Samenvatting Socialezekerheidsrecht – Regelingen van sociale bijstand:
VII. Regelingen van sociale bijstand:
De verschillende bijstandsregelingen van de sociale bijstand. Bijstandsregeling vaak door de staat
geregeld, niet gegroeid door het middenveld. Overheidsbeheerde- en geregelde regelingen.
De historische ontwikkeling is ook beperkter omdat het meer recente ontwikkelingen zijn.
1. Tegemoetkomingen voor personen met een handicap:
Equivalent van de arbeidsongeschiktheidsverzekering, maar het gaat om een handicap dus
inkomensvervangende uitkering.
Schets van de historische ontwikkeling:
In 1928: eerste regeling toelagen “gebrekkigen en verminkten”. Terug naar het interbellum waar de
eerste regeling kwam voor de toelagen. Waarom was dat dan? Waarschijnlijk omdat er veel soldaten
door de oorlog gehandicapt zijn geworden. Een hele groep die in de jaren 20 niet meer konden
werken.
Na WOII herhaaldelijke wetswijzigingen, ontwikkeling beleid rond drie pijlers op drie beleidsniveaus.
Die regeling blijft bestaan tot na WOII. Er ontstaat een driesporenbeleid dat gaat over verschillende
beleidsniveaus en inhoudelijk:
- Tegemoetkomingen ter compensatie gebrek inkomen uit arbeid: bevoegdheid federale
overheid (sociale zekerheid). Inkomenswaarborg: waarborgen dat mensen met een handicap
een inkomen hebben om te overleven. Dit houdt verband met de sociale zekerheid en is dus
voorbehouden bevoegdheid van de federale overheid.
- Sociale reclassering: bevoegdheid gewesten (tewerkstelling). Ervoor zorgen dat mensen die
een handicap krijgen maximaal op de arbeidsmarkt krijgen (integratie op de arbeidsmarkt).
Houdt verband met het tewerkstellingsbeleid en dat is overgedragen naar de gewesten.
- Medische, sociale en pedagogische hulp in opvang: bevoegdheid gemeenschappen
(persoonsgebonden aangelegenheden, bijstand aan personen). Zorg organiseren op maat
voor de gehandicapten die soms de zorg nodig hebben om te overleven. Persoonsgebonden
zorg is in de persoonsgebonden aangelegenheden terecht geraakt dus behoort toe aan de
gemeenschappen.
Voor de drie facetten van je leven moet je drie verschillende overheden aanzoeken. De verschillende
overheden gebruiken niet hetzelfde kwalificatiemechanisme om te bepalen of je een handicap hebt.
Je zal minstens drie keer moeten aantonen of je gehandicapt bent en minstens je drie keer laten
evalueren over de evolutie van je noden.
Bijzonderheid Vlaamse gemeenschap: uitoefening bevoegdheid inzake “tegemoetkoming hulp aan
bejaarden” anno 2017, in kader uitbouw “Vlaamse sociale bescherming”. De Vlaamse Gemeenschap
is al begonnen met het uitoefenen van de bevoegdheid anders dan de Franstalige gemeenschap.
Huidige basiswetgeving:
We focussen op het socialezekerheidsluik, de inkomensvervanging. Er is een kaderwet met
uitvoerende normering.
- Basiswet: Wet 27 februari 1987 betreffende de tegemoetkomingen aan personen met
handicap (“Wet 1987”)
1
, - Basisreglementering:
o KB 6 juli 1987 betreffende de inkomensvervangende tegemoetkoming en de
integratietegemoetkoming (“KB 1987”)
o KB 22 mei 2003 betreffende de procedure voor de behandeling van de dossiers
inzake tegemoetkomingen aan personen met een handicap
Doel:
Verwezenlijking grondrecht op sociale zekerheid én grondrecht op sociale bijstand. Internationaal en
grondwettelijk gezien moet België de sociale risico’s dekken, maar ook op vlak van sociale bijstand. Er
is een Verdrag over de rechten van personen van de handicap waardoor België gebonden is en dat
boven alle andere verdragen bevestigd dat er sociale bijstand voor mensen met een handicap moet
worden voorzien. Onze wetgeving is de uitvoering van een grondwettelijke verplichting
Compenseren vermindering verdienvermogen wegens handicap. Het verminderd verdienvermogen
compenseren. Een parallel waar er in de sociale verzekering een arbeidsongeschiktheidsverzekering
was die voor werknemers en zelfstandigen de arbeidsongeschiktheid dekt waarbij het bij werknemers
ook over verminderd verdienvermogen gaan. Bij personen met handicap dit ook dekken ongeacht of
ze arbeiden of ze een kleine tewerkstelling hebben.
