Rechtsociologie
Inhoudstafel
Rechtsociologie...................................................................................................... 1
Les 1 — Wat is Rechtssociologie?.......................................................................5
Inleiding........................................................................................................... 5
1.1 Waarover gaat rechtssociologie?...............................................................6
Tussentijdse conclusie 1................................................................................11
1.2 Waarom rechtssociologie?.......................................................................12
Tussentijdse conclusie 2................................................................................14
1.3 Situering van de rechtssociologie............................................................15
Tussentijdse Conclusie 3................................................................................ 15
Les 2 — Het belang van de sociologie voor de beoefening van het recht (Koen
Raes)................................................................................................................ 16
2.1 De pleinvrees van juristen.......................................................................16
2.2 Sire, il n’y a plus d’intellectuels...............................................................16
2.3 Rechtenstudenten zijn niet alleen studenten in het recht.......................17
2.4 De rechtenstudie als beroepsopleiding....................................................17
2.5 Juristen en sociologen..............................................................................18
2.6 Sociologisch anti-instrumentalisme.........................................................19
2.7 De marginaliteit van de (rechts)sociologie..............................................21
2.8 Codificatie, rechtsstatelijke theorie & scheiding academische & politieke
...................................................................................................................... 22
Tussentijdse conclusie 4................................................................................22
Les 3 — Een rechtssociologische analyse van de juridisering van de
samenleving (Koen Van Aeken).........................................................................22
3.1 Inleiding................................................................................................... 22
3.2 Omschrijving van juridisering..................................................................23
3.3 Clusters v. determinanten.......................................................................26
3.4 Dieperliggende oorzaak...........................................................................26
3.5 Leven met juridisering.............................................................................28
Tussentijdse conclusie 5................................................................................28
Les 4 — Uitbreiding: Rechtsinstrumentalisme..................................................29
4.1 Achtergronden......................................................................................... 29
, 4.2 Kenmerken van rechtsinstrumentalisme.................................................29
4.3 Impliciete premissen van rechtsinstrumentalisme..................................30
4.4 Kritiek op rechtsinstrumentalisme...........................................................30
Tussentijdse conclusie 6................................................................................32
4.5 Naar een alternatief: de sociale werking van het recht...........................32
Tussentijdse conclusie 6................................................................................34
Les 5 — Regelgeving........................................................................................ 35
5.1 Inleiding................................................................................................... 35
5.2 Eerste rechtssociologisch onderzoek over wetgeving.............................37
5.3 Latere rechtssociologische perspectieven...............................................37
5.4 Betere regelgeving: Pragmatische benaderingen....................................41
5.5 Uitdagingen voor de toekomst................................................................42
5.6 Deregulering als maatschappijhervorming — Huyse...............................42
5.7 De maatschappelijke probleemstelling gepreciseerd..............................47
5.8 Regulering en de instrumentalisering van het recht................................48
5.9 Deregulering: grenzen en risico’s............................................................50
Tussentijdse conclusie 7................................................................................50
Les 6 — From Vision to Reality: Ex Post Evaluation of Legislation (K. Van Aeken)
......................................................................................................................... 51
6.1 Inleiding................................................................................................... 51
6.2. Waarom wetsevaluatie?..........................................................................51
6.3 Inspiratie bij Popper.................................................................................52
6.4 Wat is wetsevaluatie?.............................................................................. 53
6.5 Actoren en institutionalisering van wetsevaluatie...................................56
6.6 België en Vlaams niveau.........................................................................56
6.7 Besluit..................................................................................................... 58
6.9 Voorbeelden van wetsevaluatie...............................................................58
Tussentijdse conclusie 8................................................................................59
Les 7 —Formele en informele conflictbeslechting.............................................60
7.1 Inleiding op formele en informele conflictbeslechting.............................60
7.2 Straffen tussen rede en gevoel (K. Beyens).............................................61
7.3 Gevangenisstraf en alternatieven............................................................65
Les 7 — Oefeningen (met modelantwoorden)...............................................66
Les 8 — Recht en / of samenleving?.................................................................69
8.1 Inleiding: recht en/of samenleving?.........................................................69
8.2 Definities – Recht, Rechter, Samenleving................................................70
8.3 Rechtsrealisme........................................................................................ 70
, 8.4. Wat doen rechters eigenlijk?..................................................................71
8.5 Law in books vs. Law in action................................................................72
8.6 Zelf-gesignaleerde attitudes van rechters...............................................72
8.7 Denken rechters dat ze zichzelf kunnen losmaken van hun persoonlijke
opvattingen?.................................................................................................. 72
8.8 Instrumenten om bias te verminderen....................................................73
8.9 Wat mogen rechters meenemen in hun besluitsvormingproces & wat
vindt de samenleving?................................................................................... 73
8.10 Digitalisering & AI in de rechtspraak.....................................................74
Tussentijdse conclusie 9................................................................................75
Les 9 — Civil Litigation in Belgium: The Reconstruction of the Pyramid of Legal
Disputes — A Preliminary Report (Yolande Wouters & Francis Van Loon)..........75
9.1 Inleidende opmerkingen – Situering........................................................75
9.2 Inleiding................................................................................................... 78
9.3 Conceptuele beschouwingen...................................................................82
