Rechtsmethodiek
Inhoudstafel
Rechtsmethodiek................................................................................................................... 1
Les 1 — Inleiding tot Rechtsmethodiek ................................................................................ 3
1.1. Plaats en functie van rechtsmethodiek binnen de opleiding ....................................... 3
1.2. Wat is rechtsmethodiek? .......................................................................................... 3
1.3. Casus Homohuwelijk................................................................................................ 4
Les 2 — Normenhiërarchie .................................................................................................. 9
2.1. Een juridische vraag of rechtsvraag beantwoorden ..................................................... 9
2.2. Een rechtsvraag formuleren ...................................................................................... 9
2.3. Wetgeving .............................................................................................................. 11
Les 3 — Wetgeving zoeken ................................................................................................ 16
3.1. Types van publicaties.............................................................................................. 16
3.2. Databanken ........................................................................................................... 20
Les 4 — Wetgeving lezen ................................................................................................... 34
4.1. Inleiding ................................................................................................................. 34
4.2. Parlementaire voorbereiding ................................................................................... 34
4.3. Andere toegevoegde adviezen ................................................................................. 44
4.4. Verslagen van de commissies (naast het wetsontwerp) ............................................ 45
4.5. De centrale positie van de wet zelf .......................................................................... 45
4.6. Soorten bepalingen in een wet ................................................................................ 48
4.7. Cumulatieve vs. alternatieve voorwaarden .............................................................. 48
4.8. Open normen en interpretatie in het geheel van het recht......................................... 49
Les 5 — Rechtscolleges .................................................................................................... 51
5.1. Rechtspraak ........................................................................................................... 51
5.2. Rechtspraak als rechtsbron .................................................................................... 53
5.3. Objectief vs subjectief contentieux ......................................................................... 54
5.4. Rechterlijke organisatie .......................................................................................... 55
5.5. Rechtscolleges in het subjectieve contentieux......................................................... 57
5.5. Rechtscolleges in het objectieve contentieux .......................................................... 61
Les 6 — Rechtspraak zoeken ............................................................................................. 70
6.1. Types van publicatie ............................................................................................... 70
, 6.2. Referentiewerken als hulpinstrumenten bij het opzoeken ......................................... 72
6.3. Publicaties met rechterlijke uitspraken .................................................................... 79
6.4. Verwijzen naar rechtspraak (V&A-methode) ............................................................. 93
Les 7 — Rechtspraak lezen ............................................................................................... 94
7.1. Rechtspraak leren lezen .......................................................................................... 94
7.2. Structuur van een vonnis of arrest (art. 780 Ger.W.) .................................................. 94
7.3. Rollen van partijen in hoger beroep ......................................................................... 95
7.4. Begin van een vonnis lezen...................................................................................... 96
7.5. Procedureverloop in het vonnis ............................................................................... 96
7.6. Hof van Cassatie – bijzonder karakter .................................................................... 100
7.7. Raad van State ..................................................................................................... 106
7.8. Grondwettelijk Hof ............................................................................................... 110
Les 8 — Soorten rechtsleer ............................................................................................. 115
8.1. Wat is rechtsleer? ................................................................................................. 115
8.2. Onderverdeling in boeken en tijdschriften.............................................................. 117
8.3. Repertoria en referentiemiddelen .......................................................................... 126
8.4. Praktisch zoeken .................................................................................................. 127
8.5. Casus — Kan recht op abortus in onze Grondwet? ................................................. 127
Les 9 — Rechtsleer vinden .............................................................................................. 128
9.1. Vereiste variatie binnen rechtsleer ........................................................................ 128
9.2. Standaardwerken ................................................................................................. 130
9.3. Algemene betekenis van encyclopedische werken ................................................. 138
9.4. Overzicht van rechtspraak .................................................................................... 138
9.5. Volledige bibliografie ............................................................................................ 140
9.7. Bijdragen in verzamelwerken ................................................................................. 141
9.8. Praktische werkwijze bij bronverwerking ................................................................ 142
9.9. Artikelen als cruciale bron .................................................................................... 142
9.12. Catalogus van de Universiteit van Antwerpen....................................................... 149
9.13. Samenvattend overzicht van databanken ............................................................ 152
9.14. Open Access ...................................................................................................... 153
9.15. Praktisch zoeken naar rechtsleer ......................................................................... 154
Les 10 — Rechtsleer lezen .............................................................................................. 160
10.1. Inleiding – het examen ........................................................................................ 160
10.2. Raadpleging van rechtsbronnen .......................................................................... 163
10.3. Casus — verbod op onverdoofd slachten............................................................. 166
10.4. Besluit................................................................................................................ 175
, 10.5. Casus — COVID-19............................................................................................. 176
Les 1 — Inleiding tot Rechtsmethodiek
1.1. Plaats en functie van rechtsmethodiek binnen de opleiding
Rechtsmethodiek is een vaardigheden vak dat studenten voorbereidt op het praktisch en
zelfstandig functioneren als jurist.
Rechtsmethodiek heeft drie centrale doelstellingen:
• Studenten vertrouwd maken met de methodologie van de rechtswetenschap
• Vaardigheden aanleren die zelfwerkzaamheid bevorderen
• Studenten leren juridische problemen oplossen aan de hand van wetgeving,
rechtspraak en rechtsleer
1.2. Wat is rechtsmethodiek?
Rechtsmethodiek omvat in essentie juridische heuristiek: de leer van het vinden
Het gaat om de methode om:
• juridisch relevante informatie te vinden
• deze informatie te begrijpen
• en ze correct toe te passen op een juridische vraag
Juridische vragen
Een eenvoudige juridische vraag luidt bijvoorbeeld:
Wat staat er in een bepaalde wet, besluit, vonnis of arrest over een specifieke aangelegenheid?
Voorbeeld:
• Wat bepaalt het ministerieel besluit van 28 oktober 2020 over de verplichting tot het
dragen van een mondmasker?
→ Focus ligt op één specifieke bron die moet worden opgezocht en gelezen.
In de praktijk zijn juridische vragen meestal complexer:
Is een bepaalde maatregel juridisch toegestaan?
Voorbeeld:
• Mag een minister een verplichting tot het dragen van een mondmasker invoeren?
Dit vereist:
, • analyse van wetgeving
• analyse van rechtspraak
• raadpleging van rechtsleer
→ Rechtsmethodiek leert hoe je al deze bronnen samenbrengt om een juridisch probleem op
te lossen.
