Publiekrecht 2025-2026
0. Inleiding
Wat is publiekrecht?
- Onderverdeling tussen publiekrecht en privaatrecht (summa divisio)
o Privaatrecht = onderlinge verhouding tussen ieder van ons
(burgers onderling)
Horizontale relatie: ik ben niet belangrijker dan zij, en zij
is niet belangrijker dan ik
Contracten en overeenkomsten
o Publiekrecht = verhouding tussen burger en overheid
Verticale relatie: overheid is machtiger dan burgers
Als je oneens bent met een beslissing van de overheid
kan je een juridische procedure starten daar tegen
Functioneren van de overheid is hierin ook belangrijk
om te zien
Bestaat uit twee grote takken: staatsrecht
(grondwettelijk recht) en het bestuursrecht
(administratief recht)
Mogelijkse derde taak is het Internationaal en
Europees recht
Juristen vs. Politieke wetenschappers
- Juristen: bestuderen graag de regels = scheidsrechters in een
voetbalmatch
- Politieke Wetenschappers: kijken naar de strategie die gebruikt
wordt
0.1. Mensenrechten
Grondwettelijk recht bestaat uit drie pilaren waarvan mensenrechten de
eerste is.
= basisbehoefte die mensen nodig hebben
Voorbeelden van Mensenrechten:
- De vrijheid van religie
- Het recht op onderwijs
- Vrijheid van meningsuiting
- Het recht op leven (staat niet in de Belgische grondwet maar wel in
het Europees Verdrag voor de rechten van de mens)
- Verbod op foltering
1
,Drie generaties van mensenrechten:
- Eerste generatie: afweerrecht: “overheid, wij geven een deel van
onze soevereiniteit aan u”
o Vb. als het rood licht is stoppen wij omdat dat een regel is.
Maar dit idee hebben wij zelf niet gekozen, dat deed de
overheid en wij volgen hun beslissingen altijd. Wij vinden dat
nu misschien vanzelfsprekend maar 1000 jaar geleden was
dat niet zo. Toen zei men dat men bepaalde machten gingen
overdragen als individuen maar in ruil daarvoor wou men wel
mensenrechten.
- Tweede generatie: vanaf 1950 in het Europees Verdrag van de
rechten van de mens
o Na de tweede wereldoorlog kreeg men het idee dat de rechten
die ze kregen niet genoeg waren, deze gaven enkel een
vrijheid. Men wou ook beschermd worden (vb. verbod op
foltering, recht op leven)
o Deze rechten leggen plichten op aan de overheid
- Derde generatie: collectieve grondrechten
o Iets dat we allemaal delen
o In contexten zoals Klimaat
Voorbeeld uit federale regeerakkoord (is geen recht maar leidt wel tot
recht):
- Ethische thema’s: het kennen van de eigen afkomst kan belangrijk
zijn voor de identiteitsvorming van donorkinderen. Daarom schaffen
we voor de toekomst de anonimiteit van sperma- en eiceldonoren af.
Voor donaties uit het verleden zoeken we conform het arrest van het
Grondwettelijk Hof een overgangsmaatregel met een billijk
evenwicht tussen donorkinderen, wensouders en donoren.
o Eerste generatie mensenrecht
o Welk mensenrecht en voor wie? Recht op privacy van zowel
donor als de donorkinderen
o Probleem: conflict ontstaat dat er voor beide partijen
geprobeerd wordt de recht op privacy te behouden maar
sommige mensen zouden dat niet willen.
Donor kant: privacy is nodig zodat het donorkind niet
ineens aan de deur kan komen staan om erfenis te eisen
Donorkind kant: deze wilt misschien zijn identiteit
ontdekken en zou misschien wel willen weten wie
2
, zijn/haar donor is. Ook voor medische redenen als het
kind een ziekte heeft geërfd van zijn donormoeder of
vader.
o Alternatieven om wel ergens een evenwicht tussen de
belangen te creëren
Dat je de vraag kan krijgen (door brief bijvoorbeeld) dat
het kind contact wil zoeken en of je daar ook bereid voor
bent.
Samenstelling van een speciale commissie die elke
vraag van een donorkind om toegang te krijgen tot de
informatie van de vader of moeder aankrijgt, de reactie
binnenkrijgt van de donor en die dan zal beslissen, op
basis van de beschikbare gegevens, bij wie het belang
het grootste is dat de identiteit bekend of niet bekend
zal zijn. (wordt in Frankrijk zo gedaan)
Voorbeeld artikel De Standaard: ‘Tijd om artikel 23 van de grondwet te
herschrijven’ – Geert Bourgeois (voormalig parlementariër van N-VA en
Vlaams-president)
- Artikel 23 van de Grondwet = waarborgt de menselijke waardigheid
en meer in het bijzonder de sociale, economische en culturele
rechten
o = voorbeeld van een tweede generatie mensenrechten
- Wat zou het probleem kunnen zijn waardoor enkele politici willen
herschrijven?