9.4 De data.................................................................................................... 83
9.5 De reconstructie van de globale piramide...............................................84
9.5 Verklaringen en interpretaties van uitval.................................................86
9.6 Reflecties................................................................................................. 87
Tussentijdse conclusie 10..............................................................................88
Les 10 — Informele conflictbeslechting (ADR / AGO)........................................89
10.1 Inleiding................................................................................................. 89
10.2 Aandacht voor ADR weerspiegelt maatschappelijke bekommernis.......91
10.3 ADR wordt realistischer vanaf de jaren 1980 maar kent ook juridisering
...................................................................................................................... 92
10.4 ADR krijgt een neutralere betekenis......................................................92
10.5 Wettelijk kader inzake bemiddeling.......................................................93
10.6 Mediatie – De derde weg (S. Parmentier)..............................................96
10.7 Drie belangrijke uitdagingen van ADR...................................................97
Tussentijdse conclusie 11..............................................................................99
Les 11 — Juridische beroepen...........................................................................99
11.1 Stereotypes vs. wetenschappelijk onderzoek........................................99
11.2 Juridische beroepen en juridische professies.........................................99
11.3 Het recht leidt tot alles, zelfs de balie — een sociografie van juristen en
advocaten.................................................................................................... 103
Tussentijdse conclusie 12............................................................................115
Les 12 — Handhaving..................................................................................... 116
12.1 Inleiding............................................................................................... 116
, 12.2 Handhaafbaarheid als aandachtspunt bij de totstandkoming van
regelgeving.................................................................................................. 117
Les 13 — Politie en samenleving: Community Policing & vervormende spiegels
tussen politie en gemeenschap......................................................................123
13.1 Historische en institutionele achtergrond............................................123
13.2 Community Policing (COP)...................................................................124
13.3 Vervormende spiegels tussen politie en gemeenschap.......................125
Tussentijdse conclusie 13............................................................................129
Les 14 — Justitie en burger............................................................................. 129
14.1 Maatschappelijke achtergrond.............................................................129
14.2 Relevante concepten en instrumenten................................................130
14.3 Justitie onder de loep: publieke opinie.................................................134
14.4 Het nut van opinieonderzoek in vraag gesteld....................................137
14.5 Aanbevelingen..................................................................................... 138
Tussentijdse conclusie 14............................................................................138
Les 15 — Rechtshulp...................................................................................... 138
15.1 Terminologisch kader...........................................................................138
15.2 Juridisch kader van rechtshulp in België..............................................140
15.3 België versus Nederland......................................................................142
15.4 Naar een maatschappelijk verantwoorde rechtshulpverlening. Juridische
bijstand in België aan een grondige herziening toe?...................................142
15.4.3 Institutionele omkadering.................................................................147
15.5 Conclusie............................................................................................. 149
Tussentijdse conclusie 15............................................................................149
Les 16 – Oefeningen....................................................................................... 149
Oefening 1................................................................................................... 149
Oefening 2................................................................................................... 150
Oefening 3................................................................................................... 150
Oefening 4................................................................................................... 150
Oefening 5................................................................................................... 150
Oefening 6................................................................................................... 151
Oefening 7................................................................................................... 151
Oefening 8................................................................................................... 151
Oefening 9................................................................................................... 152
Oefening 10................................................................................................. 152
Oefening 11................................................................................................. 152
Oefening 12................................................................................................. 153
Oefening 13................................................................................................. 153
, Oefening 14................................................................................................. 153
Oefening 15................................................................................................. 153
Oefening 16................................................................................................. 154
Oefening 17................................................................................................. 154
Oefening 18................................................................................................. 154
Oefening 19................................................................................................. 154
Oefening 20................................................................................................. 155
Les 17 — Transversale lijnen...........................................................................155
Inleiding....................................................................................................... 155
17.1 Samenleving en recht..........................................................................155
17.2 Weerkerende sociologen......................................................................156
17.3 Weerkerende concepten......................................................................156
17.6 Rechtssociologische perspectieven en benaderingen.........................157
17.7 Drempels............................................................................................. 158
Eindconclusie............................................................................................... 158
Les 1 — Wat is Rechtssociologie?
Inleiding
Basisvragen bij les 1:
“Wat is rechtssociologie?”
“Welk proces kenmerkt, zeker na 1950, de relatie tussen het recht & de
samenleving?”
“Welke kijk op het recht ligt er ten grondslag aan dit maatschappelijk
proces?”
Rechtssociologie vormt de brug tussen juridische kennis & sociologische
inzichten, met als doel het recht te begrijpen als sociaal fenomeen.
