Ethiek
Ethiek in de gezondheidszorg: Les 1
Inleiding tot ethiek
Wat is ethiek?
= Ethiek of moraalwetenschap is een tak van de filosofie die zich bezighoudt met de
kritische bezinning over het juiste handelen
Kritische evaluatie van aannames en argumenten.
In algemene zin probeert ethiek de criteria vast te stellen om te kunnen
beoordelen of een handeling als goed of fout kan worden gekwalificeerd, en om de
motieven en consequenties van deze handeling te kunnen evalueren.
Het stellen van vragen over ethiek is natuurlijk geen monopolie van de filosofie:
Ook in andere studiegebieden zoals politiek, geneeskunde, geschiedenis, biologie
en sociologie is ethiek soms onderwerp van discussie.
De conclusie van een redenering is niet het belangrijkste maar de nauwkeurigheid
en samenhang van de argumenten die tot de conclusie leiden.
Handelen in het belang van de gemeenschap
Wat is het verschil met recht?
Natuurrecht: inherent verband tussen recht en moraal. Wetten en regels zijn gebaseerd
op morele principes en waarden.
Indien een rechtsregel geen basis heeft in de moraal zijn deze niet legitiem (vb
wet die onrechtvaardig is). In de gezondheidszorg moeten dus de medische regels
en wetten rechtvaardig rechtvaardig zijn en de menselijke waardigheid
respecteren.
Rechtspositivisten: legitimiteit staat los van de moraal. Een wet kan onrechtvaardig
zijn, en toch geldig.
Nog steeds een actuele discussie: Waar eindigt recht en begint ethiek? Of is het
waar begint ethiek en eindigt recht?
In de gezondheidszorg kan een wet moreel niet juist zijn, maar toch wettelijk
nageleefd worden.
Vb: Commissies ethiek in onderzoek
Rechten al erkenning? Indien geen rechten geen normbesef?
Wat is gezondheidszorg?
Wat is gezondheid?
= “Gezondheid is het hoogste goed van Vlamingen”
1
, Maar wat is gezondheid? Afwezigheid van ziekte? Of de definitie van de
Wereldgezondheidsorganisatie in de verklaring van Alma Alta: ‘Een toestand van
algemeen, geestelijk en sociaal welbevinden’
Preventief denken en handelen?
Vb. Tandarts
Toch nog meer curatief in onze cultuur (ook preventie, zorg, nazorg, vermijden
van ziekte)
Het voorwerp van onze ethische analyse: volksgezondheid –algemeen belang –
gezondheidszorg
Niet enkel de medische wereld, want aanpassingen in onze manier van leven,
levensstijl en milieugebonden factoren gezondheidsbeleid is een integraal
beleid wegens ruime begrip ‘gezondheid’
Verschillende takken in filosofie en de plaats van ethiek
Logica
Meta-ethiek (wat
Politieke filosofie is de oorsprong
van ‘goed’?)
Ethische
Epistemologie theorieën
(Wat is goed)
Bedrijfsethiek
Toegepaste
Ethiek
ethiek
Filosofie Milieu ethiek
Metafysica Bio-ethiek
Theory of mind Medische ethiek
Esthetica
Rechtsfilosofie
2
, Waarom een vak ethiek?
Wat kan ethiek bijbrengen?
Verhelderen (terminologische duidelijkheid)
vb: gezondheid voor iedereen hetzelfde? Euthanasie
Structureren: vraagstuk uit elkaar halen in morele en niet morele aspecten.
Belangen, principes, normen en waarden
Adviseren: toepassen van de theorieën, principes en een oplossing voorstellen.
(met de nodige nuanceringen)
Ethische theorieën
Kantianisme
= In de brede zin een synoniem van deontologie: morele plichten en regels (niet
consequeties)
Van het Griekse ’deon’ = plicht en logia = woord/leer
Vb van plichten ethiek
Stenen tafelen – 10 geboden
catechismus
Regels van medische plichtenleer
“Strafwetboek”
Immanuel Kant (1724-1804): Duitse filisoof van de verlichting
- Hoe gedraag ik me in specifieke situaties? Wat is goed? Wat is slecht?
- Handelen is goed als het een plicht volgt. Is de motivatie goed dan is de handeling
goed. Wanneer is een motivatie goed?
- De mens legt zichzelf morele verplichtingen op omdat het rationele wezens zijn.
- Om na te gaan of onze verlanges universeel kunnen worden ingewilligd nagaan
of ze rationele morele principes volgen. = een regel die logisch consistent is en
voor iedereen (universeel) hetzelfde zou moeten gelden, ongeacht persoonlijke
omstandigheden.
- Deze test = categorisch (zonder voorwaarden, in elke situatie) in elke
imperatief (vereist/bevel)
- Bv: handel alleen volgens de regel waarvan je zou willen dat het een universele
wordt. dus voordat je iets doet, nagaan of je bereid bent dat anderen dit ook
zouden doen. Dus categorische imperatief is een universele morele wet die
3
, bepaalt wat je moet doen, puur omdat het moreel juist is. je mag geen
uitzonderingen maken voor u zelf.