1.3. Casus Homohuwelijk
In deze casus wordt er gevraagd om een artikel voor te stellen inzake het recht op huwelijk
tussen personen van gelijk geslacht om in de Grondwet in te voeren.
Artikel 22quinquies:
Ieder heeft het recht om een huwelijk of partnerschap aan te gaan, of een gezin te stichten, ook
door personen van gelijk geslacht. […]
De centrale vraag in deze casus is of een dergelijke bepaling vandaag grondwettelijk kan worden
ingevoerd, gelet op de procedure van grondwetsherziening en de inhoudelijke grenzen die
voortvloeien uit internationale verdragen (wetgeving), rechtspraak en rechtsleer.
Procedure tot herziening van de Grondwet
De herzieningsprocedure is vastgelegd in artikel 195 Grondwet en verloopt in drie fasen:
1. De preconstituante (huidige legislatuur):
a. De federale wetgevende macht (Kamer van Volksvertegenwoordigers, Senaat en
Koning / regering) verklaart welke grondwetsbepalingen voor herziening vatbaar
zijn.
i. Elk van de drie organen stelt een lijst op.
ii. Enkel de bepalingen die op alle drie lijsten voorkomen (de “doorsnede”)
zijn effectief voor herziening vatbaar.
b. Belangrijk: deze fase bepaalt enkel welke bepalingen mogen worden herzien,
niet hoe zij inhoudelijk zullen worden gewijzigd.
2. Ontbinding van het parlement:
a. Na de herzieningsverklaring wordt het Parlement van rechtswege ontbonden en
volgt een verkiezing.
3. De constituante (nieuw verkozen parlement):
a. Het nieuw samengestelde parlement kan enkel de voor herziening vatbaar
verklaarde bepalingen wijzigen:
i. Quorum: minstens 2/3 van de leden aanwezig
ii. Meerderheid: minstens 2/3 van de stemmen
Deze procedure staat verankerd in artikel 195 van de Grondwet: ”De federale wetgevende
macht heeft het recht te verklaren dat er redenen zijn tot herziening van zodanige
grondwettelijke bepaling als zij aanwijst. Na deze verklaring zijn beide Kamers van rechtswege
ontbonden. Twee nieuwe kamers worden overeenkomstig artikel 46 bijeengeroepen. Deze
Kamers beslissen, in overeenstemming met de Koning, over de punten die aan herziening zijn
onderworpen. In dit geval mogen de Kamers niet beraadslagen wanneer niet ten minste twee
,derden van de leden waaruit elke Kamer bestaat, aanwezig zijn; en een verandering is alleen dan
aangenomen, indien zij ten minste twee derden van de stemmen heeft verkregen.”
Probleemstelling: artikel 22quinquies bestaat niet
Er rijst een eerste technisch probleem:
Artikel 22quinquies bestaat niet. Er bestaat zelfs geen artikel 22quater.
Hoe kan men een niet-bestaand artikel voor herziening vatbaar verklaren?
De laatste herzieningsverklaring wordt meestal gekoppeld aan het einde van een legislatuur
zodat men niet zomaar in het midden van een legislatuur beslist dat men een nieuwe
grondwetsbepaling wilt aannemen of een bestaande bepaling wilt wijzigen. Als ze dit in het
midden van een legislatuur deden, zouden ze onmiddellijk, op dat moment, van rechtswege
ontbinden, waardoor ze hun overheidsagenda niet meer zouden kunnen doorduwen. Aan het
einde van een legislatuur wordt men automatisch ontbonden, omdat het regeertermijn verloopt,
waardoor het nuttiger is om op dat moment te verklaren welke grondwetsbepalingen voor
herziening vatbaar verklaard zullen worden.
In de herzieningsverklaring van 27 mei 2024 wordt niet enkel gesproken over wijziging van
bestaande artikelen, maar ook over de mogelijkheid om nieuwe artikelen in te voegen in Titel II
van de Grondwet: “De Kamers verklaren dat er reden bestaat tot herziening […] titel II van de
Grondwet, om er nieuwe artikelen in te voegen waarin de rechten worden opgenomen die reeds
zijn erkend in de voor België bindende Europese en internationale verdragen;”
Met deze herzieningsverklaring wordt het invoegen van een nieuwe bepaling juridisch mogelijk
gemaakt — mits naleving van de inhoudelijke grenzen.
Dit is dus meest relevante herzieningsverklaring voor deze casus. Men gaat hierbij zoeken naar
relevante grondrechten die erkend zijn in internationale verdragen zoals het EVRM, het EU-
Handvest en andere bindende internationale instrumenten, omdat niet elk grondrecht uit deze
verdragen verankerd is in de Belgische Grondwet. Deze herzieningsverklaring heeft dus tot doel
de Belgische Grondwet te actualiseren in de mate waarop de te actualiseren grondrechten
reeds zijn erkend in de internationale verdragen. Het mag er dus niet voor zorgen dat de
Grondwet gaat “vooroplopen” op internationale verdragen.
Waarom wilt men een grondwetsbepaling invoeren als er al een wet bestaat?
Via allerlei databanken met rechtsbronnen, zoals Jura, Stradalex, het Belgisch Staatsblad, …,
kunnen we via zoekbomen en het opzoeken van relevante begrippen, toepasbare artikelen
opzoeken. Hiervoor moet men de rechtstakken wel goed kennen. Zo vind men het volgende
relevante artikel voor deze casus:
Artikel 143 Oud Burgerlijk Wetboek:
“Een huwelijk kan worden aangegaan door twee personen van verschillend of van hetzelfde
geslacht. […]”
• Opgeheven bij art. 18 Wet 31 maart 1987 (BS 27 mei 1987)
• Opnieuw opgenomen bij art. 3 Wet 13 februari 2003 (BS 28 februari 2003, derde uitgave)
• Inwerkingtreding: 1 juni 2003 (art. 23)
,Sinds 2003 erkent de Belgische wet dus het huwelijk tussen personen van hetzelfde geslacht.
Waarom wilt men dan toch een grondwettelijke verankering?
Vanwege de normenhiërarchie die stelt dat een hogere wet voorgaat op een lagere wet, een
nieuwe wet voorgaat op een oude wet, en een meer specifieke wet voorgaat op een meer
algemene wet. Omdat de Grondwet boven de gewone wet staat, biedt een grondwettelijke
bepaling meer rechtszekerheid en is die dus moeilijker om te veranderen.
