Samenvatting Gerechtelijk Recht – Rechtspleging:
Zie ‘GR; Hoorcollege 10 (25-03-2024)’
Zie ‘GR; Hoorcollege 11 (29-03-2024)’
Zie ‘GR; Hoorcollege 12 (15-04-2024)’
Zie ‘GR; Hoorcollege 13 (22-04-2024)’
Zie ‘GR; Hoorcollege 14 (29-04-2024)’
Zie ‘GR; Hoorcollege 15 (06-05-2024)’
Zie ‘GR; Hoorcollege 16 (13-05-2024)’
III. Rechtspleging:
1. Procesverloop:
Er zijn twee scharniermomenten: inleidende zitting en pleitzitting. De inleidende zitting is het formele
startpunt waarbij de rechter en partij voor het eerst samenkomen. Hier worden een aantal afspraken
gemaakt. Dan gaan de partijen de zaak instaatstellen en gaan het mogelijk maken dat op de
pleitzitting de zaak ook inhoudelijk zal behandeld worden door conclusies op te stellen, de
bewijsstukken aan elkaar mee te delen en die aan de rechter voor te leggen om die dan mondeling
toe te lichten op de pleitzitting.
De pleitzitting is het moment waarop de zaak inhoudelijk behandeld zal worden. Na de pleitzitting
neemt de rechter in beginsel de zaak in beraad. Uitzonderlijk kan het zo zijn in burgerlijke zaken dat
er een rol is weggelegd voor het Openbaar Ministerie. De rol van het Openbaar Ministerie bestaat
erin dat het Openbaar Ministerie een advies geeft aan de rechter. In strafzaken treedt het Openbaar
Ministerie op als partij en in burgerlijke zaken treedt het Openbaar Ministerie op als vriend van de
rechter. De inleidende zitting is er altijd, maar de inleidende zitting en pleitzitting kunnen soms
samenvallen.
Rechtshulp en rechtsbijstand:
Er is een verbod van eigenrichting. Als uw tegenpartij, die u beloofd heeft om de huur te betalen, die
huur niet betaalt, dan mag men zelf niet naar de huurder gaan ten einde de huurder te overtuigen
om toch te betalen; niet mag men niet doen. Men zal zich tot de vrederechter moeten wenden die
een vonnis zal uitspreken. Als de huurder nog steeds niet betaalt, dan kan men met dat vonnis naar
een gerechtsdeurwaarder gaan en dan kan de gerechtsdeurwaarder overgaan tot het leggen van
beslag van de goederen van de huurder om die openbaar te laten verkopen en dan zal men, net als
de schuldeisers van de huurder, uit die opbrengsten van de goederen worden betaald.
1
, De rechter moet - gratis - uitspraak doen. Er zijn wel een aantal belastingen, registratierecht, rolrecht,
… maar men moet het loon van de rechter niet te betalen. Het loon van de arbiter wordt betaald
door de partijen, het loon van de rechter wordt betaald door de belastingbetaler.
Wat zijn dan de kosten? De gerechtskosten (art. 1018; dit is een enuntiatieve opsomming) en de
advocatenkosten (art. 1022). De gerechtskosten zijn de kosten die samenhangen met het procederen
zelf. De advocatenkosten zijn de kosten die men maakt om de bijstand te genieten van een advocaat.
Art. 23 Gw. vermeldt een grondrecht op (kosteloze) juridische bijstand. De wet van 22 april 2019
(Wet 22 april 2019 het toegankelijker maken van de rechtsbijstandsverzekering) vermeldt ook de
rechtsbijstandverzekering. Het is de overheid die via de rechtsbijstand en juridische bijstand een
belangrijke financiering doet van de meest minvermogenden (= mensen met laagste inkomsten).
Meer en meer zien we dat we alternatieven zoeken. De vorige minister van Justitie heeft in 2019
geprobeerd om mensen aan te moedigen om zich te verzekeren tegen de kosten die gepaard gaan
met een procedure. Er zijn mensen die net te veel verdienen om in aanmerking te komen voor
rechtsbijstand of juridische bijstand, die dan eigenlijk, ondanks ze te veel verdienen, in aanmerking te
komen, dan weer te weinig verdienen om de kosten te kunnen maken. Minister heeft dan geprobeerd
om de rechtsbijstandsverzekering toegankelijker te maken, zodanig dat deze mensen toch recht op
toegang tot een rechter blijven hebben. Is het succesvol? Er is veel kritiek geweest over dat de korting
die de verzekeringnemer genoot op fiscaal vlak dat dan moest afstaan aan de
rechtsbijstandverzekering.