Het maxime principe dat de aanzet geeft tot of ten grondslag ligt aan iemands
handelingen. Een maxime is een subjectief principe, dat gebaseerd is op wat het individu
wil.
- “Act only on that maxim trough which you can at the same time will it should
become a universal law”
- Vb: uw maxime is stelen – liegen: kan universeel niet werken
- Als je dan categorisch imperatief denkt: moet je u vragen of dit oke zou zijn als
iedereen dit zou doen. Neen? -> dan is dit niet geschikt om universeel te
gebruiken.
- Morele verplichting om niet te stelen of te liegen.
- Voorbeelden van uitvloeiingen van de plichtenethiek/deontologie: Beroepsgeheim,
privacy, zorgvuldigheidsplicht, informatieplicht, zwijgplicht en zwijgrecht…
- Mensen niet gebruiken om een doel te bereiken
Vb.kinderen die worden gemaakt om broer of zus te redden
Voordelen:
Eenvoudige structuur: het categorisch imperatief doorstaan.
Niet enkel de gevolgen, maar ook motieven worden meegenomen in de
redenering
je gaat een handeling uitvoeren omdat het moreel plicht is, en niet voor u eigen
belang
je mag kiezen hoe je iemand helpt, zolang je maar handelt vanuit de juiste morele
plicht.
Vrije keuze tussen verschillende opties (utulitaristen enkel de beste keuze)
Nadelen:
Zijn mensen volledig vrij in hun keuzes en rationeel?
radicaal in de morele regels: NIET LIEGEN (zelfs als het toch de betere optie zou
zijn) NIET DODEN bij vb: foetus met een zware handicap, zijn mensen dan vrij in
hun morele keuzes?
Abstracte regels die in concrete cases niet meteen toepasbaar lijken
de gevolgen worden genegeerd dus je kan slechte gevolgen hebben. , er is geen
plaats in emoties want in kantianisme wordt de mens als rationaal wezen gezien:
dus de mens kan keuzes maken door zijn verstand te gebruiken en niet door zijn
emoties (bv: je kiest om niet te liegen, niet omdat je bang bent dat iemand u zal
betrappen maar omdat je weet dat dit moreel niet juist is volgens categorisch
imperatief.
Wat als twee plichten elkaar tegenspreken?
Utilitarisme
= In het utilitarisme ook consequentialisme genoemd is doel/uitkomts/gevolg
(consequences) het belangrijkste.
4
Ethiek in de gezondheidszorg: Les 1
Inleiding tot ethiek
Wat is ethiek?
= Ethiek of moraalwetenschap is een tak van de filosofie die zich bezighoudt met de
kritische bezinning over het juiste handelen
Kritische evaluatie van aannames en argumenten.
In algemene zin probeert ethiek de criteria vast te stellen om te kunnen
beoordelen of een handeling als goed of fout kan worden gekwalificeerd, en om de
motieven en consequenties van deze handeling te kunnen evalueren.
Het stellen van vragen over ethiek is natuurlijk geen monopolie van de filosofie:
Ook in andere studiegebieden zoals politiek, geneeskunde, geschiedenis, biologie
en sociologie is ethiek soms onderwerp van discussie.
De conclusie van een redenering is niet het belangrijkste maar de nauwkeurigheid
en samenhang van de argumenten die tot de conclusie leiden.
Handelen in het belang van de gemeenschap
Wat is het verschil met recht?
Natuurrecht: inherent verband tussen recht en moraal. Wetten en regels zijn gebaseerd
op morele principes en waarden.
Indien een rechtsregel geen basis heeft in de moraal zijn deze niet legitiem (vb
wet die onrechtvaardig is). In de gezondheidszorg moeten dus de medische regels
en wetten rechtvaardig rechtvaardig zijn en de menselijke waardigheid
respecteren.
Rechtspositivisten: legitimiteit staat los van de moraal. Een wet kan onrechtvaardig
zijn, en toch geldig.
Nog steeds een actuele discussie: Waar eindigt recht en begint ethiek? Of is het
waar begint ethiek en eindigt recht?
In de gezondheidszorg kan een wet moreel niet juist zijn, maar toch wettelijk
nageleefd worden.
Vb: Commissies ethiek in onderzoek
Rechten al erkenning? Indien geen rechten geen normbesef?
Wat is gezondheidszorg?
Wat is gezondheid?
= “Gezondheid is het hoogste goed van Vlamingen”
1
, Maar wat is gezondheid? Afwezigheid van ziekte? Of de definitie van de
Wereldgezondheidsorganisatie in de verklaring van Alma Alta: ‘Een toestand van
algemeen, geestelijk en sociaal welbevinden’
Preventief denken en handelen?