o Budgettaire problemen
o Het stand-Still beginsel= we mogen minstens geen
aanzienlijke achteruitgang hebben zonder reden van
algemeen belang, de overheid mag niet plots een aanzienlijke
achteruitgang in de sociale zekerheid teweegbrengen zonder
redelijke verantwoording
Wat is nu een aanzienlijke achteruitgang? Bijvoorbeeld
nu de huidige regering die heel wat sociaal economische
hervormingen aan het invoeren is die worden
aangevochten voor het grondwettelijk hof
Lager pensioen geen aanzienlijke achteruitgang
en heeft deze een redelijke verantwoording
Het grondwettelijk hof toont zich over het algemeen
heel terughoudend in het gebruik van het stand-still
beginsel
3
, Voorbeeld VRT nws artikel: Raad van State erg kritisch over geplande btw-
hervorming van cultuur en afhaalmaaltijden: “moet grondig worden
herbekeken”
- Btw = belasting over de toegevoegde waarde
- Welk grondrecht is hier van toepassing? Gelijkheidsbeginsel
0.2. Klassieke staatsrecht (instellingen)
Scheiding der machten
- Rechterlijke macht
- Wetgevende macht
o wetgever in België = het parlement (de kamer en het senaat)
o Maar ook de regering en de koning maken deel uit van de
wetgevende macht want zij moeten uiteindelijk de wetten
ondertekenen
- Uitvoerende macht
Voorbeelden overheidsinstellingen:
- Raad van State
Recentere discussie in onze Belgische politiek: afschaffing Senaat
- Kan de regering dat zomaar beslissen? Neen, er moet een 2/3de
meerderheid hier voor stemmen
Instellingen zijn niet alleen de wetgevende macht, het kunnen ook
rechters zijn:
- “de benoemingsprocedure en het kader van de RVV worden herzien.
Zo wordt een rechter benoemd voor een hernieuwbare periode van
5 jaar en wordt de leeftijdgrens opgetrokken tot 37 jaar. Ook wordt
in een rotatiesysteem voorzien met o.a. de Raad van State.”
o RVV = Raad voor vreemdelingenbetwistingen
o Wat is een heel belangrijke waarborg voor rechters?
Onafhankelijkheid
Vast beginsel in België is dat rechters voor het leven
benoemd zijn. Zij kunnen niet worden afgezet tenzij ze
deontologische fouten maken en dat wordt ook mee
beoordeeld door andere rechters, niet door wetgevers of
4
0. Inleiding
Wat is publiekrecht?
- Onderverdeling tussen publiekrecht en privaatrecht (summa divisio)
o Privaatrecht = onderlinge verhouding tussen ieder van ons
(burgers onderling)
Horizontale relatie: ik ben niet belangrijker dan zij, en zij
is niet belangrijker dan ik
Contracten en overeenkomsten
o Publiekrecht = verhouding tussen burger en overheid
Verticale relatie: overheid is machtiger dan burgers
Als je oneens bent met een beslissing van de overheid
kan je een juridische procedure starten daar tegen
Functioneren van de overheid is hierin ook belangrijk
om te zien
Bestaat uit twee grote takken: staatsrecht
(grondwettelijk recht) en het bestuursrecht
(administratief recht)
Mogelijkse derde taak is het Internationaal en
Europees recht
Juristen vs. Politieke wetenschappers
- Juristen: bestuderen graag de regels = scheidsrechters in een
voetbalmatch
- Politieke Wetenschappers: kijken naar de strategie die gebruikt
wordt
0.1. Mensenrechten
Grondwettelijk recht bestaat uit drie pilaren waarvan mensenrechten de
eerste is.
= basisbehoefte die mensen nodig hebben
Voorbeelden van Mensenrechten:
- De vrijheid van religie
- Het recht op onderwijs
- Vrijheid van meningsuiting
- Het recht op leven (staat niet in de Belgische grondwet maar wel in
het Europees Verdrag voor de rechten van de mens)
- Verbod op foltering
1
,Drie generaties van mensenrechten:
- Eerste generatie: afweerrecht: “overheid, wij geven een deel van
onze soevereiniteit aan u”
o Vb. als het rood licht is stoppen wij omdat dat een regel is.
Maar dit idee hebben wij zelf niet gekozen, dat deed de
overheid en wij volgen hun beslissingen altijd. Wij vinden dat
nu misschien vanzelfsprekend maar 1000 jaar geleden was
dat niet zo. Toen zei men dat men bepaalde machten gingen
overdragen als individuen maar in ruil daarvoor wou men wel
mensenrechten.