Het vak rechtssociologie vertrekt vanuit de centrale vraag:
“Hoe werkt het recht in de samenleving & hoe ontstaat het recht uit de
samenleving?”
Het gaat dus niet alleen over wat er in wetten staat, maar vooral over:
wat mensen daadwerkelijk doen met die wetten,
hoe rechters, burgers, advocaten & overheden het recht gebruiken,
ervaren / negeren,
& welke maatschappelijke factoren (cultuur, economie, politiek,
technologie…) het recht beïnvloeden.
, Belangrijk verschil: rechtssociologie ziet recht niet enkel als een syst. v.
regels, maar als een sociaal fenomeen: iets dat leeft in de sv..
Brug tussen recht en sociologie
Rechtswetenschap: focust op regels, wetten, arresten.
Sociologie: focust op menselijk gedrag, sociale structuren, macht,
cultuur.
Rechtssociologie verbindt die 2.
De belangrijke uitgangspunten zijn dus:
Rechtssociologie = empirisch & extern georiënteerd.
De juridische wetenschap (rechtsleer) = doctrinair & intern
georiënteerd.
Beide perspectieven vullen elkaar aan, maar hebben verschillende doelen
& methodes.
1.1 Waarover gaat rechtssociologie?
Rechtssociologie onderzoekt de wisselwerking tussen recht & samenleving:
Hoe wetten tot stand komen;
Hoe regels in de praktijk functioneren;
Hoe burgers, rechters, advocaten en andere actoren het recht ervaren,
naleven of omzeilen;
Welke sociale factoren het recht beïnvloeden (zoals cultuur, economie,
politiek, technologie).
Hoewel de onderwerpen vaak vertrouwde juridische thema’s zijn (zoals
regelgeving, rechtspraak, juridische beroepen...), bekijkt de rechtssociologie
deze vanuit een andere invalshoek: het maatschappelijk perspectief.
Rechtssociologi Rechtswetenschap
e
Methode Empirische Doctrinaire methode die meerdere
methode methoden omarmt & technieken omvat
Perspectief Extern perspectief Intern perspectief (deelnemer a/d
rechtspraktijk)
1.1.1 Methode
,A. Juridische (doctrinaire) methode
Kenmerken:
Richt zich op het recht zoals het behoort te zijn (“law in books”).
Analyseert bestaande juridische regels, principes en rechtspraak.
Vragen: “hoe luidt het recht?” “wat is het toepasselijke recht?” “hoe zou
het recht moeten luiden?”
Doctrinaire trefwoorden, formuleringen & vragen:
De rechtmatigheid v. …, de bevoegdheid om …, de strijd v. … met …, de
aansprakelijkheid v. …, de strafbaarheid v. …, de gebondenheid aan …, de
rechtsgevolgen v. …, de geldigheid v. …., (uitzonderings)gronden, rechten,
plichten, ... botsing, afweging, …
Inhoud v/e verdrag, wet, decreet, voorstel, procedure, …
Inhoud v/e vonnis / arrest.
Doctrine, rechtssystematiek, dogmatiek.
Werkwijze (methoden & technieken in de brede zin):
Feiten verzamelen (voor zover juridisch relevant) (beperkt) empirisch.
Feiten worden onder de juiste juridische regel gebracht (subsumptie).
De regel moet worden ‘gevonden’ heuristiek.
De regel kan open / vage normen bevatten interpreteren volgens de
juridische technieken.
De geldigheid v/e norm controleren beoordelen volgens de interne
systematiek, formeel-juridische criteria.
Meerdere grondrechten zijn v. toepassing afwegen.
Regelcreatie / bestaande regel kent gebreken voorschrijven hoe het
‘zou moeten’ (sollen/ ought to be) / verbeteren v/d regel (normatief).
Analyse v. bronnen wetten, verdragen, rechtspraak, rechtsleer.
Gebruik v. juridische interpretatiemethoden.
Doel: coherentie v/h rechtssysteem bewaken.
, Resultaat: normatief & argumentatief verdediging v/e juridisch
standpunt.
Alles binnen de grenzen v/d doctrine, met het oog op het bewaken v/d
coherentie v/d doctrine.
Voorbeelden:
Genitale verminking / besnijdenis (genital mutilation / cutting) in Senegal:
o Vaststelling v/e onderzoeksprobleem
o Onderzoeksvragen in juridisch ‘doctrinair’ onderzoek:
“Welke juridische instrumenten zijn relevant?”
“Hoe luidt het recht over genitale verminking/besnijdenis in
Senegal?”
o Zoeken & analyseren v. juridische bronnen
Verdragen, constitutioneel recht & wetgeving in Senegal.
Rechtspraak.
Rechtsleer (artikels & boeken).
o Analyse van juridische bronnen wijst op bestaan v/e sterk
mensenrechtelijk kader ‘probleem’ opgelost!
o Maar, zijn deze instrumenten ook effectief?
Waarom wel, waarom niet? Falende
implementatie/handhaving? Weinig maatschappelijke
steun/naleving?