Opmerking: een bijzondere wet is technisch moeilijker te wijzigen dan de Grondwet (2/3
meerderheid in elke taalgroep), terwijl de Grondwet “slechts” een 2/3 meerderheid vereist. Toch
blijft zij hiërarchisch hoger.
Onderzoek aan de hand van drie bronnen
Om te bepalen of het voorgestelde artikel kan worden ingevoerd, moeten drie elementen
worden onderzocht: wetgeving (verdragsrecht), rechtspraak, en rechtsleer
1. Wetgeving:
• Artikel 12, EVRM:
“Mannen en vrouwen van huwbare leeftijd hebben het recht te huwen en een gezin te
stichten volgens de nationale wetten die de uitoefening van dit recht beheersen.”
→ Er bestaat dus een grondrecht op huwelijk en op het stichten van een gezin.
• Artikel 8 EVRM:
• “Een ieder heeft recht op respect voor zijn privéleven, zijn familie- en gezinsleven, zijn
woning en zijn correspondentie.”
→ Hieruit volgt bescherming van:
o Gezinsleven
o Privéleven
o (impliciet) relaties en samenlevingsvormen
Hieruit volgt dat de opties “dit artikel kan momenteel worden ingevoerd met uitzondering
van het recht om een gezin te stichten” en “dit artikel kan momenteel worden ingevoerd
met uitzondering van het recht op huwelijk” onjuist zijn.
Probleem:
De verdragsbepalingen spreken niet expliciet over het huwelijk tussen personen van hetzelfde
geslacht. Het is hoogstens impliciet af te leiden. De Grondwet kan enkel voor herziening vatbaar
verklaard worden als de grondrechten al expliciet zijn opgenomen in internationale verdragen.
Conclusie: de loutere tekst van de verdragen volstaat niet.
2. Rechtspraak:
Rechtspraak concretiseert verdragsrechten — de inhoud ervan, het doel ervan, …
We gaan dus naar rechtspraak kijken om te achterhalen of er met het recht op huwelijk ook een
recht op huwelijk tussen personen van gelijk geslacht bedoeld wordt.
• EHRM (o.m. §62-64):
, “62. In that connection, common, the Court observes that marriage has deep-rooted
social and cultural connotations. Which may differ largely from one society to another.
The Court reiterates that it must not rush to substitute its own judgement in place over of
the national authorities, who are best placed to assess and respond to the needs of
society (see B. and L. v. the United Kingdom, cited above, paragraph 36).
63. In conclusion, the Court finds that Article 12 of the Convention does not impose an
obligation on the respondent Government to grant a same-sex couple, such as the
applicants access to marriage.
64. Consequently, there has been no violation of Article 12 of the Convention.”
o Huwelijk heeft diepgewortelde sociale en culturele connotaties.
o Grote appreciatiemarge voor staten.
o Artikel 12 EVRM verplicht staten niet om het huwelijk open te stellen voor
koppels van hetzelfde geslacht.
o Geen schending indien een staat dat niet doet.
Conclusie:
Er is geen schending van het recht om te huwen omdat er geen verdragsrechtelijke
verplichting om het homohuwelijk in te voeren, bestaat.
Gelet op de herzieningsverklaring van 27 mei 2024 — die vereist dat het recht reeds erkend is in
internationale verdragen — kan men het recht op huwelijk tussen personen van hetzelfde
geslacht niet als verdragsverplichting beschouwen, aangezien deze niet inherent aanwezig lijkt.
Wat dan met het recht op partnerschap?
• EHRM, m.b.t. artikel 8 EVRM (o.m. §185):
“185. In conclusion, in the absence of a prevailing community interest being put forward
by the Italian Government, against which to balance the applicants’ momentous
interests as identified above, and in the light of domestic courts’ conclusions on the
matter which remained unheeded, the Court finds that the Italian Government have
overstepped their margin of appreciation and failed to fulfil their positive obligation to
ensure that the applicants have available a specific legal framework providing for the
recognition and protection of their same-sex unions.”
o Het Hof oordeelt dat staten een positieve verplichting hebben om een juridisch
kader te voorzien voor erkenning en bescherming van relaties tussen personen
van hetzelfde geslacht.
Conclusie:
Er is geen verplichting tot openstelling van het huwelijk, maar wel een verplichting om
een juridische erkenningsvorm (partnerschap of equivalent) te voorzien.
Hieruit volgt dat ook de optie “met uitzondering van het recht op partnerschap” onjuist is.
Maar ook rechtsspraak is niet voldoende om uit te maken of er een verplichting bestaat om een
recht op huwelijk voor personen van gelijk geslacht in te voeren. Daarom moet men ook nog
kijken naar rechtsleer.
,3. Rechtsleer
In de rechtsleer schrijven advocaten, professoren, rechters, … niet-bindende interpretaties over
wetsbepalingen om commentaar te leveren over bepaalde problemen in het recht. Omdat deze
interpretaties tegenstrijdig kunnen zijn, worden ze dus niet als bindend bepaald.
Belangrijk hierbij is om de binding tussen preconstituante en constituante te begrijpen:
• De preconstituante (eerste fase) mag enkel bepalen welke artikelen herzien mogen
worden.
• Zij mag de constituante niet binden wat betreft de inhoud bij wijziging van bestaande
artikelen.
Dit volgens artikel 195 van de Grondwet. De federale wetgevende macht mag enkel
grondwetsbepalingen voor herziening vatbaar mogelijk verklaren.
Maar wat als men een nieuwe grondwetsbepaling wilt invoegen?
Wat de eerste wetgever in de eerste fase van de drietrapsraket, de pre-constituante, dus voordat
de Grondwet wordt veranderd, beslist, mag niet binden. Er mag dus niet gezegd worden in welke
zin of op welke manier een grondwetsbepaling gewijzigd zal worden, enkel welke
grondwetsbepalingen gewijzigd mogen worden.
Enkel de derde fase van de drietrapsraket, de constituante, kan met een twee derde
meerderheid een invulling aan de grondwetsbepaling geven.
In de herzieningsverklaring van 27 mei 2024 wordt er gezegd dat er nieuwe artikelen mogen
worden ingevoegd in de Grondwet. Deze mogen enkel grondrechten bevatten die al erkend zijn
in internationale verdragen zijn. Hier is de constituante dus wél gebonden aan die inhoudelijke
beperking. Anders zou de preconstituante een blanco cheque geven aan de constituante,
omdat er in de eerste fase van de drietrapsraket nog maar één mogelijkheid overblijft, waardoor
de constituante via één artikel potentieel de hele grondwet kan hertekenen. Vandaar dat men
enkel stapsgewijs bestaande artikelen kan aanpassen en men in de eerste fase niet gebonden
zijn.
