Inhoud
1. Introductie........................................................................................................................................ 1
1.1. Situering van de doelgroep ......................................................................................................... 1
1.1.1. 3de leeftijd (young old) ......................................................................................................... 1
1.1.2. 4de leeftijd (oldest old) ........................................................................................................ 1
1.1.3. andere indeling .................................................................................................................. 2
1.2. demografie ............................................................................................................................... 2
1.2.1. enkele cijfers ..................................................................................................................... 2
1.2.2. oorzaken van vergrijzing ...................................................................................................... 3
1.2.3. gevolgen van de vergrijzing .................................................................................................. 3
1.2.4. uitdagingen voor de ouderenzorg ......................................................................................... 3
1.3. ouder worden in een veranderde maatschappij ............................................................................ 4
1.3.1. maatschappelijke tendenzen .............................................................................................. 4
1.3.2. psychologische hulpverlening binnen die maatschappelijke visie ........................................... 6
1.4. studie van het ouder worden: definitie en visies............................................................................ 6
1.4.1. definitie ............................................................................................................................ 6
1.4.2. geontologische visies op ouder worden ................................................................................ 7
1.5. bachelor in het werkveld ............................................................................................................ 9
1.5.1. zorg en wonen in vlaanderen ............................................................................................... 9
1.5.2. bachelor in het werkveld ................................................................................................... 11
2. cognitief welbevinden en verouderen “moeder, waarom vergeten wij?” ................................................ 13
2.1. Ouder wordende hersnen in de moderne maatschappij .............................................................. 13
2.1.1. Veranderingen ................................................................................................................. 14
2.1.2. 2-richtingsverkeer, want “brein = open structuur” ............................................................... 14
2.2. cognitie .................................................................................................................................. 15
2.3. cognitieve piramide ................................................................................................................. 15
2.4. normale gevolgen op cognitieve functies ................................................................................... 15
2.4.1. verminderde cognitieve kwaliteit ....................................................................................... 15
2.4.2. stabiele(re) cognitieve functies.......................................................................................... 16
2.5. gevolgen op het leerproces ...................................................................................................... 17
2.5.1. de cognitieve belastingstheorie ......................................................................................... 17
2.5.2. Wildenbos ....................................................................................................................... 17
2.5.3. 10 factoren rol leerproces digi-toepassingen ...................................................................... 18
3. Beschermende factoren voor cognitief welbevinden ........................................................................... 18
3.1. healthy ageing ......................................................................................................................... 18
3.2. reserve ................................................................................................................................... 18
3.2.1. passieve reserve .............................................................................................................. 19
1
Doelgroep senioren 2024-2025
, 3.2.2. actieve reserve ................................................................................................................ 19
3.3. het finger-model...................................................................................................................... 20
3.3.1. gezonde voeding .............................................................................................................. 20
3.3.2. Lichamelijke activiteit ...................................................................................................... 20
3.3.3. Rol voor de cognitieve uitdagingen ..................................................................................... 21
3.3.4. sociale betrokkenheid ...................................................................................................... 21
3.3.5. opvolgen cardio-vasculaire gezondheid ............................................................................. 21
3.3.6. nog andere positieve interventies ...................................................................................... 21
4. negatieve invloeden op cognitief welbevinden .................................................................................... 22
4.1. lichamelijke kwetsbaarheid ...................................................................................................... 22
4.2. psychiatrische kwetsbaarheid of voorgeschiedenis .................................................................... 22
4.3. eenzaamheid en sociale deprivatie ........................................................................................... 22
5. wetenschap in volle ontwikkeling: ncM en Superagers ........................................................................ 22
5.1. mncd (mild neuro cognitive disorder) ........................................................................................ 22
5.2. cognitieve ‘super agers’ ........................................................................................................... 22
5.3. vergeten ter bescherming? of net niet? ...................................................................................... 23
5.4. toekomst ................................................................................................................................ 23
6. muziek leren of latere leeftijd? .......................................................................................................... 23
7. psycho-sociaal welbevinden ............................................................................................................ 23
7.1. inleiding ................................................................................................................................. 23
7.2. muziek als dagboek ................................................................................................................. 23
7.3. basis van ‘doelgroep senioren’ ................................................................................................. 24
7.4. levensfase: ouderdom als apart gegeven? ................................................................................. 24
7.4.1. trapmodellen................................................................................................................... 24