Kosteloosheid van de rechtspleging:
Wanneer men onvoldoende inkomsten heeft (jaarlijks bepaald) dan kan men voor de rechtskosten
genieten van de rechtsbijstand. Daarvoor moet men terecht bij de rechtbank zelf. Het gaat om
bepaalde kosten die gemaakt moeten worden, betaling van de gerechtsdeurwaarder, rolkosten,
griffierechten…
Daarnaast heeft men ook het recht (niet plicht) om bijstand te genieten van een advocaat. Als men
onvoldoende middelen heeft om de bijstand van een advocaat te genieten, dan kan men naar de
orde van advocaten gaan (bureau van juridische bijstand) en dan zal er een pro-Deoadvocaat worden
aangesteld die wordt betaald door de overheid.
Rechtshulp of juridische bijstand:
Rechtshulp of juridische bijstand is georganiseerd per arrondissement en in twee fases (art. 508/1):
eerstelijns juridische bijstand (Vlaams geregeld) en tweedelijns juridische bijstand (federaal geregeld).
2
, Eerstelijns juridische bijstand:
Dit is georganiseerd door de Commissie Juridische Bijstand (CJB) (art. 26 e.v. Decreet houdende de
justitiehuizen en de juridische eerstelijnsbijstand). Er is er 1 per arrondissement en die heeft
rechtspersoonlijkheid.
Het is samengesteld uit vertegenwoordigers van: Geïntegreerd Breed Onthaal (het OCMW, het CAW
en de erkende diensten maatschappelijk werk van de ziekenfondsen); orde van advocaten en
organisaties die werken met meest kwetsbare doelgroepen. Hun opdracht is het grondrecht op
juridische bijstand gestalte geven. Het is volledig kosteloos (art. 31) en voor iedereen en dit geldt voor
een bepaalde lijst van advocaten (die zich vrijwillig op die lijst hebben laten plaatsen). Ze bieden
eenvoudige adviezen, inlichtingen, doorverwijzing.
Tweedelijns juridische bijstand:
Hier gaat het om een pro deo advocaat (men komt hier door een verwijzing vanaf de eerstelijns
juridische bijstand). Die advocaat wordt vergoed door de Belgische overheid. Dit wordt georganiseerd
door Bureau voor Juridische Bijstand of BJB (art. 508/7). Dit bureau is er binnen elke Balie. De
organisatie verschilt dus ook van Balie tot Balie.
Het is geheel of gedeeltelijk kosteloos en dit geldt voor een bepaalde lijst van advocaten (art. 446bis).
Het kan zijn dat als men net op het randje zit – valt nog wel binnen de maximumgrens om beroep te
doen op een pro deo, maar men zit in de hoogste categorie – dan kan het zijn dat de advocaat slechts
gedeeltelijk vergoed zal worden door de overheid en dat men het andere deel zelf moet betalen.
Advocaten zijn niet verplicht om actief te zijn in het raam van de tweedelijnsbijstand; ze moeten zich
daartoe inschrijven op een lijst en als pro-Deoadvocaat is men automatisch ingeschreven op die lijst.
Men gaat ervan uit dat het voor advocaat-stagiairs het een verplichting is om op die lijst ingeschreven
te zijn.
Bij weigering kan men beroep instellen bij de arbeidsrechtbank (artt. 580, 18° en 508/19). Men kan
tegen de weigering beroep in stelling bij de arbeidsrechtbank.
De advocaten worden vergoed op basis van een puntensysteem. Het puntensysteem ligt vast in
bijkomend besluit. Per prestatie dat de pro-Deoadvocaat levert, krijgt die punten en voor elk punt
staat er een forfaitair bedrag tegenover. Dat is iets lager dan het ereloon dan de advocaat normaal
zou aanrekenen. Wat een punt waard is, heeft te maken met het budget dat ministerie van Justitie
heeft uitgetrokken. Het komt erop neer dat het ministerie van Justitie elk jaar een budget vaststelt en
dat budget wordt gedeeld door het aantal punten dat de advocaten hebben gepresteerd in het raam
van de tweedelijns juridische bijstand.