De rechtsleer stelt dus dat wanneer de preconstituante de invoeging van een nieuw artikel
vooropstelt, de constituante gebonden is aan de door de preconstituante opgegeven
overweging inzake de inhoud van de nieuwe bepaling. Bij wijziging van bestaande artikelen is er
geen inhoudelijke binding.
De rechtsleer bevestigt dat verdragstaten verplicht zijn om materiële rechten in te voeren voor
koppels van hetzelfde geslacht, maar dit hoeft niet noodzakelijk via het huwelijk. Het bestaan
van een vorm die het samenleven met personen van gelijk geslacht en erkenning om er
materiële voordelen van te dragen voorziet, zoals bijvoorbeeld een partnerschapsregeling,
volstaat dus om te voldoen aan de verdragsverplichtingen.
Eindconclusie
,Gelet op de herzieningsverklaring van 27 mei 2024, de tekst van de internationale verdragen, de
rechtspraak van het EHRM, de rechtsleer over binding en materiële verplichtingen, kan het
vooropgestelde artikel niet volledig worden ingevoerd.
Er bestaat geen verdragsrechtelijke verplichting tot invoering van het huwelijk tussen personen
van hetzelfde geslacht; wel een verplichting tot juridische erkenning (partnerschap).
Daarom is de enige juiste optie:
“Dit artikel kan momenteel worden ingevoerd met uitzondering van het recht op huwelijk
tussen personen van hetzelfde geslacht.”
Deze conclusie vloeit voort uit de gecombineerde analyse van wetgeving, rechtspraak en
rechtsleer.
Les 2 — Normenhiërarchie
2.1. Een juridische vraag of rechtsvraag beantwoorden
Om een casus op te lossen en rechtsvragen uit elke rechtstak te beantwoorden, moeten
juristen in staat zijn om hierop antwoorden te formuleren door stapsgewijs te achterhalen wat
de rechtsvraag precies is en wat de relevante wetgeving, rechtspraak en rechtsleer is.
Hiervoor moet er een aantal stappen worden gevolgd, namelijk:
1. De rechtsvraag / rechtsvragen (her)formuleren door de relevante feiten te
identificeren en de feiten juridisch te kwalificeren
2. De relevante rechtsbronnen raadplegen
o deze bronnen moeten oorspronkelijk (primair), pertinent (toepasselijk /
relevant), volledig en actueel zijn
3. De rechtsvraag / rechtsvragen beantwoorden door:
o de relevante rechtsregel(s) te analyseren en interpreteren;
o de rechtsregel(s) toe te passen op de feiten; en
o de rechtsvraag / -vragen te beantwoorden
2.2. Een rechtsvraag formuleren
Uit een feitenconstellatie of een probleemsituatie moeten juristen dus de relevante juridische
vragen kunnen afleiden.
• Soms zijn deze vragen voor de hand liggend, bv. bij de vraag “mag ik op 17 jaar huwen?”,
is de juridische vraag die een jurist zichzelf zou stellen: “wat is de minimumleeftijd om
in België in het huwelijk te treden?”
o om hier het antwoord op te vinden, zal een jurist het antwoord zoeken in
wetgeving a.d.h.v. een boomstructuur — privaatrecht → burgerlijk recht →
personen- en familierecht
▪ art. 144, OBW: “Niemand mag een huwelijk aangaan voor hij de leeftijd
van achttien jaar heeft bereikt.”
, o maar eenvoudige vragen kunnen nieuwe vragen oproepen, namelijk: “bestaat er
een afwijkingsmogelijkheid als de persoon nog maar 17 is?”
▪ art. 145, OBW: “Om gewichtige redenen kan de familierechtbank de in
het vorige artikel vervatte verbodsbepaling opheffen. De vordering wordt
bij verzoekschrift ingediend, ofwel door beide ouders, ofwel door een van
hen, ofwel door de voogd, ofwel door de minderjarige indien de ouders of
de voogd niet in het huwelijk toestemmen. […]”
o er kan dan nog een verdere vraag gesteld worden, bv.: “wat zijn gewichtige
redenen?”
Soms gaat het om een complexere feitensituatie of casus, die dwingt tot afbakening en
situering van de rechtsvraag / -vragen. Dit doet men door eerst de feiten juridisch te
kwalificeren en dus uit te maken wat de relevante informatie is vanuit een rechtelijk perspectief.
• De feitelijke vraagstelling wordt vertaalt in een juridische vraagstelling door de vraag
te kaderen in de relevante rechtstak → bv. een verborgen gebrek bij een aangekochte
woning ingevolge een gebrek aan de bouw (koop):
o de casus luidt als volgt: in 1994 wordt er een woning gebouwd door aannemer
Peters in opdracht van Janssens (de bouwheer / eigenaar). In 2018 wordt die
woning door Janssens verkocht aan Ivanov, en in 2026 worden er vochtplekken
vastgesteld in de woning. Wie kan er aansprakelijk gesteld worden voor deze
vochtplekken en wie kan Ivanov dus gaan aanspreken?
▪ Ivanov kan Janssens aanspreken
▪ Ivanov kan ook Peeters aanspreken (= bv. als Janssens insolvabel is, of
niet te vinden, of Ivanov meerdere mensen wil aanspreken)
▪ Janssens kan ook Peeters aanspreken (= terugvordering)
In het algemeen zou deze casus niet zo voorgelegd worden aan een jurist. De rechtszoekende
zal vaak met heel weinig informatie en een vaag doel komen, zoals bv. vaag uitleggen dat deze
een schadevergoeding wilt vanwege de vastgestelde vochtplekken. Dan moet men als jurist in
staat zijn de juiste rechtsvragen te stellen en achter de juiste personen aan te gaan.
Soms is het mogelijk dat rechtsregels cumulatief toepassing vinden:
• Bv. bij een schadegeval in het buitenland zal zowel het internationaal privaatrecht (IPR)
als het aansprakelijkheidsrecht van toepassing zijn
• Bv. bij een verkeersongeval door een werknemer zal zowel strafrecht as sociaal recht
van toepassing zijn
De jurist moet dan cumulatief kunnen inschatten welke rechtsregels van toepassing zijn.