Vrijwillige zwangerschapsafbreking in België:
o Vaststelling v/e onderzoeksprobleem
o Onderzoeksvragen in juridisch ‘doctrinair’ onderzoek:
“Welke juridische instrumenten zijn relevant?”
“Hoe luidt het recht in België en in Nederland over vrijwillige
zwangerschapsafbreking op verzoek van de zwangere
vrouw?”
o Zoeken en analyseren van juridische bronnen
Verdragen, constitutioneel recht en wetgeving in België en
Nederland.
Rechtspraak.
Rechtsleer (artikels & boeken).
o Analyse van juridische bronnen wijst op verschillend juridisch kader
onderzoeks‘probleem’ & onderzoeksvragen opgelost!
o Maar, wat zijn de effecten v/d regelgeving?
Wordt de regelgeving gevolgd? Waarom wel, waarom niet?
Weinig maatschappelijke steun/naleving? Leidt de
regelgeving tot drempels bij vrijwillige
zwangerschapsafbreking? Zijn er verschillen in de effecten?
Deze vb. tonen de grenzen v/e louter doctrinaire benadering: om te begrijpen
hoe regels functioneren = empirisch onderzoek nodig.
,B. Empirische (rechtssociologische) methode
Kenmerken:
Criteria voor sociaalwetenschappelijk onderzoek.
Technieken voor dataverzameling: oa. surveys, interviews en
veldwerk.
Wetenschappelijke analyse v/d verzamelde data.
Recht in de samenleving.
Richt zich op het recht zoals het in werkelijkheid functioneert (“law in
action”).
Gebaseerd op wetenschappelijke, systematische
gegevensverzameling in de praktijk, in het ‘veld’.
Vragen: “hoe werkt het recht?” “hoe is het recht ontstaan?”
Empirische / rechtssociologische trefwoorden, formuleringen &
vragen:
De effectiviteit v. …, de doelmatigheid v. …, de werking v. …, de effecten
of risico’s v. …, het functioneren v. …
De oorzaken v. …, de totstandkoming v. …, de invloed v. …
Ervaringen met …, de perceptie v. …, de aanvaarding v. …, de waardering
v. ...
Verklaring, gevolgen & oorzaken.
Onderzoeksstrategieën:
Kwantitatief onderzoek: identificeren v. trend o.b.v. meetbare
variabelen (cijfers) a.d.h.v. surveys, experimenten, ...
bv. meten hoeveel mensen effectief beroep doen op rechtshulp.
Kwalitatief onderzoek: begrijpen v. houdingen, ervaringen &
interpretaties gebaseerd op betekenissen & ervaringen a.d.h.v. interviews,
focusgroepen, observaties, ...
bv. hoe ervaren mensen een rechtsprocedure?
Kwantitatief Kwalitatief onderzoek
onderzoek (mogelijke alt. criteria)
Consistentie Betrouwbaarheid – Afhankelijkheid
repliceerbaarheid
Waarheid Interne validiteit Geloofwaardigheid
Toepasbaarheid Externe validiteit – Overdraagbaarheid
representativiteit
Neutraliteit Objectiviteit v/d data Overtuigingskracht
,Doel: verklaren waarom bepaalde regels / instellingen wel/niet functioneren &
inzicht bieden in sociale mechanismen zoals naleving, effectiviteit, legitimiteit &
toegang tot recht.
Rechtssociologische trefwoorden:
Effectiviteit, werking, naleving, invloed, perceptie, waardering, oorzaken &
gevolgen van regelgeving.
1.1.2 Perspectief
A. Intern versus extern perspectief
Extern perspectief
Intern perspectief (juridisch) (rechtssociologisch)
Toeschouwersperspectief.
Deelnemersperspectief.
Rolmodel v/d rechter = centraal. Ook rollen voor wetgever, handhaver /
uitvoerder & onderzoeker.
Interne, autonome logica. Relatie tot maatschappelijke context.
Rechtszekerheid & rechtseenheid. Onzekerheid & variatie.
Structureel gericht op bewaken v/d Constructief subversief.
coherentie v/h recht.
“is = ought”. “is ≠ ought”.
Veronderstelling dat recht praktisch Toetsing v. effectiviteit v/h recht.
een verschil uitmaakt.
Gericht op rechtspraktijk. Gericht op beleid / wetenschap.
Monodisciplinair; doctrinair. Interdisciplinair door aanvullende
disciplines = empirisch / normatief.
Vooral ‘casus-methode’ & belang Verschillende methoden.
argumentatie juridisch-normatief.
“Hoe luidt het recht?” “Hoe werkt het recht?”
“Hoe zou het moeten luiden?” “Hoe ontstaat het recht?”
Beide perspectieven zijn complementair (verschillende vragen vanuit
beide perspectieven):
Het externe perspectief vervangt het juridische (interne perspectief)
niet, maar vult het aan.
Doctrinaire methoden blijven noodzakelijk als jurist; ze definiëren de
identiteit v/e jurist.