7.4.2. geslaagd model ............................................................................................................... 25
7.4.3. Lijnmodel ........................................................................................................................ 26
7.5. psycho-sociaal welbevinden .................................................................................................... 27
7.5.1. psychologisch welzijn volgens carol ryff ............................................................................. 28
7.5.2. de sociale relaties ............................................................................................................ 29
7.5.3. gelukkig ouder worden ..................................................................................................... 30
8. psychosociaal welbevinden deel 2 .................................................................................................... 31
8.1. partnerrelatie 2.0 .................................................................................................................... 31
8.1.1. Engagement .................................................................................................................... 31
8.1.2. territorialiteit en conflict ................................................................................................... 31
8.1.3. Individuele ontplooiing ..................................................................................................... 31
8.1.4. Intimiteit ......................................................................................................................... 32
8.2. de single senior ....................................................................................................................... 32
8.3. seksualiteit en intimiteit ........................................................................................................... 33
2
Doelgroep senioren 2024-2025
, 8.3.1. seksualiteit in de jaren ‘50 ................................................................................................ 33
8.3.2. Verbondenheid ................................................................................................................ 33
8.3.3. Genot ............................................................................................................................. 34
8.3.4. Zorg ................................................................................................................................ 34
8.4. rol van ‘ziekte en beperkingen’ in de relatie ................................................................................ 34
9. ouderen en familie .......................................................................................................................... 35
9.1. de familie: een belangrijk netwerk ............................................................................................. 35
9.2. relatie met kinderen ................................................................................................................ 35
9.2.2. onderliggende dynamieken ............................................................................................... 36
9.2.3. ontwikkeling gedurende de levensloop............................................................................... 36
9.2.4. zorg verlenen ................................................................................................................... 38
9.2.5. Samenvatting .................................................................................................................. 38
9.2.6. meerdere kinderen, meerdere verhalen rond de zorgnood ................................................... 38
9.2.7. zorg als element binnen de begeleiding van oudere en/ of kind ............................................. 38
9.3. relatie met kleinkinderen.......................................................................................................... 39
9.3.1. een betekenisvolle relatie voor grootouders én kleinkinderen ............................................... 39
9.4. relatie met broers/ zussen ........................................................................................................ 40
9.4.1. onderliggende dynamiek................................................................................................... 40
9.5. belang van intra-familiale relaties ............................................................................................. 40
10. wat na pensioen? ........................................................................................................................ 41
10.1. van de ene dag op de andere?................................................................................................... 41
11. Emotioneel welbevinden ............................................................................................................. 42
11.1. Verlies en rouw ....................................................................................................................... 42
11.1.1. Kenmerken ...................................................................................................................... 42
11.2. Onze rouwcultuur.................................................................................................................... 42
11.3. (Oudere) rouwmodellen ........................................................................................................... 42
11.3.1. Elisabeth Kübler-Ross (jaren 60 en 70) fasemodel: .............................................................. 42
11.3.2. William Worden (1982): 4 taken model: .............................................................................. 42
11.4. Nieuwe visies op rouw ............................................................................................................. 43
11.4.1. De krachtlijnen van een nieuwe visie .................................................................................. 43
11.4.2. Duale procesmodel.......................................................................................................... 44
11.4.3. Intuïtieve versus instrumentele rouwstilj ............................................................................ 45
11.4.4. Rouw en hechting ............................................................................................................ 45
12. Rouwzorg: tussen presentie en interventie .................................................................................... 46
12.1. Ondersteuningsvormen ........................................................................................................... 46
12.1.1. Ondersteuning van rouwenden ......................................................................................... 46
12.1.2. Rouwbegeleiding: wat?..................................................................................................... 47
12.1.3. Rouwtherapie .................................................................................................................. 47
3
Doelgroep senioren 2024-2025
, 12.2. Rouwzorg en interventie: doen? ................................................................................................ 47
12.2.1. Waarom niet interveniëren? .............................................................................................. 47
12.2.2. Waarom wel interveniëren? .............................................................................................. 47
13. Rouw bij senioren ....................................................................................................................... 48
13.1. Kenmerken ............................................................................................................................. 48
13.2. Gevolgen van rouw .................................................................................................................. 48
13.3. Mogelijke obstakels bij rouw bij senioren ................................................................................... 49
13.4. Rouwbegeleiding van de senior in rouw ..................................................................................... 51
