Introductie in de Klinische Neuropsychologie
College 1
Neuropsychologen brengen cognitieve functies in kaart met als doel is dit wat je mag
verwachten van iemand (o.b.v. bijv leeftijd, gender etc.)
Klinische behandeling: cognitieve revalidatie
Een neuropsycholoog onderzoekt de relatie tussen hersenen en gedrag door naar
beperkingen en letsel te kijken, dit kan op individueel of groepsniveau. Vooral cognitieve
functies richt een neuropsycholoog zich op
- Cognitieve functies: hersenfuncties en mentale processen/cognitie en emoties
- De relatie tussen anatomie en gedrag is niet 1 op 1 want we komen dan voor een
mind-body probleem te staan (=gaat over de vraag in hoeverre cognitieve
functies zoals taal, motorische vaardigheden en geheugen, objectief meetbaar
zijn en hoe deze functies werken in de hersenen)
Kunnen we cognitieve (mentale) functies in de hersenen lokaliseren?
- Wetenschappelijk antwoord: hangt ervan af
- Historische voorbeelden:
o Vroeger werd gedacht dat ons gedrag afhing van de vloeistoJen in ons
lichaam. Men had verschillende vloeistoJen, bijv gal. Het woord
‘humeurig’ zijn is hiervan afgeleid. Als je humeurig was, was er iets aan de
hand met 1 van de vloeistoJen
o Da Vinci ontdekte dat de optische banen (vanaf de ogen) kruisen en dus
naar het tegengestelde hersengebied leiden
o 15e eeuw: hersenen waren belangrijk voor mentale functies, zoals
geheugen en fantasie
§ Tegenwoordig vinden wetenschappers het erg lastig om fantasie en
creativiteit te duiden. Ze worden dan ook niet door iedereen als
cognitieve functies beschreven en worden in vel boeken over
cognitieve neuropsychologie overgeslagen
o 18e eeuw: frenologie. Frenologie dachten dat menen met uitpuilende ogen
in de klas grotere gebieden achter de ogen hadden > zo kwam hij op het
idee dat je aan de buitenkant van de schedel een uitstulping kan zien of
een kuiltje als je deze functies mist
§ Het woord wiskundeknobbel komt hiervan af
§ Gall zou een college geven en men had hem van tevoren een
schedel gegeven en gezegd dat dat het schedel van een crimineel
, is. Op basis hiervan zei hij dat het een slecht persoon was, maar
dat was hij niet
§ Het valt op dat hij ook al een onderscheid maakt tussen linker- en
rechter hersenhelften
§ Moderne frenologie: kijken naar gebieden in de hersenen en zeggen
welke delen oplichten wanneer er wat gebeurt
• Komt van modulair denken: de meeste mensen denken dat
verschillende hersengebieden hun eigen functies hebben.
Er is nogsteeds de behoefte om functies en gedrag toe te
schrijven aan een enkel hersengebied i.p.v. de functie te zien
als een complex proces waarbij meerdere hersendelen
interacteren
- Huidig inzicht: alle gedrag wordt gemedieerd door de hersenen
o Sommige stoornissen zijn vanuit specifieke onderdelen te verklaren
(lokalisatie)
o We weten ook dat sommige stoornissen vanuit een globaal
disfunctioneren van de hersenen te verklaren zijn (=holisme). Meerdere
hersenprocessen met elkaar te maken hebben bij een bepaalde stoornis
en dat de stoornis een resultaat is van meerdere hersendelen en -functies
Op cognitieve tests is er vaak een bias. Er komen ook steeds meer cognitieve functies bij
en deze functies zijn cultureel bepaald/tijdsbepalend. De tijd waarin wij nu leven
bepaald hoe wij naar de hersenen kijken
Je ziet dat grote ontwikkelingen in de wereld tekenend zijn voor hoe mensen denken over
het brein. Bijv: de uitvinding van de stoommachine, de opkomst van de telefoon en de
opkomst van de computer, de opkomst van de computer heeft bijvoorbeeld gezorgd voor
de teren ‘werkgeheugen’ en ‘opslaan’. Tegenwoordig wordt de term ‘netwerk’ veel
gebruikt om processen en functies aan te duiden. Hoe we denken over mentale
porcessen is dus erg gevormd door onze cultuur en door technologische ontwikkelingen
Lokalisatie niveaus (meerdere benaderingen om naar de hersenen te kijken):
- Brein, kwabben (‘Lobes’), modules, netwerken, verbindingen, cellen,
neurotransmitters
Er is niet zo dat er een ‘aandachtsgebied’ is en een ‘geheugengebied’ en dat dat 2
verschillende gebieden zijn
,4 benaderingen binnen de neuropsychologie
1. Cognitieve psychologie (gaat over de cognitie: hoe wij dingen begrijpen)
o Zijn de hersenprocessen echter noodzakelijk om cognitieve functies te
onderzoeken?