Vb. Tandarts
Toch nog meer curatief in onze cultuur (ook preventie, zorg, nazorg, vermijden
van ziekte)
Het voorwerp van onze ethische analyse: volksgezondheid –algemeen belang –
gezondheidszorg
Niet enkel de medische wereld, want aanpassingen in onze manier van leven,
levensstijl en milieugebonden factoren gezondheidsbeleid is een integraal
beleid wegens ruime begrip ‘gezondheid’
Verschillende takken in filosofie en de plaats van ethiek
Logica
Meta-ethiek (wat
Politieke filosofie is de oorsprong
van ‘goed’?)
Ethische
Epistemologie theorieën
(Wat is goed)
Bedrijfsethiek
Toegepaste
Ethiek
ethiek
Filosofie Milieu ethiek
Metafysica Bio-ethiek
Theory of mind Medische ethiek
Esthetica
Rechtsfilosofie
2
, Waarom een vak ethiek?
Wat kan ethiek bijbrengen?
Verhelderen (terminologische duidelijkheid)
vb: gezondheid voor iedereen hetzelfde? Euthanasie
Structureren: vraagstuk uit elkaar halen in morele en niet morele aspecten.
Belangen, principes, normen en waarden
Adviseren: toepassen van de theorieën, principes en een oplossing voorstellen.
(met de nodige nuanceringen)
Ethische theorieën
Kantianisme
= In de brede zin een synoniem van deontologie: morele plichten en regels (niet
consequeties)
Van het Griekse ’deon’ = plicht en logia = woord/leer
Vb van plichten ethiek
Stenen tafelen – 10 geboden
catechismus
Regels van medische plichtenleer
“Strafwetboek”
Immanuel Kant (1724-1804): Duitse filisoof van de verlichting
- Hoe gedraag ik me in specifieke situaties? Wat is goed? Wat is slecht?
- Handelen is goed als het een plicht volgt. Is de motivatie goed dan is de handeling
goed. Wanneer is een motivatie goed?
- De mens legt zichzelf morele verplichtingen op omdat het rationele wezens zijn.
- Om na te gaan of onze verlanges universeel kunnen worden ingewilligd nagaan
of ze rationele morele principes volgen. = een regel die logisch consistent is en
voor iedereen (universeel) hetzelfde zou moeten gelden, ongeacht persoonlijke
omstandigheden.
- Deze test = categorisch (zonder voorwaarden, in elke situatie) in elke
imperatief (vereist/bevel)
- Bv: handel alleen volgens de regel waarvan je zou willen dat het een universele
wordt. dus voordat je iets doet, nagaan of je bereid bent dat anderen dit ook
zouden doen. Dus categorische imperatief is een universele morele wet die
3
, bepaalt wat je moet doen, puur omdat het moreel juist is. je mag geen
uitzonderingen maken voor u zelf.
Het maxime principe dat de aanzet geeft tot of ten grondslag ligt aan iemands
handelingen. Een maxime is een subjectief principe, dat gebaseerd is op wat het individu
wil.
- “Act only on that maxim trough which you can at the same time will it should
become a universal law”
- Vb: uw maxime is stelen – liegen: kan universeel niet werken
- Als je dan categorisch imperatief denkt: moet je u vragen of dit oke zou zijn als
iedereen dit zou doen. Neen? -> dan is dit niet geschikt om universeel te
gebruiken.
- Morele verplichting om niet te stelen of te liegen.
- Voorbeelden van uitvloeiingen van de plichtenethiek/deontologie: Beroepsgeheim,
privacy, zorgvuldigheidsplicht, informatieplicht, zwijgplicht en zwijgrecht…
- Mensen niet gebruiken om een doel te bereiken
Vb.kinderen die worden gemaakt om broer of zus te redden
Voordelen:
Eenvoudige structuur: het categorisch imperatief doorstaan.
Niet enkel de gevolgen, maar ook motieven worden meegenomen in de
redenering
je gaat een handeling uitvoeren omdat het moreel plicht is, en niet voor u eigen
belang
je mag kiezen hoe je iemand helpt, zolang je maar handelt vanuit de juiste morele
plicht.
Vrije keuze tussen verschillende opties (utulitaristen enkel de beste keuze)
Nadelen:
Zijn mensen volledig vrij in hun keuzes en rationeel?
radicaal in de morele regels: NIET LIEGEN (zelfs als het toch de betere optie zou
zijn) NIET DODEN bij vb: foetus met een zware handicap, zijn mensen dan vrij in
hun morele keuzes?
Abstracte regels die in concrete cases niet meteen toepasbaar lijken
de gevolgen worden genegeerd dus je kan slechte gevolgen hebben. , er is geen
plaats in emoties want in kantianisme wordt de mens als rationaal wezen gezien:
dus de mens kan keuzes maken door zijn verstand te gebruiken en niet door zijn
emoties (bv: je kiest om niet te liegen, niet omdat je bang bent dat iemand u zal
betrappen maar omdat je weet dat dit moreel niet juist is volgens categorisch
imperatief.
Wat als twee plichten elkaar tegenspreken?
Utilitarisme
= In het utilitarisme ook consequentialisme genoemd is doel/uitkomts/gevolg
(consequences) het belangrijkste.
4