Er is een terugvordering van de vergoeding verleend door de Schatkist (art. 508/20) mogelijk. Het is
mogelijk voor de overheid om de vergoedingen die ze hebben betaald aan de pro-Deoadvocaat te
verhalen op degene die de kosteloze bijstand heeft genoten in drie hypotheses:
Wijziging vermogen. Wanneer er een wijziging optreedt van het vermogen van degene die
bijstand geniet van een pro-Deoadvocaat. Bijv. stel dat door middel van de tussenkomst van
de pro-Deoadvocaat die plots wettelijk erfgenaam blijkt te zijn van een zeer vermogend
iemand waardoor die miljonair wordt, dan kan de overheid wegens de wijzigende
3
, vermogenstoestand alsnog tussenkomen. Bijv. men erft plots van een rijke suikertante of -
nonkel.
Behaald voordeel. Bijv. het gaat over een betwiste erfenis.
Valse verklaringen. Men heeft dus gelogen over het inkomen, dan kan de overheid de
vergoedingen die aan de pro-Deoadvocaat heeft betaald op u gaan verhalen.
Rechtsbijstand:
Rechtsbijstand wordt verleend door Bureau voor Rechtsbijstand (BRB). Dit vindt men in de schoot
van elk rechtscollege. Wat is het? Art. 664 – 665 heeft het over o.m. rolrechten, registratierechten;
kosteloze tussenkomst ministeriële en openbare ambtenaren (kosten van dagvaarding en
betekening); technisch adviseur bij gerechtelijk deskundigenonderzoek; vergoeding erkend
bemiddelaar; …
Wat is het toepassingsgebied? Rechtsbijstand kan voor alle procedures voor een rechter van de
rechterlijke orde, voor de administratieve rechtbank of voor een scheidsgerecht (art. 665).
Om rechtsbijstand te verkrijgen moet je een kosteloos, vormvrij, mondeling of schriftelijk verzoek aan
het Bureau voor Rechtsbijstand richten. Het is een rechtspleging zoals op eenzijdig verzoekschrift (art.
678), er is geen tegenpartij maar we volgen de procesregels die gelden bij een eenzijdig
verzoekschrift. Uiteraard wel oordelende ten gronde, nl. komt men in aanmerking of niet.
Er is een hoger beroep tegen de weigering mogelijk (art. 689). Weigert het bureau voor rechtsbijstand
en is men het daar niet mee eens, dan kan men tegen die beslissing hoger beroep instellen. Dit is dan
bij het hiërarchisch hoger rechtscollege.
Er is een terugvordering mogelijk in 2 hypothese:
Een terugvordering van in het ongelijk gestelde tegenpartij (artt. 692, 694-695). Indien de
minvermogende de procedure wint, dan zullen de procedurekosten worden gedragen door
de verliezende partij en zouden die kosten normaal betaald moeten worden aan de
minvermogende. Maar die persoon heeft die kosten niet gemaakt, dus indien iemand geniet
van de kosteloze bijstand, zal de verliezende partij de kosten moeten terugbetalen aan de
overheid en niet aan de minvermogende. Wanneer de minvermogende de procedure verliest,
dan zullen die kosten definitief betaald worden door de overheid.
Genieter: wijziging vermogen (art. 693). Kan de overheid die kosten die gemaakt zijn voor de
kosteloze rechtsbijstand eventueel gaan verhalen? Ja, dat kan indien er een wijziging in het
vermogen heeft plaatsgevonden.
Dagvaarding:
Rechtsingang door ‘dagvaarding’:
Rechtsingang is het adiëren van de rechter in civiele zaken. Het aanhangig maken van een zaak bij de
rechter. Het moment waarop de rechter gevat is van een zaak verschilt naargelang de wijze van
rechtsingang.
Art. 700: Hoofdvorderingen worden op straffe van nietigheid bij dagvaarding voor de
rechter gebracht, onverminderd de bijzondere regels inzake vrijwillige verschijning en
rechtspleging op verzoekschrift. De akten, nietig verklaard wegens overtreding van deze
bepaling, stuiten de verjaring alsmede de termijnen van rechtspleging toegekend op straf
van verval.