o Kijkt vooral naar algemene wetmatigheden binnen cognitie zoals
geheugen, perceptie en aandacht
o Cognitie= kernvermogen (understanding, knowing)
§ Aandacht, perceptie, geheugen taal, denken, handelen + emotie
• = wetenschap op zoek naar algemene wetmatigheden, om
eventueel van daaruit individueel gedrag te begrijpen
o Klassieke experimenten uit de cognitieve psychologie
§ Ponzo illusie: 2 lijntjes die even lang lijken op een soort treinspoor
§ Stroop e>ect: kleuren opnoemen terwijl het lettertype een andere
kleur heeft dan wat het woord zegt
• Onderdrukken van iets dat al geautomatiseerd is, namelijk
lezen
• Er is hier sprake van inhibitie
• Je hebt de basistaak, de controle taak en de taak wat je echt
wilt meten. Je kijkt hier dan naar de verschillen in tijd
(=Subtractiemethode)
- Beperkingen Subtractiemethode:
- Verschilscores is minder betrouwbaar dan
afzonderlijke scores
- Altijd ook algemene eJecten (bijv. langere
reactietijden bij moeilijkere taken
2. Cognitive Neuroscience
o Onderzoek naar structuur en functioneren van het brein. Het kijkt vooral
naar hersengolven en het zuurstofgehalte van bepaalde hersendelen,
terwijl een patient of participant een bepaalde taak uitvoert.
o Er wordt vooral gekeken naar gezonde deelnemers.
o Er wordt gebruik gemaakt van brain imaging technieken om zo tot
wetmatigheden over hersenfuncties te komen. Belangrijke termen:
o Temporele resolutie (in de tijd: foto van de hersenen en dan kun je
in de tijd nauwkeurig zijn: hoe precies kun je meten wanneer iets
gebeurt?)
Ø EEG en ERP zijn hier goed in
o Spatiële resolutie: (op de plek: hoe precies kan je meter waar iets
gebeurt in het brein?)
Ø fMRI
• Je moet weten welke techniek waarbij hoort!
, 3. Cognitieve neuropsychologie
o Bestuderen van mensen met specifieke uitval, mensen die schade hebben in
een klein gebied in de hersenen om zoiets te kunnen zeggen over cognitie en
hersenfuncties
• Denk aan Broca bijvoorbeeld met de taalgebieden
o Deze mensen kunnen iets selectief niet meer > je leert dus dat dat gebied
belangrijk is voor de cognitieve functie dat die persoon niet meer kan,
experiments of nature
o De verschillende patronen van intacte en aangedane (deel)functies worden
gebruikt als bouwstenen voor modellen (onafhankelijk van lokalisatie in het
brein)
o Vooral case studies worden uitgevoegd. Er wordt bijvoorbeeld naar mensen
met schotwonden, trauma en tumoren gekeken. Ook kan er gekeken worden
naar mensen die TMS zijn ondergaan: dit houdt in dat er een magnetisch veld
wordt gecreëerd, waardoor een laesie ontstaat, waardoor bepaalde
specifieke cognitieve functies niet meer werken
o Basisassumpties bij laesie studies (Caramazza):
• Fractionation assumption: beschadiging van het brein > selectieve
cognitieve laesies
• Transparency assumption: laesies leiden tot beschadiging van een
bestaand cognitief systeem leiden niet tot een nieuw cognitief
systeem
• Universality assumption: alle cognitieve systemen zijn identiek
o Enkele dissociatie: na beschadig van gebied x is de prestatie op taak A
intact, maar op taak B niet
o Dubbele dissociatie (Teuber): 2 patiënten met een tegenovergestelde
enkele dissociatie
o Denk aan Wernicke en Broca of gezichtsherkenning (patient kan wel
gezichten herkennen maar niet de emotie herkennen en een patient
die geen gezichten kan herkennen maar wel emoties. > emotie heeft
een andere deelfunctie dan gezichtsherkenning. De gebieden zijn op
een andere manier verankerd in ons brein
o In het systeem: emotieherkenning is iets anders dan
gezichtsherkenning > dit doe je o.b.v. dubbele dissociaties
o Single Case studies
• Ventrale en dorsale route ontdekt door middel van 1 persoon die een
koolmonoxidevergiftiging had (door Milner en Goodale)
• Algemeen: op basis van een enkele casus kan een theorie worden
getoetst, aangepast of zelfs verworpen worden
4. klinische neuropsychologie
College 1
Neuropsychologen brengen cognitieve functies in kaart met als doel is dit wat je mag
verwachten van iemand (o.b.v. bijv leeftijd, gender etc.)