Inhoudstafel
Rechtsociologie...................................................................................................... 1
Les 1 — Wat is Rechtssociologie?.......................................................................5
Inleiding........................................................................................................... 5
1.1 Waarover gaat rechtssociologie?...............................................................6
Tussentijdse conclusie 1................................................................................11
1.2 Waarom rechtssociologie?.......................................................................12
Tussentijdse conclusie 2................................................................................14
1.3 Situering van de rechtssociologie............................................................15
Tussentijdse Conclusie 3................................................................................ 15
Les 2 — Het belang van de sociologie voor de beoefening van het recht (Koen
Raes)................................................................................................................ 16
2.1 De pleinvrees van juristen.......................................................................16
2.2 Sire, il n’y a plus d’intellectuels...............................................................16
2.3 Rechtenstudenten zijn niet alleen studenten in het recht.......................17
2.4 De rechtenstudie als beroepsopleiding....................................................17
2.5 Juristen en sociologen..............................................................................18
2.6 Sociologisch anti-instrumentalisme.........................................................19
2.7 De marginaliteit van de (rechts)sociologie..............................................21
2.8 Codificatie, rechtsstatelijke theorie & scheiding academische & politieke
...................................................................................................................... 22
Tussentijdse conclusie 4................................................................................22
Les 3 — Een rechtssociologische analyse van de juridisering van de
samenleving (Koen Van Aeken).........................................................................22
3.1 Inleiding................................................................................................... 22
3.2 Omschrijving van juridisering..................................................................23
3.3 Clusters v. determinanten.......................................................................26
3.4 Dieperliggende oorzaak...........................................................................26
3.5 Leven met juridisering.............................................................................28
Tussentijdse conclusie 5................................................................................28
Les 4 — Uitbreiding: Rechtsinstrumentalisme..................................................29
4.1 Achtergronden......................................................................................... 29
, 4.2 Kenmerken van rechtsinstrumentalisme.................................................29
4.3 Impliciete premissen van rechtsinstrumentalisme..................................30
4.4 Kritiek op rechtsinstrumentalisme...........................................................30
Tussentijdse conclusie 6................................................................................32
4.5 Naar een alternatief: de sociale werking van het recht...........................32
Tussentijdse conclusie 6................................................................................34
Les 5 — Regelgeving........................................................................................ 35
5.1 Inleiding................................................................................................... 35
5.2 Eerste rechtssociologisch onderzoek over wetgeving.............................37
5.3 Latere rechtssociologische perspectieven...............................................37
5.4 Betere regelgeving: Pragmatische benaderingen....................................41
5.5 Uitdagingen voor de toekomst................................................................42
5.6 Deregulering als maatschappijhervorming — Huyse...............................42
5.7 De maatschappelijke probleemstelling gepreciseerd..............................47
5.8 Regulering en de instrumentalisering van het recht................................48
5.9 Deregulering: grenzen en risico’s............................................................50
Tussentijdse conclusie 7................................................................................50
Les 6 — From Vision to Reality: Ex Post Evaluation of Legislation (K. Van Aeken)
......................................................................................................................... 51
6.1 Inleiding................................................................................................... 51
6.2. Waarom wetsevaluatie?..........................................................................51
6.3 Inspiratie bij Popper.................................................................................52
6.4 Wat is wetsevaluatie?.............................................................................. 53
6.5 Actoren en institutionalisering van wetsevaluatie...................................56
6.6 België en Vlaams niveau.........................................................................56
6.7 Besluit..................................................................................................... 58
6.9 Voorbeelden van wetsevaluatie...............................................................58
Tussentijdse conclusie 8................................................................................59
Les 7 —Formele en informele conflictbeslechting.............................................60
7.1 Inleiding op formele en informele conflictbeslechting.............................60
7.2 Straffen tussen rede en gevoel (K. Beyens).............................................61
7.3 Gevangenisstraf en alternatieven............................................................65
Les 7 — Oefeningen (met modelantwoorden)...............................................66
Les 8 — Recht en / of samenleving?.................................................................69
8.1 Inleiding: recht en/of samenleving?.........................................................69
8.2 Definities – Recht, Rechter, Samenleving................................................70
8.3 Rechtsrealisme........................................................................................ 70
, 8.4. Wat doen rechters eigenlijk?..................................................................71
8.5 Law in books vs. Law in action................................................................72
8.6 Zelf-gesignaleerde attitudes van rechters...............................................72
8.7 Denken rechters dat ze zichzelf kunnen losmaken van hun persoonlijke
opvattingen?.................................................................................................. 72
8.8 Instrumenten om bias te verminderen....................................................73
8.9 Wat mogen rechters meenemen in hun besluitsvormingproces & wat
vindt de samenleving?................................................................................... 73
8.10 Digitalisering & AI in de rechtspraak.....................................................74
Tussentijdse conclusie 9................................................................................75
Les 9 — Civil Litigation in Belgium: The Reconstruction of the Pyramid of Legal
Disputes — A Preliminary Report (Yolande Wouters & Francis Van Loon)..........75
9.1 Inleidende opmerkingen – Situering........................................................75
9.2 Inleiding................................................................................................... 78
9.3 Conceptuele beschouwingen...................................................................82