Inhoudstafel
Rechtsmethodiek................................................................................................................... 1
Les 1 — Inleiding tot Rechtsmethodiek ................................................................................ 3
1.1. Plaats en functie van rechtsmethodiek binnen de opleiding ....................................... 3
1.2. Wat is rechtsmethodiek? .......................................................................................... 3
1.3. Casus Homohuwelijk................................................................................................ 4
Les 2 — Normenhiërarchie .................................................................................................. 9
2.1. Een juridische vraag of rechtsvraag beantwoorden ..................................................... 9
2.2. Een rechtsvraag formuleren ...................................................................................... 9
2.3. Wetgeving .............................................................................................................. 11
Les 3 — Wetgeving zoeken ................................................................................................ 16
3.1. Types van publicaties.............................................................................................. 16
3.2. Databanken ........................................................................................................... 20
Les 4 — Wetgeving lezen ................................................................................................... 34
4.1. Inleiding ................................................................................................................. 34
4.2. Parlementaire voorbereiding ................................................................................... 34
4.3. Andere toegevoegde adviezen ................................................................................. 44
4.4. Verslagen van de commissies (naast het wetsontwerp) ............................................ 45
4.5. De centrale positie van de wet zelf .......................................................................... 45
4.6. Soorten bepalingen in een wet ................................................................................ 48
4.7. Cumulatieve vs. alternatieve voorwaarden .............................................................. 48
4.8. Open normen en interpretatie in het geheel van het recht......................................... 49
Les 5 — Rechtscolleges .................................................................................................... 51
5.1. Rechtspraak ........................................................................................................... 51
5.2. Rechtspraak als rechtsbron .................................................................................... 53
5.3. Objectief vs subjectief contentieux ......................................................................... 54
5.4. Rechterlijke organisatie .......................................................................................... 55
5.5. Rechtscolleges in het subjectieve contentieux......................................................... 57
5.5. Rechtscolleges in het objectieve contentieux .......................................................... 61
Les 6 — Rechtspraak zoeken ............................................................................................. 70
6.1. Types van publicatie ............................................................................................... 70
, 6.2. Referentiewerken als hulpinstrumenten bij het opzoeken ......................................... 72
6.3. Publicaties met rechterlijke uitspraken .................................................................... 79
6.4. Verwijzen naar rechtspraak (V&A-methode) ............................................................. 93
Les 7 — Rechtspraak lezen ............................................................................................... 94
7.1. Rechtspraak leren lezen .......................................................................................... 94
7.2. Structuur van een vonnis of arrest (art. 780 Ger.W.) .................................................. 94
7.3. Rollen van partijen in hoger beroep ......................................................................... 95
7.4. Begin van een vonnis lezen...................................................................................... 96
7.5. Procedureverloop in het vonnis ............................................................................... 96
7.6. Hof van Cassatie – bijzonder karakter .................................................................... 100
7.7. Raad van State ..................................................................................................... 106
7.8. Grondwettelijk Hof ............................................................................................... 110
Les 8 — Soorten rechtsleer ............................................................................................. 115
8.1. Wat is rechtsleer? ................................................................................................. 115
8.2. Onderverdeling in boeken en tijdschriften.............................................................. 117
8.3. Repertoria en referentiemiddelen .......................................................................... 126
8.4. Praktisch zoeken .................................................................................................. 127
8.5. Casus — Kan recht op abortus in onze Grondwet? ................................................. 127
Les 9 — Rechtsleer vinden .............................................................................................. 128
9.1. Vereiste variatie binnen rechtsleer ........................................................................ 128
9.2. Standaardwerken ................................................................................................. 130
9.3. Algemene betekenis van encyclopedische werken ................................................. 138
9.4. Overzicht van rechtspraak .................................................................................... 138
9.5. Volledige bibliografie ............................................................................................ 140
9.7. Bijdragen in verzamelwerken ................................................................................. 141
9.8. Praktische werkwijze bij bronverwerking ................................................................ 142
9.9. Artikelen als cruciale bron .................................................................................... 142
9.12. Catalogus van de Universiteit van Antwerpen....................................................... 149
9.13. Samenvattend overzicht van databanken ............................................................ 152
9.14. Open Access ...................................................................................................... 153
9.15. Praktisch zoeken naar rechtsleer ......................................................................... 154
Les 10 — Rechtsleer lezen .............................................................................................. 160
10.1. Inleiding – het examen ........................................................................................ 160
10.2. Raadpleging van rechtsbronnen .......................................................................... 163
10.3. Casus — verbod op onverdoofd slachten............................................................. 166
10.4. Besluit................................................................................................................ 175
, 10.5. Casus — COVID-19............................................................................................. 176
Les 1 — Inleiding tot Rechtsmethodiek
1.1. Plaats en functie van rechtsmethodiek binnen de opleiding
Rechtsmethodiek is een vaardigheden vak dat studenten voorbereidt op het praktisch en
zelfstandig functioneren als jurist.
Rechtsmethodiek heeft drie centrale doelstellingen:
• Studenten vertrouwd maken met de methodologie van de rechtswetenschap
• Vaardigheden aanleren die zelfwerkzaamheid bevorderen
• Studenten leren juridische problemen oplossen aan de hand van wetgeving,
rechtspraak en rechtsleer
1.2. Wat is rechtsmethodiek?
Rechtsmethodiek omvat in essentie juridische heuristiek: de leer van het vinden
Het gaat om de methode om:
• juridisch relevante informatie te vinden
• deze informatie te begrijpen
• en ze correct toe te passen op een juridische vraag
Juridische vragen
Een eenvoudige juridische vraag luidt bijvoorbeeld:
Wat staat er in een bepaalde wet, besluit, vonnis of arrest over een specifieke aangelegenheid?
Voorbeeld:
• Wat bepaalt het ministerieel besluit van 28 oktober 2020 over de verplichting tot het
dragen van een mondmasker?
→ Focus ligt op één specifieke bron die moet worden opgezocht en gelezen.
In de praktijk zijn juridische vragen meestal complexer:
Is een bepaalde maatregel juridisch toegestaan?
Voorbeeld:
• Mag een minister een verplichting tot het dragen van een mondmasker invoeren?
Dit vereist:
, • analyse van wetgeving
• analyse van rechtspraak
• raadpleging van rechtsleer
→ Rechtsmethodiek leert hoe je al deze bronnen samenbrengt om een juridisch probleem op
te lossen.