4
Zie ‘GR; Hoorcollege 10 (25-03-2024)’
Zie ‘GR; Hoorcollege 11 (29-03-2024)’
Zie ‘GR; Hoorcollege 12 (15-04-2024)’
Zie ‘GR; Hoorcollege 13 (22-04-2024)’
Zie ‘GR; Hoorcollege 14 (29-04-2024)’
Zie ‘GR; Hoorcollege 15 (06-05-2024)’
Zie ‘GR; Hoorcollege 16 (13-05-2024)’
III. Rechtspleging:
1. Procesverloop:
Er zijn twee scharniermomenten: inleidende zitting en pleitzitting. De inleidende zitting is het formele
startpunt waarbij de rechter en partij voor het eerst samenkomen. Hier worden een aantal afspraken
gemaakt. Dan gaan de partijen de zaak instaatstellen en gaan het mogelijk maken dat op de
pleitzitting de zaak ook inhoudelijk zal behandeld worden door conclusies op te stellen, de
bewijsstukken aan elkaar mee te delen en die aan de rechter voor te leggen om die dan mondeling
toe te lichten op de pleitzitting.
De pleitzitting is het moment waarop de zaak inhoudelijk behandeld zal worden. Na de pleitzitting
neemt de rechter in beginsel de zaak in beraad. Uitzonderlijk kan het zo zijn in burgerlijke zaken dat
er een rol is weggelegd voor het Openbaar Ministerie. De rol van het Openbaar Ministerie bestaat
erin dat het Openbaar Ministerie een advies geeft aan de rechter. In strafzaken treedt het Openbaar
Ministerie op als partij en in burgerlijke zaken treedt het Openbaar Ministerie op als vriend van de
rechter. De inleidende zitting is er altijd, maar de inleidende zitting en pleitzitting kunnen soms
samenvallen.
Rechtshulp en rechtsbijstand:
Er is een verbod van eigenrichting. Als uw tegenpartij, die u beloofd heeft om de huur te betalen, die
huur niet betaalt, dan mag men zelf niet naar de huurder gaan ten einde de huurder te overtuigen
om toch te betalen; niet mag men niet doen. Men zal zich tot de vrederechter moeten wenden die
een vonnis zal uitspreken. Als de huurder nog steeds niet betaalt, dan kan men met dat vonnis naar
een gerechtsdeurwaarder gaan en dan kan de gerechtsdeurwaarder overgaan tot het leggen van
beslag van de goederen van de huurder om die openbaar te laten verkopen en dan zal men, net als
de schuldeisers van de huurder, uit die opbrengsten van de goederen worden betaald.
1
, De rechter moet - gratis - uitspraak doen. Er zijn wel een aantal belastingen, registratierecht, rolrecht,
… maar men moet het loon van de rechter niet te betalen. Het loon van de arbiter wordt betaald
door de partijen, het loon van de rechter wordt betaald door de belastingbetaler.
Wat zijn dan de kosten? De gerechtskosten (art. 1018; dit is een enuntiatieve opsomming) en de
advocatenkosten (art. 1022). De gerechtskosten zijn de kosten die samenhangen met het procederen
zelf. De advocatenkosten zijn de kosten die men maakt om de bijstand te genieten van een advocaat.
Art. 23 Gw. vermeldt een grondrecht op (kosteloze) juridische bijstand. De wet van 22 april 2019
(Wet 22 april 2019 het toegankelijker maken van de rechtsbijstandsverzekering) vermeldt ook de
rechtsbijstandverzekering. Het is de overheid die via de rechtsbijstand en juridische bijstand een
belangrijke financiering doet van de meest minvermogenden (= mensen met laagste inkomsten).
Meer en meer zien we dat we alternatieven zoeken. De vorige minister van Justitie heeft in 2019
geprobeerd om mensen aan te moedigen om zich te verzekeren tegen de kosten die gepaard gaan
met een procedure. Er zijn mensen die net te veel verdienen om in aanmerking te komen voor
rechtsbijstand of juridische bijstand, die dan eigenlijk, ondanks ze te veel verdienen, in aanmerking te
komen, dan weer te weinig verdienen om de kosten te kunnen maken. Minister heeft dan geprobeerd
om de rechtsbijstandsverzekering toegankelijker te maken, zodanig dat deze mensen toch recht op
toegang tot een rechter blijven hebben. Is het succesvol? Er is veel kritiek geweest over dat de korting
die de verzekeringnemer genoot op fiscaal vlak dat dan moest afstaan aan de
rechtsbijstandverzekering.