9.4 De data.................................................................................................... 83
9.5 De reconstructie van de globale piramide...............................................84
9.5 Verklaringen en interpretaties van uitval.................................................86
9.6 Reflecties................................................................................................. 87
Tussentijdse conclusie 10..............................................................................88
Les 10 — Informele conflictbeslechting (ADR / AGO)........................................89
10.1 Inleiding................................................................................................. 89
10.2 Aandacht voor ADR weerspiegelt maatschappelijke bekommernis.......91
10.3 ADR wordt realistischer vanaf de jaren 1980 maar kent ook juridisering
...................................................................................................................... 92
10.4 ADR krijgt een neutralere betekenis......................................................92
10.5 Wettelijk kader inzake bemiddeling.......................................................93
10.6 Mediatie – De derde weg (S. Parmentier)..............................................96
10.7 Drie belangrijke uitdagingen van ADR...................................................97
Tussentijdse conclusie 11..............................................................................99
Les 11 — Juridische beroepen...........................................................................99
11.1 Stereotypes vs. wetenschappelijk onderzoek........................................99
11.2 Juridische beroepen en juridische professies.........................................99
11.3 Het recht leidt tot alles, zelfs de balie — een sociografie van juristen en
advocaten.................................................................................................... 103
Tussentijdse conclusie 12............................................................................115
Les 12 — Handhaving..................................................................................... 116
12.1 Inleiding............................................................................................... 116
, 12.2 Handhaafbaarheid als aandachtspunt bij de totstandkoming van
regelgeving.................................................................................................. 117
Les 13 — Politie en samenleving: Community Policing & vervormende spiegels
tussen politie en gemeenschap......................................................................123
13.1 Historische en institutionele achtergrond............................................123
13.2 Community Policing (COP)...................................................................124
13.3 Vervormende spiegels tussen politie en gemeenschap.......................125
Tussentijdse conclusie 13............................................................................129
Les 14 — Justitie en burger............................................................................. 129
14.1 Maatschappelijke achtergrond.............................................................129
14.2 Relevante concepten en instrumenten................................................130
14.3 Justitie onder de loep: publieke opinie.................................................134
14.4 Het nut van opinieonderzoek in vraag gesteld....................................137
14.5 Aanbevelingen..................................................................................... 138
Tussentijdse conclusie 14............................................................................138
Les 15 — Rechtshulp...................................................................................... 138
15.1 Terminologisch kader...........................................................................138
15.2 Juridisch kader van rechtshulp in België..............................................140
15.3 België versus Nederland......................................................................142
15.4 Naar een maatschappelijk verantwoorde rechtshulpverlening. Juridische
bijstand in België aan een grondige herziening toe?...................................142
15.4.3 Institutionele omkadering.................................................................147
15.5 Conclusie............................................................................................. 149
Tussentijdse conclusie 15............................................................................149
Les 16 – Oefeningen....................................................................................... 149
Oefening 1................................................................................................... 149
Oefening 2................................................................................................... 150
Oefening 3................................................................................................... 150
Oefening 4................................................................................................... 150
Oefening 5................................................................................................... 150
Oefening 6................................................................................................... 151
Oefening 7................................................................................................... 151
Oefening 8................................................................................................... 151
Oefening 9................................................................................................... 152
Oefening 10................................................................................................. 152
Oefening 11................................................................................................. 152
Oefening 12................................................................................................. 153
Oefening 13................................................................................................. 153
, Oefening 14................................................................................................. 153
Oefening 15................................................................................................. 153
Oefening 16................................................................................................. 154
Oefening 17................................................................................................. 154
Oefening 18................................................................................................. 154
Oefening 19................................................................................................. 154
Oefening 20................................................................................................. 155
Les 17 — Transversale lijnen...........................................................................155
Inleiding....................................................................................................... 155
17.1 Samenleving en recht..........................................................................155
17.2 Weerkerende sociologen......................................................................156
17.3 Weerkerende concepten......................................................................156
17.6 Rechtssociologische perspectieven en benaderingen.........................157
17.7 Drempels............................................................................................. 158
Eindconclusie............................................................................................... 158
Les 1 — Wat is Rechtssociologie?
Inleiding
Basisvragen bij les 1:
“Wat is rechtssociologie?”
“Welk proces kenmerkt, zeker na 1950, de relatie tussen het recht & de
samenleving?”
“Welke kijk op het recht ligt er ten grondslag aan dit maatschappelijk
proces?”
Rechtssociologie vormt de brug tussen juridische kennis & sociologische
inzichten, met als doel het recht te begrijpen als sociaal fenomeen.
Het vak rechtssociologie vertrekt vanuit de centrale vraag:
“Hoe werkt het recht in de samenleving & hoe ontstaat het recht uit de
samenleving?”