1.3. Casus Homohuwelijk
In deze casus wordt er gevraagd om een artikel voor te stellen inzake het recht op huwelijk
tussen personen van gelijk geslacht om in de Grondwet in te voeren.
Artikel 22quinquies:
Ieder heeft het recht om een huwelijk of partnerschap aan te gaan, of een gezin te stichten, ook
door personen van gelijk geslacht. […]
De centrale vraag in deze casus is of een dergelijke bepaling vandaag grondwettelijk kan worden
ingevoerd, gelet op de procedure van grondwetsherziening en de inhoudelijke grenzen die
voortvloeien uit internationale verdragen (wetgeving), rechtspraak en rechtsleer.
Procedure tot herziening van de Grondwet
De herzieningsprocedure is vastgelegd in artikel 195 Grondwet en verloopt in drie fasen:
1. De preconstituante (huidige legislatuur):
a. De federale wetgevende macht (Kamer van Volksvertegenwoordigers, Senaat en
Koning / regering) verklaart welke grondwetsbepalingen voor herziening vatbaar
zijn.
i. Elk van de drie organen stelt een lijst op.
ii. Enkel de bepalingen die op alle drie lijsten voorkomen (de “doorsnede”)
zijn effectief voor herziening vatbaar.
b. Belangrijk: deze fase bepaalt enkel welke bepalingen mogen worden herzien,
niet hoe zij inhoudelijk zullen worden gewijzigd.
2. Ontbinding van het parlement:
a. Na de herzieningsverklaring wordt het Parlement van rechtswege ontbonden en
volgt een verkiezing.
3. De constituante (nieuw verkozen parlement):
a. Het nieuw samengestelde parlement kan enkel de voor herziening vatbaar
verklaarde bepalingen wijzigen:
i. Quorum: minstens 2/3 van de leden aanwezig
ii. Meerderheid: minstens 2/3 van de stemmen
Deze procedure staat verankerd in artikel 195 van de Grondwet: ”De federale wetgevende
macht heeft het recht te verklaren dat er redenen zijn tot herziening van zodanige
grondwettelijke bepaling als zij aanwijst. Na deze verklaring zijn beide Kamers van rechtswege
ontbonden. Twee nieuwe kamers worden overeenkomstig artikel 46 bijeengeroepen. Deze
Kamers beslissen, in overeenstemming met de Koning, over de punten die aan herziening zijn
onderworpen. In dit geval mogen de Kamers niet beraadslagen wanneer niet ten minste twee
,derden van de leden waaruit elke Kamer bestaat, aanwezig zijn; en een verandering is alleen dan
aangenomen, indien zij ten minste twee derden van de stemmen heeft verkregen.”
Probleemstelling: artikel 22quinquies bestaat niet
Er rijst een eerste technisch probleem:
Artikel 22quinquies bestaat niet. Er bestaat zelfs geen artikel 22quater.
Hoe kan men een niet-bestaand artikel voor herziening vatbaar verklaren?
De laatste herzieningsverklaring wordt meestal gekoppeld aan het einde van een legislatuur
zodat men niet zomaar in het midden van een legislatuur beslist dat men een nieuwe
grondwetsbepaling wilt aannemen of een bestaande bepaling wilt wijzigen. Als ze dit in het
midden van een legislatuur deden, zouden ze onmiddellijk, op dat moment, van rechtswege
ontbinden, waardoor ze hun overheidsagenda niet meer zouden kunnen doorduwen. Aan het
einde van een legislatuur wordt men automatisch ontbonden, omdat het regeertermijn verloopt,
waardoor het nuttiger is om op dat moment te verklaren welke grondwetsbepalingen voor
herziening vatbaar verklaard zullen worden.
In de herzieningsverklaring van 27 mei 2024 wordt niet enkel gesproken over wijziging van
bestaande artikelen, maar ook over de mogelijkheid om nieuwe artikelen in te voegen in Titel II
van de Grondwet: “De Kamers verklaren dat er reden bestaat tot herziening […] titel II van de
Grondwet, om er nieuwe artikelen in te voegen waarin de rechten worden opgenomen die reeds
zijn erkend in de voor België bindende Europese en internationale verdragen;”
Met deze herzieningsverklaring wordt het invoegen van een nieuwe bepaling juridisch mogelijk
gemaakt — mits naleving van de inhoudelijke grenzen.
Dit is dus meest relevante herzieningsverklaring voor deze casus. Men gaat hierbij zoeken naar
relevante grondrechten die erkend zijn in internationale verdragen zoals het EVRM, het EU-
Handvest en andere bindende internationale instrumenten, omdat niet elk grondrecht uit deze
verdragen verankerd is in de Belgische Grondwet. Deze herzieningsverklaring heeft dus tot doel
de Belgische Grondwet te actualiseren in de mate waarop de te actualiseren grondrechten
reeds zijn erkend in de internationale verdragen. Het mag er dus niet voor zorgen dat de
Grondwet gaat “vooroplopen” op internationale verdragen.
Waarom wilt men een grondwetsbepaling invoeren als er al een wet bestaat?
Via allerlei databanken met rechtsbronnen, zoals Jura, Stradalex, het Belgisch Staatsblad, …,
kunnen we via zoekbomen en het opzoeken van relevante begrippen, toepasbare artikelen
opzoeken. Hiervoor moet men de rechtstakken wel goed kennen. Zo vind men het volgende
relevante artikel voor deze casus:
Artikel 143 Oud Burgerlijk Wetboek:
“Een huwelijk kan worden aangegaan door twee personen van verschillend of van hetzelfde
geslacht. […]”
• Opgeheven bij art. 18 Wet 31 maart 1987 (BS 27 mei 1987)
• Opnieuw opgenomen bij art. 3 Wet 13 februari 2003 (BS 28 februari 2003, derde uitgave)
• Inwerkingtreding: 1 juni 2003 (art. 23)
,Sinds 2003 erkent de Belgische wet dus het huwelijk tussen personen van hetzelfde geslacht.
Waarom wilt men dan toch een grondwettelijke verankering?
Vanwege de normenhiërarchie die stelt dat een hogere wet voorgaat op een lagere wet, een
nieuwe wet voorgaat op een oude wet, en een meer specifieke wet voorgaat op een meer
algemene wet. Omdat de Grondwet boven de gewone wet staat, biedt een grondwettelijke
bepaling meer rechtszekerheid en is die dus moeilijker om te veranderen.