Faciliteren beroep op hulp van derden bij verlies zelfredzaamheid. Ze hebben bijstand mogelijk voor
de dagelijkse activiteiten. Je moet vaak die zorg inkopen en dan een inkomensaanvullende
tegemoetkoming om de externe hulp aan te kopen als die nodig is.
Middel:
- Toekenning inkomensvervangende tegemoetkoming voor het eerste doel
- Toekenning inkomensaanvullende “integratietegemoetkoming” (jongeren) of
“tegemoetkoming hulp aan bejaarden” (ouderen) (de inkomensaanvullende vergoeding voor
hulp van derden – het is dezelfde vergoeding maar naargelang de leeftijd een terminologisch
onderscheid dat samenhangt met de bevoegdheidsveredeling)
Voorwaarden ter toekenning van prestaties:
Het zal altijd over nationaliteit, verblijfplaats en bestaansmiddelen gaan in de bijstandsregeling
(behalve de maatschappelijke integratie die wijkt lichtjes af). Voor de rest finesses die de eigenheid
verklaren.
Algemene voorwaarden (art. 1-4 en 7 Wet 1987):
- Persoon met “handicap”, als dusdanig erkend door (artsen) FOD Sociale Zekerheid. Je moet
gekwalificeerd worden als persoon met handicap. Er is een verschil tussen federaal en
Vlaams. Het is in het kader van het FOD dat de herkenning van de handicap moet worden
aangevraagd, die artsen moeten het label kleven. Enkel bij een bepaalde graad krijg je het
label en krijg je toegang.
- Leeftijd van minstens 18 jaar, behoudens gelijkstelling . Je moet 18 jaar zijn tenzij er ergens
een gelijkstelling is.
- Werkelijke verblijfplaats in België. De verblijfplaats moet in België zijn (die
territorialiteitsvoorwaarde ook in de sociale bijstand benadrukt).
2
, - Vervulling nationaliteitsvoorwaarde: Belg, onderdaan lidstaat EU, Marokkaan, Algerijn of
Tunesiër en vervulling voorwaarden verordening EG 1408 (als je onder die voorwaarden het
grondgebied bent binnengekomen), staatloos, vluchteling of subsidiair beschermde. Typisch
voor de sociale bijstand, maar niet voor de sociale verzekering. Niet elke persoon op ons
grondgebied heeft recht op de bijstand, je moet de juiste nationaliteit hebben. Staatlozen en
vluchtelingen (als ze zo erkend zijn) krijgen altijd dezelfde behandeling als Belgen
(verplichting verdragsrechtelijk).
- Inkomen persoon met handicap en personen met wie hij/zij huishouden vormt overschrijdt
niet het maximumbedrag gevraagde tegemoetkoming: onderwerping aan onderzoek
bestaansmiddelen (cf. infra). Deze voorwaarde appelleert aan de bestaansmiddelen,
inkomensvoorwaarde. Het inkomen zal worden bestudeerd en worden becijferd, het mag niet
hoger zijn dan het maximumbedrag gevraagde tegemoetkoming. De bestaansmiddelen
mogen niet hoger zijn dan de tegemoetkoming want dan kom je niet in aanmerking. Als het
lager is dan kom je wel in aanmerking voor de tegemoetkoming.