Klinische behandeling: cognitieve revalidatie
Een neuropsycholoog onderzoekt de relatie tussen hersenen en gedrag door naar
beperkingen en letsel te kijken, dit kan op individueel of groepsniveau. Vooral cognitieve
functies richt een neuropsycholoog zich op
- Cognitieve functies: hersenfuncties en mentale processen/cognitie en emoties
- De relatie tussen anatomie en gedrag is niet 1 op 1 want we komen dan voor een
mind-body probleem te staan (=gaat over de vraag in hoeverre cognitieve
functies zoals taal, motorische vaardigheden en geheugen, objectief meetbaar
zijn en hoe deze functies werken in de hersenen)
Kunnen we cognitieve (mentale) functies in de hersenen lokaliseren?
- Wetenschappelijk antwoord: hangt ervan af
- Historische voorbeelden:
o Vroeger werd gedacht dat ons gedrag afhing van de vloeistoJen in ons
lichaam. Men had verschillende vloeistoJen, bijv gal. Het woord
‘humeurig’ zijn is hiervan afgeleid. Als je humeurig was, was er iets aan de
hand met 1 van de vloeistoJen
o Da Vinci ontdekte dat de optische banen (vanaf de ogen) kruisen en dus
naar het tegengestelde hersengebied leiden
o 15e eeuw: hersenen waren belangrijk voor mentale functies, zoals
geheugen en fantasie
§ Tegenwoordig vinden wetenschappers het erg lastig om fantasie en
creativiteit te duiden. Ze worden dan ook niet door iedereen als
cognitieve functies beschreven en worden in vel boeken over
cognitieve neuropsychologie overgeslagen
o 18e eeuw: frenologie. Frenologie dachten dat menen met uitpuilende ogen
in de klas grotere gebieden achter de ogen hadden > zo kwam hij op het
idee dat je aan de buitenkant van de schedel een uitstulping kan zien of
een kuiltje als je deze functies mist
§ Het woord wiskundeknobbel komt hiervan af
§ Gall zou een college geven en men had hem van tevoren een
schedel gegeven en gezegd dat dat het schedel van een crimineel
, is. Op basis hiervan zei hij dat het een slecht persoon was, maar
dat was hij niet
§ Het valt op dat hij ook al een onderscheid maakt tussen linker- en
rechter hersenhelften
§ Moderne frenologie: kijken naar gebieden in de hersenen en zeggen
welke delen oplichten wanneer er wat gebeurt
• Komt van modulair denken: de meeste mensen denken dat
verschillende hersengebieden hun eigen functies hebben.
Er is nogsteeds de behoefte om functies en gedrag toe te
schrijven aan een enkel hersengebied i.p.v. de functie te zien
als een complex proces waarbij meerdere hersendelen
interacteren
- Huidig inzicht: alle gedrag wordt gemedieerd door de hersenen
o Sommige stoornissen zijn vanuit specifieke onderdelen te verklaren
(lokalisatie)
o We weten ook dat sommige stoornissen vanuit een globaal
disfunctioneren van de hersenen te verklaren zijn (=holisme). Meerdere
hersenprocessen met elkaar te maken hebben bij een bepaalde stoornis
en dat de stoornis een resultaat is van meerdere hersendelen en -functies
Op cognitieve tests is er vaak een bias. Er komen ook steeds meer cognitieve functies bij
en deze functies zijn cultureel bepaald/tijdsbepalend. De tijd waarin wij nu leven
bepaald hoe wij naar de hersenen kijken
Je ziet dat grote ontwikkelingen in de wereld tekenend zijn voor hoe mensen denken over
het brein. Bijv: de uitvinding van de stoommachine, de opkomst van de telefoon en de
opkomst van de computer, de opkomst van de computer heeft bijvoorbeeld gezorgd voor
de teren ‘werkgeheugen’ en ‘opslaan’. Tegenwoordig wordt de term ‘netwerk’ veel
gebruikt om processen en functies aan te duiden. Hoe we denken over mentale
porcessen is dus erg gevormd door onze cultuur en door technologische ontwikkelingen
Lokalisatie niveaus (meerdere benaderingen om naar de hersenen te kijken):
- Brein, kwabben (‘Lobes’), modules, netwerken, verbindingen, cellen,
neurotransmitters
Er is niet zo dat er een ‘aandachtsgebied’ is en een ‘geheugengebied’ en dat dat 2
verschillende gebieden zijn
,4 benaderingen binnen de neuropsychologie
1. Cognitieve psychologie (gaat over de cognitie: hoe wij dingen begrijpen)
o Zijn de hersenprocessen echter noodzakelijk om cognitieve functies te
onderzoeken?
