Samenvatting Sociale Psychologie | Sociaal Functioneren jaar 2 | Hogeschool Utrecht | 2026/2027

Samenvatting toetsmatrijs kennistoets
Onderwerp en subonderwerpen:
1. Sociale psychologie
- Principes die gelden bij aanwezigheid van anderen.
- Belemmerende sociaal psychologische effecten.
H11: Wat is sociale psychologie?
= bestudeert hoe gedrag, gedachten en gevoelens worden beïnvloed door aanwezigheid van
anderen (echt of ingebeeld). Wetenschap onderzoekt hoe mensen:
 Denken over anderen
 Zich gedragen tegenover anderen
 Beinvloed worden door anderen
 Invloed van anderen (echt of gedacht)
Draait dus om:
 Invloed van anderen
 Gedrag in groepen
 Hoe mensen elkaar beïnvloeden
Functie/belang van groepen
Mensen leven bijna altijd in groepen, belangrijke functie omdat ze zorgen voor:
 Overleving/evolutionair belangrijk (vroeger: bescherming, voedsel).
 Verbondenheid (erbij horen)
 Steun en veiligheid
Sociale identiteit
Ook zorgen groepen voor sociale identiteit, deel van je zelfbeeld gebaseerd op groep(en). Dit
is ook zichtbaar of weetbaar voor anderen. Bijv. familie of vrienden.
Soorten groepen
1. Primaire groep: kleine groep met sterke, persoonlijke banden (bijv. gezin)
 Veel contact
 Emotionele band
 Langdurig

2. Secundaire groep: grote groep met minder persoonlijke banden (bijv. school)
 Doelgericht
 Minder emotioneel
 Formeler

3. Open groep vs. gesloten groep:
 Open groep  iedereen kan erbij
 Gesloten groep  beperkte toegang

4. Lidmaatschapgroep vs. referentiegroep:
 Lidmaatschapsgroep  groep waar je bij hoort
 Referentiegroep  groep waar je je aan spiegelt
Het gezin (primaire groep): belangrijkste functies 
 Socialisatie (normen & waarden leren)
 Geborgenheid & veiligheid
 Ontwikkeling van gedrag
Verschillende vormen:
 Kerngezin
 Eenoudergezin
 Samengesteld gezin
Niet vorm, maar relatie ouder-kind essentieel.
Groepsprocessen

1

,In groepen gebeuren allerlei processen die gedrag beïnvloeden.
Groepsontwikkeling (fasen)

1. Oriëntatiefase  kennismaken en regels ontstaan.
2. Stormfase  conflicten en macht/positie zoeken.
3. Normfase  afspraken worden duidelijk en rollen ontstaan.
4. Prestatiefase  samenwerken en doelen behalen.
5. Afscheidsfase  groep stopt of valt uit elkaar.
Groepsnormen
Zijn de regels over gedrag binnen een groep.
 Expliciete regels (duidelijk afgesproken)
 Impliciete regels (ongeschreven).
Normen binnen een groep zorgen voor structuur, het overtreden hiervan kan leiden tot een
conflict.
Sociale rollen
Sociale rollen zijn verwachtingen over gedrag binnen een rol, deze rollen kunnen vast of
veranderlijk zijn.
 Formele rol (officieel), bijv. voorzitter
 Informele rol (spontaan), bijv. de grappenmaker.
Leiderschap
 Formele leider zijn, deze is aangesteld en heeft een officiële positie
 Informele leider, deze ontstaat vanzelf en heeft invloed door persoonlijkheid.
Belemmerende sociaalpsychologische effecten
Groepen hebben ook negatieve effecten op gedrag
1. Conformisme: je aanpassen aan de groep.
Het veranderen van je mening of gedrag om erbij te horen door expliciete of impliciete
sociale druk. Dit kan ook gebeuren terwijl je het eigenlijk niet eens bent. Dit komt voort uit
angst om afgewezen te worden en behoefte aan acceptatie.
2. De-individuatie: minder zelfbewust, meer opgaan in de groep (jezelf kwijt)
Je denkt minder na over je eigen normen en doet sneller dingen die je normaal niet zou
doen. Dit komt voor bij grote groepen of uniformen/online (anoniem) groepen. Het gevolg
hiervan is impulsief of grensoverschrijdend gedrag. Bijv. het plaatsen van
onlinehaatreacties die hij in het echt nooit zou zeggen.
3. Groepsdruk: druk van anderen om mee te doen.
Dit kan direct of indirect plaatsvinden, gezegd worden of aangevoeld worden. Dit zorgt
ervoor dat je je gedrag aanpast, ook tegen je zin. Bijv. je vrienden pushen je om alcohol
te drinken.
Verschil met conformisme:
Groepsdruk = oorzaak
Conformisme = gevolg