- Persoon met handicap en persoon met wie hij huishouden vormt, moeten rechten laten
gelden op. De persoon moet al het mogelijke hebben gedaan om de bestaansmiddelen te
maximaliseren:
o Uitkeringen en vergoedingen waarop hij aanspraak kan maken krachtens een andere
Belgische of buitenlandse wetgeving die hun grond vinden in beperking van het
verdienvermogen, in gebrek aan of vermindering van zelfredzaamheid of in boek 6
BW. Je moet de uitkeringen en vergoedingen ten gelde maken waarop je aanspraak
hebt. Als je in aanmerking zou komen als werknemer voor
arbeidsongeschiktheidsuitkeringen dan is dat een compensatie van vermindering
verdienvermogen en dan moet je eerst die uitkering aanvragen. Hetzelfde als je een
handicap hebt ten gevolge van een aansprakelijkheid, dan moet je die vordering
uitvoeren (je mag daarin niet berusten). De vorderingen die je kan enten op je
medische conditie moet je uitoefenen.
o Sociale uitkeringen inzake ziekte en invaliditeit, werkloosheid, arbeidsongevallen,
beroepsziekten, rust- en overlevingspensioenen, inkomensgarantie voor ouderen en
het gewaarborgd inkomen voor bejaarden. Alle sociale uitkeringen en
vergoedingsrechten die men kan laten gelden, moet men laten gelden.
Hiervoor waren het de algemene voorwaarden voor eender welke tegemoetkoming. Dan hangt het er
vanaf voor welke soort uitkering welke specifieke voorwaarden je moet vervullen.
Bijzondere voorwaarden inkomensvervangende tegemoetkoming (art. 2,§1 Wet 1987):
De inkomensvervangende tegemoetkoming voor het verminderd verdienvermogen: het feit dat je
geen inkomen uit arbeid kan krijgen:
- Verblijf op grondgebied gedurende 10 jaar, waarvan 5 jaar ononderbroken: voorwaarde
vernietigd door Grondwettelijk Hof (arrest nr. 41/2020). Men probeerde een
verblijfsvoorwaarde op te leggen waardoor bepaalde mensen werden uitgesloten. Een
verstrengde verblijfsvoorwaarden tegenover de algemene voorwaarden, maar Grondwettelijk
Hof heeft het vernietigd want in strijd met standstill.
3
VII. Regelingen van sociale bijstand:
De verschillende bijstandsregelingen van de sociale bijstand. Bijstandsregeling vaak door de staat
geregeld, niet gegroeid door het middenveld. Overheidsbeheerde- en geregelde regelingen.
De historische ontwikkeling is ook beperkter omdat het meer recente ontwikkelingen zijn.
1. Tegemoetkomingen voor personen met een handicap:
Equivalent van de arbeidsongeschiktheidsverzekering, maar het gaat om een handicap dus
inkomensvervangende uitkering.
Schets van de historische ontwikkeling:
In 1928: eerste regeling toelagen “gebrekkigen en verminkten”. Terug naar het interbellum waar de
eerste regeling kwam voor de toelagen. Waarom was dat dan? Waarschijnlijk omdat er veel soldaten
door de oorlog gehandicapt zijn geworden. Een hele groep die in de jaren 20 niet meer konden
werken.
Na WOII herhaaldelijke wetswijzigingen, ontwikkeling beleid rond drie pijlers op drie beleidsniveaus.
Die regeling blijft bestaan tot na WOII. Er ontstaat een driesporenbeleid dat gaat over verschillende
beleidsniveaus en inhoudelijk:
- Tegemoetkomingen ter compensatie gebrek inkomen uit arbeid: bevoegdheid federale
overheid (sociale zekerheid). Inkomenswaarborg: waarborgen dat mensen met een handicap
een inkomen hebben om te overleven. Dit houdt verband met de sociale zekerheid en is dus
voorbehouden bevoegdheid van de federale overheid.
- Sociale reclassering: bevoegdheid gewesten (tewerkstelling). Ervoor zorgen dat mensen die
een handicap krijgen maximaal op de arbeidsmarkt krijgen (integratie op de arbeidsmarkt).
Houdt verband met het tewerkstellingsbeleid en dat is overgedragen naar de gewesten.