o Kijkt vooral naar algemene wetmatigheden binnen cognitie zoals
geheugen, perceptie en aandacht
o Cognitie= kernvermogen (understanding, knowing)
§ Aandacht, perceptie, geheugen taal, denken, handelen + emotie
• = wetenschap op zoek naar algemene wetmatigheden, om
eventueel van daaruit individueel gedrag te begrijpen
o Klassieke experimenten uit de cognitieve psychologie
§ Ponzo illusie: 2 lijntjes die even lang lijken op een soort treinspoor
§ Stroop e>ect: kleuren opnoemen terwijl het lettertype een andere
kleur heeft dan wat het woord zegt
• Onderdrukken van iets dat al geautomatiseerd is, namelijk
lezen
• Er is hier sprake van inhibitie
• Je hebt de basistaak, de controle taak en de taak wat je echt
wilt meten. Je kijkt hier dan naar de verschillen in tijd
(=Subtractiemethode)
- Beperkingen Subtractiemethode:
- Verschilscores is minder betrouwbaar dan
afzonderlijke scores
- Altijd ook algemene eJecten (bijv. langere
reactietijden bij moeilijkere taken
2. Cognitive Neuroscience
o Onderzoek naar structuur en functioneren van het brein. Het kijkt vooral
naar hersengolven en het zuurstofgehalte van bepaalde hersendelen,
terwijl een patient of participant een bepaalde taak uitvoert.
o Er wordt vooral gekeken naar gezonde deelnemers.
o Er wordt gebruik gemaakt van brain imaging technieken om zo tot
wetmatigheden over hersenfuncties te komen. Belangrijke termen:
o Temporele resolutie (in de tijd: foto van de hersenen en dan kun je
in de tijd nauwkeurig zijn: hoe precies kun je meten wanneer iets
gebeurt?)
Ø EEG en ERP zijn hier goed in
o Spatiële resolutie: (op de plek: hoe precies kan je meter waar iets
gebeurt in het brein?)
Ø fMRI
• Je moet weten welke techniek waarbij hoort!
, 3. Cognitieve neuropsychologie
o Bestuderen van mensen met specifieke uitval, mensen die schade hebben in
een klein gebied in de hersenen om zoiets te kunnen zeggen over cognitie en
hersenfuncties
• Denk aan Broca bijvoorbeeld met de taalgebieden
o Deze mensen kunnen iets selectief niet meer > je leert dus dat dat gebied
belangrijk is voor de cognitieve functie dat die persoon niet meer kan,
experiments of nature
o De verschillende patronen van intacte en aangedane (deel)functies worden
gebruikt als bouwstenen voor modellen (onafhankelijk van lokalisatie in het
brein)
o Vooral case studies worden uitgevoegd. Er wordt bijvoorbeeld naar mensen
met schotwonden, trauma en tumoren gekeken. Ook kan er gekeken worden
naar mensen die TMS zijn ondergaan: dit houdt in dat er een magnetisch veld
wordt gecreëerd, waardoor een laesie ontstaat, waardoor bepaalde
specifieke cognitieve functies niet meer werken
o Basisassumpties bij laesie studies (Caramazza):
• Fractionation assumption: beschadiging van het brein > selectieve
cognitieve laesies
• Transparency assumption: laesies leiden tot beschadiging van een
bestaand cognitief systeem leiden niet tot een nieuw cognitief
systeem
• Universality assumption: alle cognitieve systemen zijn identiek
o Enkele dissociatie: na beschadig van gebied x is de prestatie op taak A
intact, maar op taak B niet
o Dubbele dissociatie (Teuber): 2 patiënten met een tegenovergestelde
enkele dissociatie
o Denk aan Wernicke en Broca of gezichtsherkenning (patient kan wel
gezichten herkennen maar niet de emotie herkennen en een patient
die geen gezichten kan herkennen maar wel emoties. > emotie heeft
een andere deelfunctie dan gezichtsherkenning. De gebieden zijn op
een andere manier verankerd in ons brein
o In het systeem: emotieherkenning is iets anders dan
gezichtsherkenning > dit doe je o.b.v. dubbele dissociaties
o Single Case studies
• Ventrale en dorsale route ontdekt door middel van 1 persoon die een
koolmonoxidevergiftiging had (door Milner en Goodale)
• Algemeen: op basis van een enkele casus kan een theorie worden
getoetst, aangepast of zelfs verworpen worden
4. klinische neuropsychologie