4. Sociale luiheid: minder hard werken in een groep.

Mensen leveren minder inspanning in een groep dan alleen omdat de
verantwoordelijkheid wordt gedeeld en ‘anderen doen het wel’. Dit gebeurt vooral bij
grote groepen en groepen met onduidelijke taken.

5. Groepsdenken: geen kritisch denken meer in een groep.

Groep wil eensgezindheid behouden, hierdoor verdwijnen kritische meningen en worden
slechte beslissingen niet tegengehouden.


2

, Niemand durft tegen te spreken, illusie dat groep altijd gelijk heeft en alternatieven
worden niet besproken met als gevolg foute of risicovolle beslissingen. Bijv. het team
neemt slechte beslissingen omdat niemand kritiek durft te geven.

2. Systeemdenken
- Uitgangspunten van systeemdenken en sytemische hulpverlening
- Systeemtheoretische begrippen
- Niveaus en aspecten van communicatie volgens (Watzlawick)
H2: Wat is systemisch werken?
Niet alleen naar het individu kijken, maar naar het hele systeem waarin iemand leeft (bijv.
gezin/school etc). Problemen ontstaan niet losstaand, maar in interacties tussen mensen. De
hulpverlener kijkt naar relaties, patronen en context. Gedrag krijgt pas betekenis binnen de
omgeving.
Context
Kernuitgangspunt is dat gedrag alleen te begrijpen is in context, één gedrag kan
verschillende betekenissen hebben per context. Zonder context kun je gedrag verkeerd
interpreteren. Niet alleen wat iemand doet, maar waarom in die situatie.
Circulair denken
Lineair: A  B (oorzaak-gevolg)
Circulair A  B  C (wederzijds beïnvloeding)
Interactie en communicatie
De focus ligt op interacties tussen mensen:
 Zowel verbale als non-verbale communicatie
 Gedrag krijgt betekenis in relatie tot anderen
 Problemen ontstaan vaak in patronen van interactie
 Niet alleen kijken naar gedrag, maar hoe mensen op elkaar reageren.
Feedback en patronen
Binnen systemen ontstaan terugkerende patronen (feedbackloops):
 Gedrag roept reactie op  reactie versterkt gedrag wat problemen in stand kan
houden
De rol van de hulpverlener:
 Niet neutraal, onderdeel van het systeem
 Brengt nieuwe perspectieven in
 Helpt patronen zichtbaar maken
 Werkt samen met cliënt (niet boven)
Belangrijk: reflecteren op eigen invloed en aannames
Meerstemmigheid (polyfonie)
Er bestaan altijd meerdere perspectieven tegelijk:
 Iedereen heeft eigen waarheid
 Geen absolute waarheid
 Alle stemmen zijn belangrijk
Hulpverlener luistert naar alle betrokken en verschillende perspectieven te begrijpen
Verhalen en betekenisgeving
Mensen geven betekenis via verhalen, probleem verhalen kunnen vastzitten (bijv. ‘’ik ben
moeilijk’’), hulpverlening helpt nieuwe verhalen te ontwikkelen.
Focus op krachten en steunbronnen: kijken naar wat wél goed gaat en daarop focussen.
Verandering en processen:
Verandering in één deel  effect op hele systeem
Levensfasen beïnvloeden systemen