- Medische, sociale en pedagogische hulp in opvang: bevoegdheid gemeenschappen
(persoonsgebonden aangelegenheden, bijstand aan personen). Zorg organiseren op maat
voor de gehandicapten die soms de zorg nodig hebben om te overleven. Persoonsgebonden
zorg is in de persoonsgebonden aangelegenheden terecht geraakt dus behoort toe aan de
gemeenschappen.
Voor de drie facetten van je leven moet je drie verschillende overheden aanzoeken. De verschillende
overheden gebruiken niet hetzelfde kwalificatiemechanisme om te bepalen of je een handicap hebt.
Je zal minstens drie keer moeten aantonen of je gehandicapt bent en minstens je drie keer laten
evalueren over de evolutie van je noden.
Bijzonderheid Vlaamse gemeenschap: uitoefening bevoegdheid inzake “tegemoetkoming hulp aan
bejaarden” anno 2017, in kader uitbouw “Vlaamse sociale bescherming”. De Vlaamse Gemeenschap
is al begonnen met het uitoefenen van de bevoegdheid anders dan de Franstalige gemeenschap.
Huidige basiswetgeving:
We focussen op het socialezekerheidsluik, de inkomensvervanging. Er is een kaderwet met
uitvoerende normering.
- Basiswet: Wet 27 februari 1987 betreffende de tegemoetkomingen aan personen met
handicap (“Wet 1987”)
1
, - Basisreglementering:
o KB 6 juli 1987 betreffende de inkomensvervangende tegemoetkoming en de
integratietegemoetkoming (“KB 1987”)
o KB 22 mei 2003 betreffende de procedure voor de behandeling van de dossiers
inzake tegemoetkomingen aan personen met een handicap
Doel:
Verwezenlijking grondrecht op sociale zekerheid én grondrecht op sociale bijstand. Internationaal en
grondwettelijk gezien moet België de sociale risico’s dekken, maar ook op vlak van sociale bijstand. Er
is een Verdrag over de rechten van personen van de handicap waardoor België gebonden is en dat
boven alle andere verdragen bevestigd dat er sociale bijstand voor mensen met een handicap moet
worden voorzien. Onze wetgeving is de uitvoering van een grondwettelijke verplichting
Compenseren vermindering verdienvermogen wegens handicap. Het verminderd verdienvermogen
compenseren. Een parallel waar er in de sociale verzekering een arbeidsongeschiktheidsverzekering
was die voor werknemers en zelfstandigen de arbeidsongeschiktheid dekt waarbij het bij werknemers
ook over verminderd verdienvermogen gaan. Bij personen met handicap dit ook dekken ongeacht of
ze arbeiden of ze een kleine tewerkstelling hebben.
Faciliteren beroep op hulp van derden bij verlies zelfredzaamheid. Ze hebben bijstand mogelijk voor
de dagelijkse activiteiten. Je moet vaak die zorg inkopen en dan een inkomensaanvullende
tegemoetkoming om de externe hulp aan te kopen als die nodig is.
Middel:
- Toekenning inkomensvervangende tegemoetkoming voor het eerste doel
- Toekenning inkomensaanvullende “integratietegemoetkoming” (jongeren) of
“tegemoetkoming hulp aan bejaarden” (ouderen) (de inkomensaanvullende vergoeding voor
hulp van derden – het is dezelfde vergoeding maar naargelang de leeftijd een terminologisch
onderscheid dat samenhangt met de bevoegdheidsveredeling)
Voorwaarden ter toekenning van prestaties:
Het zal altijd over nationaliteit, verblijfplaats en bestaansmiddelen gaan in de bijstandsregeling
(behalve de maatschappelijke integratie die wijkt lichtjes af). Voor de rest finesses die de eigenheid
verklaren.
Algemene voorwaarden (art. 1-4 en 7 Wet 1987):
- Persoon met “handicap”, als dusdanig erkend door (artsen) FOD Sociale Zekerheid. Je moet
gekwalificeerd worden als persoon met handicap. Er is een verschil tussen federaal en
Vlaams. Het is in het kader van het FOD dat de herkenning van de handicap moet worden
aangevraagd, die artsen moeten het label kleven. Enkel bij een bepaalde graad krijg je het
label en krijg je toegang.