Het gaat dus niet alleen over wat er in wetten staat, maar vooral over:
wat mensen daadwerkelijk doen met die wetten,
hoe rechters, burgers, advocaten & overheden het recht gebruiken,
ervaren / negeren,
& welke maatschappelijke factoren (cultuur, economie, politiek,
technologie…) het recht beïnvloeden.
, Belangrijk verschil: rechtssociologie ziet recht niet enkel als een syst. v.
regels, maar als een sociaal fenomeen: iets dat leeft in de sv..
Brug tussen recht en sociologie
Rechtswetenschap: focust op regels, wetten, arresten.
Sociologie: focust op menselijk gedrag, sociale structuren, macht,
cultuur.
Rechtssociologie verbindt die 2.
De belangrijke uitgangspunten zijn dus:
Rechtssociologie = empirisch & extern georiënteerd.
De juridische wetenschap (rechtsleer) = doctrinair & intern
georiënteerd.
Beide perspectieven vullen elkaar aan, maar hebben verschillende doelen
& methodes.
1.1 Waarover gaat rechtssociologie?
Rechtssociologie onderzoekt de wisselwerking tussen recht & samenleving:
Hoe wetten tot stand komen;
Hoe regels in de praktijk functioneren;
Hoe burgers, rechters, advocaten en andere actoren het recht ervaren,
naleven of omzeilen;
Welke sociale factoren het recht beïnvloeden (zoals cultuur, economie,
politiek, technologie).
Hoewel de onderwerpen vaak vertrouwde juridische thema’s zijn (zoals
regelgeving, rechtspraak, juridische beroepen...), bekijkt de rechtssociologie
deze vanuit een andere invalshoek: het maatschappelijk perspectief.
Rechtssociologi Rechtswetenschap
e
Methode Empirische Doctrinaire methode die meerdere
methode methoden omarmt & technieken omvat
Perspectief Extern perspectief Intern perspectief (deelnemer a/d
rechtspraktijk)
1.1.1 Methode
,A. Juridische (doctrinaire) methode
Kenmerken:
Richt zich op het recht zoals het behoort te zijn (“law in books”).
Analyseert bestaande juridische regels, principes en rechtspraak.
Vragen: “hoe luidt het recht?” “wat is het toepasselijke recht?” “hoe zou
het recht moeten luiden?”
Doctrinaire trefwoorden, formuleringen & vragen:
De rechtmatigheid v. …, de bevoegdheid om …, de strijd v. … met …, de
aansprakelijkheid v. …, de strafbaarheid v. …, de gebondenheid aan …, de
rechtsgevolgen v. …, de geldigheid v. …., (uitzonderings)gronden, rechten,
plichten, ... botsing, afweging, …
Inhoud v/e verdrag, wet, decreet, voorstel, procedure, …
Inhoud v/e vonnis / arrest.
Doctrine, rechtssystematiek, dogmatiek.
Werkwijze (methoden & technieken in de brede zin):
Feiten verzamelen (voor zover juridisch relevant) (beperkt) empirisch.
Feiten worden onder de juiste juridische regel gebracht (subsumptie).
De regel moet worden ‘gevonden’ heuristiek.
De regel kan open / vage normen bevatten interpreteren volgens de
juridische technieken.
De geldigheid v/e norm controleren beoordelen volgens de interne
systematiek, formeel-juridische criteria.
Meerdere grondrechten zijn v. toepassing afwegen.
Regelcreatie / bestaande regel kent gebreken voorschrijven hoe het
‘zou moeten’ (sollen/ ought to be) / verbeteren v/d regel (normatief).
Analyse v. bronnen wetten, verdragen, rechtspraak, rechtsleer.
Gebruik v. juridische interpretatiemethoden.
Doel: coherentie v/h rechtssysteem bewaken.
, Resultaat: normatief & argumentatief verdediging v/e juridisch
standpunt.
Alles binnen de grenzen v/d doctrine, met het oog op het bewaken v/d
coherentie v/d doctrine.
Voorbeelden:
Genitale verminking / besnijdenis (genital mutilation / cutting) in Senegal:
o Vaststelling v/e onderzoeksprobleem
o Onderzoeksvragen in juridisch ‘doctrinair’ onderzoek:
“Welke juridische instrumenten zijn relevant?”
“Hoe luidt het recht over genitale verminking/besnijdenis in
Senegal?”
o Zoeken & analyseren v. juridische bronnen
Verdragen, constitutioneel recht & wetgeving in Senegal.
Rechtspraak.
Rechtsleer (artikels & boeken).
o Analyse van juridische bronnen wijst op bestaan v/e sterk
mensenrechtelijk kader ‘probleem’ opgelost!
o Maar, zijn deze instrumenten ook effectief?
Waarom wel, waarom niet? Falende
implementatie/handhaving? Weinig maatschappelijke
steun/naleving?