Kosteloosheid van de rechtspleging:
Wanneer men onvoldoende inkomsten heeft (jaarlijks bepaald) dan kan men voor de rechtskosten
genieten van de rechtsbijstand. Daarvoor moet men terecht bij de rechtbank zelf. Het gaat om
bepaalde kosten die gemaakt moeten worden, betaling van de gerechtsdeurwaarder, rolkosten,
griffierechten…
Daarnaast heeft men ook het recht (niet plicht) om bijstand te genieten van een advocaat. Als men
onvoldoende middelen heeft om de bijstand van een advocaat te genieten, dan kan men naar de
orde van advocaten gaan (bureau van juridische bijstand) en dan zal er een pro-Deoadvocaat worden
aangesteld die wordt betaald door de overheid.
Rechtshulp of juridische bijstand:
Rechtshulp of juridische bijstand is georganiseerd per arrondissement en in twee fases (art. 508/1):
eerstelijns juridische bijstand (Vlaams geregeld) en tweedelijns juridische bijstand (federaal geregeld).
2
, Eerstelijns juridische bijstand:
Dit is georganiseerd door de Commissie Juridische Bijstand (CJB) (art. 26 e.v. Decreet houdende de
justitiehuizen en de juridische eerstelijnsbijstand). Er is er 1 per arrondissement en die heeft
rechtspersoonlijkheid.
Het is samengesteld uit vertegenwoordigers van: Geïntegreerd Breed Onthaal (het OCMW, het CAW
en de erkende diensten maatschappelijk werk van de ziekenfondsen); orde van advocaten en
organisaties die werken met meest kwetsbare doelgroepen. Hun opdracht is het grondrecht op
juridische bijstand gestalte geven. Het is volledig kosteloos (art. 31) en voor iedereen en dit geldt voor
een bepaalde lijst van advocaten (die zich vrijwillig op die lijst hebben laten plaatsen). Ze bieden
eenvoudige adviezen, inlichtingen, doorverwijzing.
Tweedelijns juridische bijstand:
Hier gaat het om een pro deo advocaat (men komt hier door een verwijzing vanaf de eerstelijns
juridische bijstand). Die advocaat wordt vergoed door de Belgische overheid. Dit wordt georganiseerd
door Bureau voor Juridische Bijstand of BJB (art. 508/7). Dit bureau is er binnen elke Balie. De
organisatie verschilt dus ook van Balie tot Balie.
Het is geheel of gedeeltelijk kosteloos en dit geldt voor een bepaalde lijst van advocaten (art. 446bis).
Het kan zijn dat als men net op het randje zit – valt nog wel binnen de maximumgrens om beroep te
doen op een pro deo, maar men zit in de hoogste categorie – dan kan het zijn dat de advocaat slechts
gedeeltelijk vergoed zal worden door de overheid en dat men het andere deel zelf moet betalen.
Advocaten zijn niet verplicht om actief te zijn in het raam van de tweedelijnsbijstand; ze moeten zich
daartoe inschrijven op een lijst en als pro-Deoadvocaat is men automatisch ingeschreven op die lijst.
Men gaat ervan uit dat het voor advocaat-stagiairs het een verplichting is om op die lijst ingeschreven
te zijn.
Bij weigering kan men beroep instellen bij de arbeidsrechtbank (artt. 580, 18° en 508/19). Men kan
tegen de weigering beroep in stelling bij de arbeidsrechtbank.
De advocaten worden vergoed op basis van een puntensysteem. Het puntensysteem ligt vast in
bijkomend besluit. Per prestatie dat de pro-Deoadvocaat levert, krijgt die punten en voor elk punt
staat er een forfaitair bedrag tegenover. Dat is iets lager dan het ereloon dan de advocaat normaal
zou aanrekenen. Wat een punt waard is, heeft te maken met het budget dat ministerie van Justitie
heeft uitgetrokken. Het komt erop neer dat het ministerie van Justitie elk jaar een budget vaststelt en
dat budget wordt gedeeld door het aantal punten dat de advocaten hebben gepresteerd in het raam
van de tweedelijns juridische bijstand.