- Leeftijd van minstens 18 jaar, behoudens gelijkstelling . Je moet 18 jaar zijn tenzij er ergens
een gelijkstelling is.
- Werkelijke verblijfplaats in België. De verblijfplaats moet in België zijn (die
territorialiteitsvoorwaarde ook in de sociale bijstand benadrukt).
2
, - Vervulling nationaliteitsvoorwaarde: Belg, onderdaan lidstaat EU, Marokkaan, Algerijn of
Tunesiër en vervulling voorwaarden verordening EG 1408 (als je onder die voorwaarden het
grondgebied bent binnengekomen), staatloos, vluchteling of subsidiair beschermde. Typisch
voor de sociale bijstand, maar niet voor de sociale verzekering. Niet elke persoon op ons
grondgebied heeft recht op de bijstand, je moet de juiste nationaliteit hebben. Staatlozen en
vluchtelingen (als ze zo erkend zijn) krijgen altijd dezelfde behandeling als Belgen
(verplichting verdragsrechtelijk).
- Inkomen persoon met handicap en personen met wie hij/zij huishouden vormt overschrijdt
niet het maximumbedrag gevraagde tegemoetkoming: onderwerping aan onderzoek
bestaansmiddelen (cf. infra). Deze voorwaarde appelleert aan de bestaansmiddelen,
inkomensvoorwaarde. Het inkomen zal worden bestudeerd en worden becijferd, het mag niet
hoger zijn dan het maximumbedrag gevraagde tegemoetkoming. De bestaansmiddelen
mogen niet hoger zijn dan de tegemoetkoming want dan kom je niet in aanmerking. Als het
lager is dan kom je wel in aanmerking voor de tegemoetkoming.
- Persoon met handicap en persoon met wie hij huishouden vormt, moeten rechten laten
gelden op. De persoon moet al het mogelijke hebben gedaan om de bestaansmiddelen te
maximaliseren:
o Uitkeringen en vergoedingen waarop hij aanspraak kan maken krachtens een andere
Belgische of buitenlandse wetgeving die hun grond vinden in beperking van het
verdienvermogen, in gebrek aan of vermindering van zelfredzaamheid of in boek 6
BW. Je moet de uitkeringen en vergoedingen ten gelde maken waarop je aanspraak
hebt. Als je in aanmerking zou komen als werknemer voor
arbeidsongeschiktheidsuitkeringen dan is dat een compensatie van vermindering
verdienvermogen en dan moet je eerst die uitkering aanvragen. Hetzelfde als je een
handicap hebt ten gevolge van een aansprakelijkheid, dan moet je die vordering
uitvoeren (je mag daarin niet berusten). De vorderingen die je kan enten op je
medische conditie moet je uitoefenen.
o Sociale uitkeringen inzake ziekte en invaliditeit, werkloosheid, arbeidsongevallen,
beroepsziekten, rust- en overlevingspensioenen, inkomensgarantie voor ouderen en
het gewaarborgd inkomen voor bejaarden. Alle sociale uitkeringen en
vergoedingsrechten die men kan laten gelden, moet men laten gelden.
Hiervoor waren het de algemene voorwaarden voor eender welke tegemoetkoming. Dan hangt het er
vanaf voor welke soort uitkering welke specifieke voorwaarden je moet vervullen.
Bijzondere voorwaarden inkomensvervangende tegemoetkoming (art. 2,§1 Wet 1987):
De inkomensvervangende tegemoetkoming voor het verminderd verdienvermogen: het feit dat je
geen inkomen uit arbeid kan krijgen:
- Verblijf op grondgebied gedurende 10 jaar, waarvan 5 jaar ononderbroken: voorwaarde
vernietigd door Grondwettelijk Hof (arrest nr. 41/2020). Men probeerde een
verblijfsvoorwaarde op te leggen waardoor bepaalde mensen werden uitgesloten. Een
verstrengde verblijfsvoorwaarden tegenover de algemene voorwaarden, maar Grondwettelijk
Hof heeft het vernietigd want in strijd met standstill.
3