Opmerking: een bijzondere wet is technisch moeilijker te wijzigen dan de Grondwet (2/3
meerderheid in elke taalgroep), terwijl de Grondwet “slechts” een 2/3 meerderheid vereist. Toch
blijft zij hiërarchisch hoger.
Onderzoek aan de hand van drie bronnen
Om te bepalen of het voorgestelde artikel kan worden ingevoerd, moeten drie elementen
worden onderzocht: wetgeving (verdragsrecht), rechtspraak, en rechtsleer
1. Wetgeving:
• Artikel 12, EVRM:
“Mannen en vrouwen van huwbare leeftijd hebben het recht te huwen en een gezin te
stichten volgens de nationale wetten die de uitoefening van dit recht beheersen.”
→ Er bestaat dus een grondrecht op huwelijk en op het stichten van een gezin.
• Artikel 8 EVRM:
• “Een ieder heeft recht op respect voor zijn privéleven, zijn familie- en gezinsleven, zijn
woning en zijn correspondentie.”
→ Hieruit volgt bescherming van:
o Gezinsleven
o Privéleven
o (impliciet) relaties en samenlevingsvormen
Hieruit volgt dat de opties “dit artikel kan momenteel worden ingevoerd met uitzondering
van het recht om een gezin te stichten” en “dit artikel kan momenteel worden ingevoerd
met uitzondering van het recht op huwelijk” onjuist zijn.
Probleem:
De verdragsbepalingen spreken niet expliciet over het huwelijk tussen personen van hetzelfde
geslacht. Het is hoogstens impliciet af te leiden. De Grondwet kan enkel voor herziening vatbaar
verklaard worden als de grondrechten al expliciet zijn opgenomen in internationale verdragen.
Conclusie: de loutere tekst van de verdragen volstaat niet.
2. Rechtspraak:
Rechtspraak concretiseert verdragsrechten — de inhoud ervan, het doel ervan, …
We gaan dus naar rechtspraak kijken om te achterhalen of er met het recht op huwelijk ook een
recht op huwelijk tussen personen van gelijk geslacht bedoeld wordt.
• EHRM (o.m. §62-64):
, “62. In that connection, common, the Court observes that marriage has deep-rooted
social and cultural connotations. Which may differ largely from one society to another.
The Court reiterates that it must not rush to substitute its own judgement in place over of
the national authorities, who are best placed to assess and respond to the needs of
society (see B. and L. v. the United Kingdom, cited above, paragraph 36).
63. In conclusion, the Court finds that Article 12 of the Convention does not impose an
obligation on the respondent Government to grant a same-sex couple, such as the
applicants access to marriage.
64. Consequently, there has been no violation of Article 12 of the Convention.”
o Huwelijk heeft diepgewortelde sociale en culturele connotaties.
o Grote appreciatiemarge voor staten.
o Artikel 12 EVRM verplicht staten niet om het huwelijk open te stellen voor
koppels van hetzelfde geslacht.
o Geen schending indien een staat dat niet doet.
Conclusie:
Er is geen schending van het recht om te huwen omdat er geen verdragsrechtelijke
verplichting om het homohuwelijk in te voeren, bestaat.
Gelet op de herzieningsverklaring van 27 mei 2024 — die vereist dat het recht reeds erkend is in
internationale verdragen — kan men het recht op huwelijk tussen personen van hetzelfde
geslacht niet als verdragsverplichting beschouwen, aangezien deze niet inherent aanwezig lijkt.
Wat dan met het recht op partnerschap?
• EHRM, m.b.t. artikel 8 EVRM (o.m. §185):
“185. In conclusion, in the absence of a prevailing community interest being put forward
by the Italian Government, against which to balance the applicants’ momentous
interests as identified above, and in the light of domestic courts’ conclusions on the
matter which remained unheeded, the Court finds that the Italian Government have
overstepped their margin of appreciation and failed to fulfil their positive obligation to
ensure that the applicants have available a specific legal framework providing for the
recognition and protection of their same-sex unions.”
o Het Hof oordeelt dat staten een positieve verplichting hebben om een juridisch
kader te voorzien voor erkenning en bescherming van relaties tussen personen
van hetzelfde geslacht.
Conclusie:
Er is geen verplichting tot openstelling van het huwelijk, maar wel een verplichting om
een juridische erkenningsvorm (partnerschap of equivalent) te voorzien.
Hieruit volgt dat ook de optie “met uitzondering van het recht op partnerschap” onjuist is.
Maar ook rechtsspraak is niet voldoende om uit te maken of er een verplichting bestaat om een
recht op huwelijk voor personen van gelijk geslacht in te voeren. Daarom moet men ook nog
kijken naar rechtsleer.
,3. Rechtsleer
In de rechtsleer schrijven advocaten, professoren, rechters, … niet-bindende interpretaties over
wetsbepalingen om commentaar te leveren over bepaalde problemen in het recht. Omdat deze
interpretaties tegenstrijdig kunnen zijn, worden ze dus niet als bindend bepaald.
Belangrijk hierbij is om de binding tussen preconstituante en constituante te begrijpen:
• De preconstituante (eerste fase) mag enkel bepalen welke artikelen herzien mogen
worden.
• Zij mag de constituante niet binden wat betreft de inhoud bij wijziging van bestaande
artikelen.
Dit volgens artikel 195 van de Grondwet. De federale wetgevende macht mag enkel
grondwetsbepalingen voor herziening vatbaar mogelijk verklaren.
Maar wat als men een nieuwe grondwetsbepaling wilt invoegen?
Wat de eerste wetgever in de eerste fase van de drietrapsraket, de pre-constituante, dus voordat
de Grondwet wordt veranderd, beslist, mag niet binden. Er mag dus niet gezegd worden in welke
zin of op welke manier een grondwetsbepaling gewijzigd zal worden, enkel welke
grondwetsbepalingen gewijzigd mogen worden.
Enkel de derde fase van de drietrapsraket, de constituante, kan met een twee derde
meerderheid een invulling aan de grondwetsbepaling geven.
In de herzieningsverklaring van 27 mei 2024 wordt er gezegd dat er nieuwe artikelen mogen
worden ingevoegd in de Grondwet. Deze mogen enkel grondrechten bevatten die al erkend zijn
in internationale verdragen zijn. Hier is de constituante dus wél gebonden aan die inhoudelijke
beperking. Anders zou de preconstituante een blanco cheque geven aan de constituante,
omdat er in de eerste fase van de drietrapsraket nog maar één mogelijkheid overblijft, waardoor
de constituante via één artikel potentieel de hele grondwet kan hertekenen. Vandaar dat men
enkel stapsgewijs bestaande artikelen kan aanpassen en men in de eerste fase niet gebonden
zijn.