14. Zorgplanning rond het levenseinde ............................................................................................... 51
14.1. Inleiding ................................................................................................................................. 51
14.1.1. Waarover gaat het? .......................................................................................................... 51
14.1.2. Ervaringen vanuit palliatieve zorg ....................................................................................... 51
14.1.3. Hoe sterven mensen?....................................................................................................... 52
14.1.4. Dus… .............................................................................................................................. 52
14.2. Levenseinde: wetgevend kader ................................................................................................. 52
14.2.1. Wetgevend kader betreffende beslissingen rond het levenseinde ......................................... 52
14.3. Wat is palliatieve zorg? ............................................................................................................ 53
14.3.1. Best mogelijke zorg? ........................................................................................................ 54
14.3.2. Definiëring: ziek – palliatief – terminaal .............................................................................. 54
14.3.3. Zorg versus palliatieve zorg? ............................................................................................. 54
14.3.4. Basispijlers palliatieve zorg ............................................................................................... 54
14.3.5. Misverstanden ................................................................................................................. 55
14.3.6. Voorzieningen.................................................................................................................. 55
14.3.6.2. Ziekenhuis: palliatief support team ................................................................................ 56
14.4. Wat is euthanasie? .................................................................................................................. 57
14.4.1. Verkennen van de euthanasievraag ................................................................................... 57
14.4.2. Aanstellen van vertrouwenspersoon/ vertegenwoordiger ..................................................... 58
14.4.3. Aanvragen van euthanasie ................................................................................................ 58
14.4.4. Euthanasie in bijzondere situatie ....................................................................................... 59
14.5. Vroegtijdige zorgplanning ......................................................................................................... 59
14.5.1. Inleiding .......................................................................................................................... 60
14.5.2. Kenmerken ...................................................................................................................... 60
14.5.3. Nut van een goede vroegtijdige zorgplanning ...................................................................... 61
14.6. Voorbeeld ............................................................................................................................... 61
14.6.1. Vroegtijdige zorgplanningstraject (UZ Leuven)..................................................................... 61
15. Lichamelijk welbevinden ............................................................................................................. 64
15.1. Het ouder wordende lichaam ................................................................................................... 64
15.1.1. Inleiding: wat gebeurt er in het lichaam? ............................................................................ 64
4
Doelgroep senioren 2024-2025
1. Introductie........................................................................................................................................ 1
1.1. Situering van de doelgroep ......................................................................................................... 1
1.1.1. 3de leeftijd (young old) ......................................................................................................... 1
1.1.2. 4de leeftijd (oldest old) ........................................................................................................ 1
1.1.3. andere indeling .................................................................................................................. 2
1.2. demografie ............................................................................................................................... 2
1.2.1. enkele cijfers ..................................................................................................................... 2
1.2.2. oorzaken van vergrijzing ...................................................................................................... 3
1.2.3. gevolgen van de vergrijzing .................................................................................................. 3
1.2.4. uitdagingen voor de ouderenzorg ......................................................................................... 3
1.3. ouder worden in een veranderde maatschappij ............................................................................ 4
1.3.1. maatschappelijke tendenzen .............................................................................................. 4
1.3.2. psychologische hulpverlening binnen die maatschappelijke visie ........................................... 6
1.4. studie van het ouder worden: definitie en visies............................................................................ 6
1.4.1. definitie ............................................................................................................................ 6
1.4.2. geontologische visies op ouder worden ................................................................................ 7
1.5. bachelor in het werkveld ............................................................................................................ 9
1.5.1. zorg en wonen in vlaanderen ............................................................................................... 9
1.5.2. bachelor in het werkveld ................................................................................................... 11
2. cognitief welbevinden en verouderen “moeder, waarom vergeten wij?” ................................................ 13
2.1. Ouder wordende hersnen in de moderne maatschappij .............................................................. 13
2.1.1. Veranderingen ................................................................................................................. 14
2.1.2. 2-richtingsverkeer, want “brein = open structuur” ............................................................... 14
2.2. cognitie .................................................................................................................................. 15
2.3. cognitieve piramide ................................................................................................................. 15
2.4. normale gevolgen op cognitieve functies ................................................................................... 15
2.4.1. verminderde cognitieve kwaliteit ....................................................................................... 15
2.4.2. stabiele(re) cognitieve functies.......................................................................................... 16
2.5. gevolgen op het leerproces ...................................................................................................... 17
2.5.1. de cognitieve belastingstheorie ......................................................................................... 17