- Tweede generatie: vanaf 1950 in het Europees Verdrag van de
rechten van de mens
o Na de tweede wereldoorlog kreeg men het idee dat de rechten
die ze kregen niet genoeg waren, deze gaven enkel een
vrijheid. Men wou ook beschermd worden (vb. verbod op
foltering, recht op leven)
o Deze rechten leggen plichten op aan de overheid
- Derde generatie: collectieve grondrechten
o Iets dat we allemaal delen
o In contexten zoals Klimaat
Voorbeeld uit federale regeerakkoord (is geen recht maar leidt wel tot
recht):
- Ethische thema’s: het kennen van de eigen afkomst kan belangrijk
zijn voor de identiteitsvorming van donorkinderen. Daarom schaffen
we voor de toekomst de anonimiteit van sperma- en eiceldonoren af.
Voor donaties uit het verleden zoeken we conform het arrest van het
Grondwettelijk Hof een overgangsmaatregel met een billijk
evenwicht tussen donorkinderen, wensouders en donoren.
o Eerste generatie mensenrecht
o Welk mensenrecht en voor wie? Recht op privacy van zowel
donor als de donorkinderen
o Probleem: conflict ontstaat dat er voor beide partijen
geprobeerd wordt de recht op privacy te behouden maar
sommige mensen zouden dat niet willen.
Donor kant: privacy is nodig zodat het donorkind niet
ineens aan de deur kan komen staan om erfenis te eisen
Donorkind kant: deze wilt misschien zijn identiteit
ontdekken en zou misschien wel willen weten wie
2
, zijn/haar donor is. Ook voor medische redenen als het
kind een ziekte heeft geërfd van zijn donormoeder of
vader.
o Alternatieven om wel ergens een evenwicht tussen de
belangen te creëren
Dat je de vraag kan krijgen (door brief bijvoorbeeld) dat
het kind contact wil zoeken en of je daar ook bereid voor
bent.
Samenstelling van een speciale commissie die elke
vraag van een donorkind om toegang te krijgen tot de
informatie van de vader of moeder aankrijgt, de reactie
binnenkrijgt van de donor en die dan zal beslissen, op
basis van de beschikbare gegevens, bij wie het belang
het grootste is dat de identiteit bekend of niet bekend
zal zijn. (wordt in Frankrijk zo gedaan)
Voorbeeld artikel De Standaard: ‘Tijd om artikel 23 van de grondwet te
herschrijven’ – Geert Bourgeois (voormalig parlementariër van N-VA en
Vlaams-president)
- Artikel 23 van de Grondwet = waarborgt de menselijke waardigheid
en meer in het bijzonder de sociale, economische en culturele
rechten
o = voorbeeld van een tweede generatie mensenrechten
- Wat zou het probleem kunnen zijn waardoor enkele politici willen
herschrijven?
o Budgettaire problemen
o Het stand-Still beginsel= we mogen minstens geen
aanzienlijke achteruitgang hebben zonder reden van
algemeen belang, de overheid mag niet plots een aanzienlijke
achteruitgang in de sociale zekerheid teweegbrengen zonder
redelijke verantwoording
Wat is nu een aanzienlijke achteruitgang? Bijvoorbeeld
nu de huidige regering die heel wat sociaal economische
hervormingen aan het invoeren is die worden
aangevochten voor het grondwettelijk hof
Lager pensioen geen aanzienlijke achteruitgang
en heeft deze een redelijke verantwoording
Het grondwettelijk hof toont zich over het algemeen
heel terughoudend in het gebruik van het stand-still
beginsel
3
, Voorbeeld VRT nws artikel: Raad van State erg kritisch over geplande btw-
hervorming van cultuur en afhaalmaaltijden: “moet grondig worden
herbekeken”
- Btw = belasting over de toegevoegde waarde
- Welk grondrecht is hier van toepassing? Gelijkheidsbeginsel
0.2. Klassieke staatsrecht (instellingen)
Scheiding der machten
- Rechterlijke macht
- Wetgevende macht
o wetgever in België = het parlement (de kamer en het senaat)
o Maar ook de regering en de koning maken deel uit van de
wetgevende macht want zij moeten uiteindelijk de wetten
ondertekenen
- Uitvoerende macht
Voorbeelden overheidsinstellingen:
- Raad van State
Recentere discussie in onze Belgische politiek: afschaffing Senaat
- Kan de regering dat zomaar beslissen? Neen, er moet een 2/3de
meerderheid hier voor stemmen
Instellingen zijn niet alleen de wetgevende macht, het kunnen ook
rechters zijn:
- “de benoemingsprocedure en het kader van de RVV worden herzien.
Zo wordt een rechter benoemd voor een hernieuwbare periode van
5 jaar en wordt de leeftijdgrens opgetrokken tot 37 jaar. Ook wordt
in een rotatiesysteem voorzien met o.a. de Raad van State.”
o RVV = Raad voor vreemdelingenbetwistingen
o Wat is een heel belangrijke waarborg voor rechters?
Onafhankelijkheid
Vast beginsel in België is dat rechters voor het leven
benoemd zijn. Zij kunnen niet worden afgezet tenzij ze
deontologische fouten maken en dat wordt ook mee
beoordeeld door andere rechters, niet door wetgevers of
4
