die omgeving.
Vb. het heSen van accijns op suikerhoudende dranken en voedingsmiddelen met veel
verzadigde vetzuren om de voedselomgeving gezonder te maken.
, 1.2 Ons zorgstelsel: steeds meer patiënten, steeds minder
zorgprofessionals en niet meer te betalen?
Er zijn grote verschillen tussen landen in zorgsystemen, die verschillen zijn veelal
historisch gegroeid. Zo wordt het systeem in Nederland getypeerd als een systeem van
gereguleerde marktwerking, waarbij vb. zorgaanbieders onderling tot op zekere hoogte
concurreren om een aandeel in de zorg, binnen regels en wetgeving die door de
overheid gesteld zijn. De uitgaven aan zorg worden deels gedekt uit verplichte premies,
die worden afgedragen door individuele burgers.
De werking van een zorgsysteem hangt af van verschillende aspecten. Ten eerste is de
besturing relevant: welke partij is verantwoordelijk voor aansturing van de zorg en welke
wetgeving omschrijft de kaders waarbinnen het systeem functioneert? Een 2e aspect is
dat van de organisatie: uit welke actoren bestaat het systeem en hoe wordt hun werk
gecoördineerd? En als laatste de vraagstukken rondom financiering of bekostiging van
belang: waaruit wordt de zorg gefinancierd en waaraan worden financiële middelen
besteed?
1.3 How should we define health? (artikel)
De huidige WHO- definitie van gezondheid is: een staak van volledig fysiek, mentaal en
sociaal welzijn en niet slecht de afwezigheid van ziekt of zwakte.
Deze definitie is de afgelopen 60 jaar bekritiseerd, maar deze is nooit aangepast. De
kritiek neemt nu toe en naarmate de bevolking vergrijst en het ziektepatroon verandert,
kan de definitie zelfs contraproductief zijn.
De meest kritiek op de WHO-definitie betreft de absolute betekenis van het woord
‘volledig’ in relatie tot welzijn. Het 1e probleem is dat het onbedoeld bijdraagt aan de
medicalisering van de samenleving. De eis voor een complete gezondheid ‘zou
betekenen dat de meesten van ons het grootste deel van de tijd ongezond zijn’. Hierbij
ondersteunt het de neiging van de medische technologie- en farmaceutische industrie
in samenwerking met beroepsorganisaties om ziekten te herdefiniëren en de reikwijdte
van het gezondheidszorgsysteem uit te breiden.
Het 2e probleem is dat sinds 1948 de demografie van bevolkingen en de aard van ziekten
aanzienlijk zijn veranderd. In 1948 vormden acute ziekten de grootste ziektelast, terwijl
dit nu meer chronische ziekte zijn. In deze context wordt de WHO-definitie
contraproductief, omdat ze mensen met chronische ziekten en handicaps als ziek
bestempelt. Hierbij minimaliseer de rol van het menselijk vermogen om autonaam om
te gaan met de steeds veranderende fysieke, emotionele en sociale uitdagingen van het
leven.
Het 3e probleem is de operationalisering van de definitie. De WHO heeft verschillende
systemen ontwikkeld om ziekten te classificeren en aspecten van gezondheid,
handicap, functioneren en kwaliteit van leven te beschrijven. Maar vanwege de
verwijzing naar een complete toestand blijft de definitie onpraktisch, omdat compleet
noch operationeel noch meetbaar is.
Er is noodzaak tot herformulering van de definitie, toch hebben de beperkingen van de
huidige definitie steeds meer invloed op het gezondheidsbeleid. Zo bepaalt de definitie
van gezondheid in preventieprogramma’s en de gezondheidszorg de uitkomstmaten.