3

, Systeemtheoretische begrippen
 Systeem: geheel van mensen die met elkaar in relatie staan en elkaar beïnvloeden.
 Context: de omgeving waarin gedrag plaatsvindt, gedrag kun je alleen begrijpen
binnen deze context.
 Circulair denken: wederzijdse beïnvloeding.
 Interactie: de manier waarop mensen op elkaar reageren
 Feedback: gedrag roept reactie op  die reactie beïnvloedt weer gedrag
 Negatieve feedback  stabiliseert (houdt situatie gelijk)
 Positieve feedback  versterkt verandering/escalatie
 Patronen: terugkerende manieren van omgaan met elkaar.
 Homeostase: neiging van systeem om in balans te blijven, ook wanneer deze
ongezond is. Verandering wordt tegengewerkt.
 Open systeem: staat open voor invloeden van buitenaf
 Gesloten systeem: weinig contact met buitenwereld
 Meerstemmigheid: er zijn altijd meerdere perspectieven, iedereen beleeft situatie
anders.
 Betekenisgeving: mensen geven zelf betekenis aan gedrag/situaties.
Niveaus en aspecten van communicatie (Watzlawick):
Volgens Watzlawick kun je niet niet communiceren, alles wat je doet is communicatie.
1. Inhoudsniveau: wat je zegt, de letterlijke boodschap.
2. Betrekkingsniveau: hoe je het zegt, wat je boodschap zegt over de relatie.
3. Digitale communicatie: verbale communicatie, woorden en taal.
4. Analoge communicatie: non-verbaal, je toon, gezichtsuitdrukking en lichaamstaal.
Bepaalt hoe de boodschap echt overkomt.
5. Interpunctie van communicatie: hoe mensen de oorzaak-gevolg volgorde zien,
mensen zien zichzelf vaak als reactie, niet als oorzaak. Bijv.: ‘’ik schreeuw omdat jij
niet luistert.’’
6. Symmetrische relatie: gelijkwaardige relatie, macht is gelijk verdeeld en kan dus
leiden tot competitie.
7. Complementaire relatie: ongelijke relatie, één boven, één onder, rollen vullen elkaar
aan.
Contextueel werken
- Vier dimensies van de contextuele benadering
- Loyaliteit
- Relationele aspecten: legaat en delegaat
Samenvatting: Contextueel benadering
De contextuele benadering gaat ervan uit dat mensen niet los van elkaar bestaan. Een mens
wordt mens in relatie tot de ander. Volgens deze benadering worden mensen ook geboren
met een ingeschapen besef van zorg en rechtvaardigheid. Dat vormt de kern van de
contextuele theorie. Daarom is de contextuele benadering sterk gericht op:
 Verbondenheid
 Rechtvaardigheid
 Balans van geven en ontvangen
 Verantwoordelijkheid
 De invloed van vorige en volgende generaties
Model van de vier dimensies/vijf dimensies
Nagy wilde niet alleen naar het individu kijken, maar ook niet alleen naar het gezin als
systeem. Hij wilde juist verschillende aspecten van de relationele werkelijkheid combineren
Dimensie 1: de feiten
Dit zijn de concrete, objectieve feiten van iemands leven. De feiten hebben invloed op de
relationele werkelijkheid van mensen. Ze bepalen niet alles, maar vormen wel de
achtergrond waartegen relaties zich ontwikkelen.
Dimensie 2: de psychologie
Deze dimensie gaat over de psychologische integratie van ervaringen en motivaties van een
mens. De psychologische dimensie gaat over: wat er innerlijk in iemand speelt. Belangrijk is
dat de psychische gesteldheid van een individu ook invloed heeft op de relaties binnen het
gezin of met anderen.



4