Er is een terugvordering van de vergoeding verleend door de Schatkist (art. 508/20) mogelijk. Het is
mogelijk voor de overheid om de vergoedingen die ze hebben betaald aan de pro-Deoadvocaat te
verhalen op degene die de kosteloze bijstand heeft genoten in drie hypotheses:
Wijziging vermogen. Wanneer er een wijziging optreedt van het vermogen van degene die
bijstand geniet van een pro-Deoadvocaat. Bijv. stel dat door middel van de tussenkomst van
de pro-Deoadvocaat die plots wettelijk erfgenaam blijkt te zijn van een zeer vermogend
iemand waardoor die miljonair wordt, dan kan de overheid wegens de wijzigende
3
, vermogenstoestand alsnog tussenkomen. Bijv. men erft plots van een rijke suikertante of -
nonkel.
Behaald voordeel. Bijv. het gaat over een betwiste erfenis.
Valse verklaringen. Men heeft dus gelogen over het inkomen, dan kan de overheid de
vergoedingen die aan de pro-Deoadvocaat heeft betaald op u gaan verhalen.
Rechtsbijstand:
Rechtsbijstand wordt verleend door Bureau voor Rechtsbijstand (BRB). Dit vindt men in de schoot
van elk rechtscollege. Wat is het? Art. 664 – 665 heeft het over o.m. rolrechten, registratierechten;
kosteloze tussenkomst ministeriële en openbare ambtenaren (kosten van dagvaarding en
betekening); technisch adviseur bij gerechtelijk deskundigenonderzoek; vergoeding erkend
bemiddelaar; …
Wat is het toepassingsgebied? Rechtsbijstand kan voor alle procedures voor een rechter van de
rechterlijke orde, voor de administratieve rechtbank of voor een scheidsgerecht (art. 665).
Om rechtsbijstand te verkrijgen moet je een kosteloos, vormvrij, mondeling of schriftelijk verzoek aan
het Bureau voor Rechtsbijstand richten. Het is een rechtspleging zoals op eenzijdig verzoekschrift (art.
678), er is geen tegenpartij maar we volgen de procesregels die gelden bij een eenzijdig
verzoekschrift. Uiteraard wel oordelende ten gronde, nl. komt men in aanmerking of niet.
Er is een hoger beroep tegen de weigering mogelijk (art. 689). Weigert het bureau voor rechtsbijstand
en is men het daar niet mee eens, dan kan men tegen die beslissing hoger beroep instellen. Dit is dan
bij het hiërarchisch hoger rechtscollege.
Er is een terugvordering mogelijk in 2 hypothese:
Een terugvordering van in het ongelijk gestelde tegenpartij (artt. 692, 694-695). Indien de
minvermogende de procedure wint, dan zullen de procedurekosten worden gedragen door
de verliezende partij en zouden die kosten normaal betaald moeten worden aan de
minvermogende. Maar die persoon heeft die kosten niet gemaakt, dus indien iemand geniet
van de kosteloze bijstand, zal de verliezende partij de kosten moeten terugbetalen aan de
overheid en niet aan de minvermogende. Wanneer de minvermogende de procedure verliest,
dan zullen die kosten definitief betaald worden door de overheid.
Genieter: wijziging vermogen (art. 693). Kan de overheid die kosten die gemaakt zijn voor de
kosteloze rechtsbijstand eventueel gaan verhalen? Ja, dat kan indien er een wijziging in het
vermogen heeft plaatsgevonden.
Dagvaarding:
Rechtsingang door ‘dagvaarding’:
Rechtsingang is het adiëren van de rechter in civiele zaken. Het aanhangig maken van een zaak bij de
rechter. Het moment waarop de rechter gevat is van een zaak verschilt naargelang de wijze van
rechtsingang.
Art. 700: Hoofdvorderingen worden op straffe van nietigheid bij dagvaarding voor de
rechter gebracht, onverminderd de bijzondere regels inzake vrijwillige verschijning en
rechtspleging op verzoekschrift. De akten, nietig verklaard wegens overtreding van deze
bepaling, stuiten de verjaring alsmede de termijnen van rechtspleging toegekend op straf
van verval.
4