De rechtsleer stelt dus dat wanneer de preconstituante de invoeging van een nieuw artikel
vooropstelt, de constituante gebonden is aan de door de preconstituante opgegeven
overweging inzake de inhoud van de nieuwe bepaling. Bij wijziging van bestaande artikelen is er
geen inhoudelijke binding.
De rechtsleer bevestigt dat verdragstaten verplicht zijn om materiële rechten in te voeren voor
koppels van hetzelfde geslacht, maar dit hoeft niet noodzakelijk via het huwelijk. Het bestaan
van een vorm die het samenleven met personen van gelijk geslacht en erkenning om er
materiële voordelen van te dragen voorziet, zoals bijvoorbeeld een partnerschapsregeling,
volstaat dus om te voldoen aan de verdragsverplichtingen.
Eindconclusie
,Gelet op de herzieningsverklaring van 27 mei 2024, de tekst van de internationale verdragen, de
rechtspraak van het EHRM, de rechtsleer over binding en materiële verplichtingen, kan het
vooropgestelde artikel niet volledig worden ingevoerd.
Er bestaat geen verdragsrechtelijke verplichting tot invoering van het huwelijk tussen personen
van hetzelfde geslacht; wel een verplichting tot juridische erkenning (partnerschap).
Daarom is de enige juiste optie:
“Dit artikel kan momenteel worden ingevoerd met uitzondering van het recht op huwelijk
tussen personen van hetzelfde geslacht.”
Deze conclusie vloeit voort uit de gecombineerde analyse van wetgeving, rechtspraak en
rechtsleer.
Les 2 — Normenhiërarchie
2.1. Een juridische vraag of rechtsvraag beantwoorden
Om een casus op te lossen en rechtsvragen uit elke rechtstak te beantwoorden, moeten
juristen in staat zijn om hierop antwoorden te formuleren door stapsgewijs te achterhalen wat
de rechtsvraag precies is en wat de relevante wetgeving, rechtspraak en rechtsleer is.
Hiervoor moet er een aantal stappen worden gevolgd, namelijk:
1. De rechtsvraag / rechtsvragen (her)formuleren door de relevante feiten te
identificeren en de feiten juridisch te kwalificeren
2. De relevante rechtsbronnen raadplegen
o deze bronnen moeten oorspronkelijk (primair), pertinent (toepasselijk /
relevant), volledig en actueel zijn
3. De rechtsvraag / rechtsvragen beantwoorden door:
o de relevante rechtsregel(s) te analyseren en interpreteren;
o de rechtsregel(s) toe te passen op de feiten; en
o de rechtsvraag / -vragen te beantwoorden
2.2. Een rechtsvraag formuleren
Uit een feitenconstellatie of een probleemsituatie moeten juristen dus de relevante juridische
vragen kunnen afleiden.
• Soms zijn deze vragen voor de hand liggend, bv. bij de vraag “mag ik op 17 jaar huwen?”,
is de juridische vraag die een jurist zichzelf zou stellen: “wat is de minimumleeftijd om
in België in het huwelijk te treden?”
o om hier het antwoord op te vinden, zal een jurist het antwoord zoeken in
wetgeving a.d.h.v. een boomstructuur — privaatrecht → burgerlijk recht →
personen- en familierecht
▪ art. 144, OBW: “Niemand mag een huwelijk aangaan voor hij de leeftijd
van achttien jaar heeft bereikt.”
, o maar eenvoudige vragen kunnen nieuwe vragen oproepen, namelijk: “bestaat er
een afwijkingsmogelijkheid als de persoon nog maar 17 is?”
▪ art. 145, OBW: “Om gewichtige redenen kan de familierechtbank de in
het vorige artikel vervatte verbodsbepaling opheffen. De vordering wordt
bij verzoekschrift ingediend, ofwel door beide ouders, ofwel door een van
hen, ofwel door de voogd, ofwel door de minderjarige indien de ouders of
de voogd niet in het huwelijk toestemmen. […]”
o er kan dan nog een verdere vraag gesteld worden, bv.: “wat zijn gewichtige
redenen?”
Soms gaat het om een complexere feitensituatie of casus, die dwingt tot afbakening en
situering van de rechtsvraag / -vragen. Dit doet men door eerst de feiten juridisch te
kwalificeren en dus uit te maken wat de relevante informatie is vanuit een rechtelijk perspectief.
• De feitelijke vraagstelling wordt vertaalt in een juridische vraagstelling door de vraag
te kaderen in de relevante rechtstak → bv. een verborgen gebrek bij een aangekochte
woning ingevolge een gebrek aan de bouw (koop):
o de casus luidt als volgt: in 1994 wordt er een woning gebouwd door aannemer
Peters in opdracht van Janssens (de bouwheer / eigenaar). In 2018 wordt die
woning door Janssens verkocht aan Ivanov, en in 2026 worden er vochtplekken
vastgesteld in de woning. Wie kan er aansprakelijk gesteld worden voor deze
vochtplekken en wie kan Ivanov dus gaan aanspreken?
▪ Ivanov kan Janssens aanspreken
▪ Ivanov kan ook Peeters aanspreken (= bv. als Janssens insolvabel is, of
niet te vinden, of Ivanov meerdere mensen wil aanspreken)
▪ Janssens kan ook Peeters aanspreken (= terugvordering)
In het algemeen zou deze casus niet zo voorgelegd worden aan een jurist. De rechtszoekende
zal vaak met heel weinig informatie en een vaag doel komen, zoals bv. vaag uitleggen dat deze
een schadevergoeding wilt vanwege de vastgestelde vochtplekken. Dan moet men als jurist in
staat zijn de juiste rechtsvragen te stellen en achter de juiste personen aan te gaan.
Soms is het mogelijk dat rechtsregels cumulatief toepassing vinden:
• Bv. bij een schadegeval in het buitenland zal zowel het internationaal privaatrecht (IPR)
als het aansprakelijkheidsrecht van toepassing zijn
• Bv. bij een verkeersongeval door een werknemer zal zowel strafrecht as sociaal recht
van toepassing zijn
De jurist moet dan cumulatief kunnen inschatten welke rechtsregels van toepassing zijn.