Vrijwillige zwangerschapsafbreking in België:
o Vaststelling v/e onderzoeksprobleem
o Onderzoeksvragen in juridisch ‘doctrinair’ onderzoek:
“Welke juridische instrumenten zijn relevant?”
“Hoe luidt het recht in België en in Nederland over vrijwillige
zwangerschapsafbreking op verzoek van de zwangere
vrouw?”
o Zoeken en analyseren van juridische bronnen
Verdragen, constitutioneel recht en wetgeving in België en
Nederland.
Rechtspraak.
Rechtsleer (artikels & boeken).
o Analyse van juridische bronnen wijst op verschillend juridisch kader
onderzoeks‘probleem’ & onderzoeksvragen opgelost!
o Maar, wat zijn de effecten v/d regelgeving?
Wordt de regelgeving gevolgd? Waarom wel, waarom niet?
Weinig maatschappelijke steun/naleving? Leidt de
regelgeving tot drempels bij vrijwillige
zwangerschapsafbreking? Zijn er verschillen in de effecten?
Deze vb. tonen de grenzen v/e louter doctrinaire benadering: om te begrijpen
hoe regels functioneren = empirisch onderzoek nodig.
,B. Empirische (rechtssociologische) methode
Kenmerken:
Criteria voor sociaalwetenschappelijk onderzoek.
Technieken voor dataverzameling: oa. surveys, interviews en
veldwerk.
Wetenschappelijke analyse v/d verzamelde data.
Recht in de samenleving.
Richt zich op het recht zoals het in werkelijkheid functioneert (“law in
action”).
Gebaseerd op wetenschappelijke, systematische
gegevensverzameling in de praktijk, in het ‘veld’.
Vragen: “hoe werkt het recht?” “hoe is het recht ontstaan?”
Empirische / rechtssociologische trefwoorden, formuleringen &
vragen:
De effectiviteit v. …, de doelmatigheid v. …, de werking v. …, de effecten
of risico’s v. …, het functioneren v. …
De oorzaken v. …, de totstandkoming v. …, de invloed v. …
Ervaringen met …, de perceptie v. …, de aanvaarding v. …, de waardering
v. ...
Verklaring, gevolgen & oorzaken.
Onderzoeksstrategieën:
Kwantitatief onderzoek: identificeren v. trend o.b.v. meetbare
variabelen (cijfers) a.d.h.v. surveys, experimenten, ...
bv. meten hoeveel mensen effectief beroep doen op rechtshulp.
Kwalitatief onderzoek: begrijpen v. houdingen, ervaringen &
interpretaties gebaseerd op betekenissen & ervaringen a.d.h.v. interviews,
focusgroepen, observaties, ...
bv. hoe ervaren mensen een rechtsprocedure?
Kwantitatief Kwalitatief onderzoek
onderzoek (mogelijke alt. criteria)
Consistentie Betrouwbaarheid – Afhankelijkheid
repliceerbaarheid
Waarheid Interne validiteit Geloofwaardigheid
Toepasbaarheid Externe validiteit – Overdraagbaarheid
representativiteit
Neutraliteit Objectiviteit v/d data Overtuigingskracht
,Doel: verklaren waarom bepaalde regels / instellingen wel/niet functioneren &
inzicht bieden in sociale mechanismen zoals naleving, effectiviteit, legitimiteit &
toegang tot recht.
Rechtssociologische trefwoorden:
Effectiviteit, werking, naleving, invloed, perceptie, waardering, oorzaken &
gevolgen van regelgeving.
1.1.2 Perspectief
A. Intern versus extern perspectief
Extern perspectief
Intern perspectief (juridisch) (rechtssociologisch)
Toeschouwersperspectief.
Deelnemersperspectief.
Rolmodel v/d rechter = centraal. Ook rollen voor wetgever, handhaver /
uitvoerder & onderzoeker.
Interne, autonome logica. Relatie tot maatschappelijke context.
Rechtszekerheid & rechtseenheid. Onzekerheid & variatie.
Structureel gericht op bewaken v/d Constructief subversief.
coherentie v/h recht.
“is = ought”. “is ≠ ought”.
Veronderstelling dat recht praktisch Toetsing v. effectiviteit v/h recht.
een verschil uitmaakt.
Gericht op rechtspraktijk. Gericht op beleid / wetenschap.
Monodisciplinair; doctrinair. Interdisciplinair door aanvullende
disciplines = empirisch / normatief.
Vooral ‘casus-methode’ & belang Verschillende methoden.
argumentatie juridisch-normatief.
“Hoe luidt het recht?” “Hoe werkt het recht?”
“Hoe zou het moeten luiden?” “Hoe ontstaat het recht?”
Beide perspectieven zijn complementair (verschillende vragen vanuit
beide perspectieven):
Het externe perspectief vervangt het juridische (interne perspectief)
niet, maar vult het aan.
Doctrinaire methoden blijven noodzakelijk als jurist; ze definiëren de
identiteit v/e jurist.