2.5.2. Wildenbos ....................................................................................................................... 17
2.5.3. 10 factoren rol leerproces digi-toepassingen ...................................................................... 18
3. Beschermende factoren voor cognitief welbevinden ........................................................................... 18
3.1. healthy ageing ......................................................................................................................... 18
3.2. reserve ................................................................................................................................... 18
3.2.1. passieve reserve .............................................................................................................. 19
1
Doelgroep senioren 2024-2025
, 3.2.2. actieve reserve ................................................................................................................ 19
3.3. het finger-model...................................................................................................................... 20
3.3.1. gezonde voeding .............................................................................................................. 20
3.3.2. Lichamelijke activiteit ...................................................................................................... 20
3.3.3. Rol voor de cognitieve uitdagingen ..................................................................................... 21
3.3.4. sociale betrokkenheid ...................................................................................................... 21
3.3.5. opvolgen cardio-vasculaire gezondheid ............................................................................. 21
3.3.6. nog andere positieve interventies ...................................................................................... 21
4. negatieve invloeden op cognitief welbevinden .................................................................................... 22
4.1. lichamelijke kwetsbaarheid ...................................................................................................... 22
4.2. psychiatrische kwetsbaarheid of voorgeschiedenis .................................................................... 22
4.3. eenzaamheid en sociale deprivatie ........................................................................................... 22
5. wetenschap in volle ontwikkeling: ncM en Superagers ........................................................................ 22
5.1. mncd (mild neuro cognitive disorder) ........................................................................................ 22
5.2. cognitieve ‘super agers’ ........................................................................................................... 22
5.3. vergeten ter bescherming? of net niet? ...................................................................................... 23
5.4. toekomst ................................................................................................................................ 23
6. muziek leren of latere leeftijd? .......................................................................................................... 23
7. psycho-sociaal welbevinden ............................................................................................................ 23
7.1. inleiding ................................................................................................................................. 23
7.2. muziek als dagboek ................................................................................................................. 23
7.3. basis van ‘doelgroep senioren’ ................................................................................................. 24
7.4. levensfase: ouderdom als apart gegeven? ................................................................................. 24
7.4.1. trapmodellen................................................................................................................... 24
7.4.2. geslaagd model ............................................................................................................... 25
7.4.3. Lijnmodel ........................................................................................................................ 26
7.5. psycho-sociaal welbevinden .................................................................................................... 27
7.5.1. psychologisch welzijn volgens carol ryff ............................................................................. 28
7.5.2. de sociale relaties ............................................................................................................ 29
7.5.3. gelukkig ouder worden ..................................................................................................... 30
8. psychosociaal welbevinden deel 2 .................................................................................................... 31
8.1. partnerrelatie 2.0 .................................................................................................................... 31
8.1.1. Engagement .................................................................................................................... 31
8.1.2. territorialiteit en conflict ................................................................................................... 31
8.1.3. Individuele ontplooiing ..................................................................................................... 31
8.1.4. Intimiteit ......................................................................................................................... 32
8.2. de single senior ....................................................................................................................... 32
8.3. seksualiteit en intimiteit ........................................................................................................... 33
2
Doelgroep senioren 2024-2025
, 8.3.1. seksualiteit in de jaren ‘50 ................................................................................................ 33
8.3.2. Verbondenheid ................................................................................................................ 33
8.3.3. Genot ............................................................................................................................. 34
8.3.4. Zorg ................................................................................................................................ 34
8.4. rol van ‘ziekte en beperkingen’ in de relatie ................................................................................ 34
9. ouderen en familie .......................................................................................................................... 35
9.1. de familie: een belangrijk netwerk ............................................................................................. 35
9.2. relatie met kinderen ................................................................................................................ 35
9.2.2. onderliggende dynamieken ............................................................................................... 36
9.2.3. ontwikkeling gedurende de levensloop............................................................................... 36
9.2.4. zorg verlenen ................................................................................................................... 38
9.2.5. Samenvatting .................................................................................................................. 38
9.2.6. meerdere kinderen, meerdere verhalen rond de zorgnood ................................................... 38
9.2.7. zorg als element binnen de begeleiding van oudere en/ of kind ............................................. 38
9.3. relatie met kleinkinderen.......................................................................................................... 39
9.3.1. een betekenisvolle relatie voor grootouders én kleinkinderen ............................................... 39
9.4. relatie met broers/ zussen ........................................................................................................ 40
9.4.1. onderliggende dynamiek................................................................................................... 40
9.5. belang van intra-familiale relaties ............................................................................................. 40
10. wat na pensioen? ........................................................................................................................ 41
10.1. van de ene dag op de andere?................................................................................................... 41
11. Emotioneel welbevinden ............................................................................................................. 42
11.1. Verlies en rouw ....................................................................................................................... 42
11.1.1. Kenmerken ...................................................................................................................... 42
11.2. Onze rouwcultuur.................................................................................................................... 42
11.3. (Oudere) rouwmodellen ........................................................................................................... 42
11.3.1. Elisabeth Kübler-Ross (jaren 60 en 70) fasemodel: .............................................................. 42
11.3.2. William Worden (1982): 4 taken model: .............................................................................. 42
11.4. Nieuwe visies op rouw ............................................................................................................. 43
11.4.1. De krachtlijnen van een nieuwe visie .................................................................................. 43
11.4.2. Duale procesmodel.......................................................................................................... 44
11.4.3. Intuïtieve versus instrumentele rouwstilj ............................................................................ 45
11.4.4. Rouw en hechting ............................................................................................................ 45
12. Rouwzorg: tussen presentie en interventie .................................................................................... 46
12.1. Ondersteuningsvormen ........................................................................................................... 46
12.1.1. Ondersteuning van rouwenden ......................................................................................... 46
12.1.2. Rouwbegeleiding: wat?..................................................................................................... 47
12.1.3. Rouwtherapie .................................................................................................................. 47
3
Doelgroep senioren 2024-2025
, 12.2. Rouwzorg en interventie: doen? ................................................................................................ 47
12.2.1. Waarom niet interveniëren? .............................................................................................. 47
12.2.2. Waarom wel interveniëren? .............................................................................................. 47
13. Rouw bij senioren ....................................................................................................................... 48
13.1. Kenmerken ............................................................................................................................. 48
13.2. Gevolgen van rouw .................................................................................................................. 48
13.3. Mogelijke obstakels bij rouw bij senioren ................................................................................... 49
13.4. Rouwbegeleiding van de senior in rouw ..................................................................................... 51
14. Zorgplanning rond het levenseinde ............................................................................................... 51
14.1. Inleiding ................................................................................................................................. 51
14.1.1. Waarover gaat het? .......................................................................................................... 51
14.1.2. Ervaringen vanuit palliatieve zorg ....................................................................................... 51
14.1.3. Hoe sterven mensen?....................................................................................................... 52
14.1.4. Dus… .............................................................................................................................. 52
14.2. Levenseinde: wetgevend kader ................................................................................................. 52
14.2.1. Wetgevend kader betreffende beslissingen rond het levenseinde ......................................... 52
14.3. Wat is palliatieve zorg? ............................................................................................................ 53
14.3.1. Best mogelijke zorg? ........................................................................................................ 54
14.3.2. Definiëring: ziek – palliatief – terminaal .............................................................................. 54
14.3.3. Zorg versus palliatieve zorg? ............................................................................................. 54
14.3.4. Basispijlers palliatieve zorg ............................................................................................... 54
14.3.5. Misverstanden ................................................................................................................. 55
14.3.6. Voorzieningen.................................................................................................................. 55
14.3.6.2. Ziekenhuis: palliatief support team ................................................................................ 56
14.4. Wat is euthanasie? .................................................................................................................. 57
14.4.1. Verkennen van de euthanasievraag ................................................................................... 57
14.4.2. Aanstellen van vertrouwenspersoon/ vertegenwoordiger ..................................................... 58
14.4.3. Aanvragen van euthanasie ................................................................................................ 58
14.4.4. Euthanasie in bijzondere situatie ....................................................................................... 59
14.5. Vroegtijdige zorgplanning ......................................................................................................... 59
14.5.1. Inleiding .......................................................................................................................... 60
14.5.2. Kenmerken ...................................................................................................................... 60
14.5.3. Nut van een goede vroegtijdige zorgplanning ...................................................................... 61
14.6. Voorbeeld ............................................................................................................................... 61
14.6.1. Vroegtijdige zorgplanningstraject (UZ Leuven)..................................................................... 61
15. Lichamelijk welbevinden ............................................................................................................. 64
15.1. Het ouder wordende lichaam ................................................................................................... 64
15.1.1. Inleiding: wat gebeurt er in het lichaam? ............................................................................ 64
4
Doelgroep senioren 2024-2025