Hoofdstuk 1
Wetgeving uit de periode vóór de
Twaalftafelenwet
Rechtsgeschiedenis (RB0402) — 2026
, Hoofdstuk 1 – Wetgeving vóór de Twaalftafelenwet
1. Inleiding
De Twaalftafelenwet is een belangrijk onderdeel van de Romeinse rechtsgeschiedenis. Toch bestond
schriftelijke wetgeving al veel eerder. In dit hoofdstuk komen twee voorbeelden aan bod: de Codex
Hammurabi uit Babylon en de ontwikkeling van wetgeving en rechtspraak in het oude Athene.
Bij deze voorbeelden gaat het niet alleen om de inhoud van de wetten, maar ook om de reden
waarom regels werden opgeschreven en de manier waarop ze in de praktijk werden toegepast.
Schriftelijke regels kunnen ervoor zorgen dat mensen beter weten waar ze aan toe zijn. Tegelijkertijd
is het niet vanzelfsprekend dat alle situaties in een wet worden geregeld. Ook kunnen regels
onduidelijk zijn, waardoor rechters of andere betrokkenen ze moeten uitleggen.
2. De Codex Hammurabi
2.1 Hammurabi en het gezag van de wet
Hammurabi was koning van Babylon en regeerde volgens de reader van 1792 tot 1750 v.Chr. Hij is
vooral bekend geworden door de verzameling regels die we kennen als de Codex Hammurabi. Een
bekend exemplaar daarvan is een basaltstèle die in 1901 in Susa werd gevonden. Deze stèle bevindt
zich tegenwoordig in het Louvre.
Bovenaan de stèle staat een afbeelding van Hammurabi tegenover Sjamasj, de god van de zon en de
gerechtigheid. Deze afbeelding sluit aan bij de manier waarop Hammurabi zijn wetgeving
presenteerde. In de inleiding van de Codex wordt namelijk duidelijk gemaakt dat zijn gezag om recht
te spreken en regels vast te stellen een goddelijke oorsprong had. Hammurabi stelde zichzelf voor
als een koning die door de goden was aangewezen om gerechtigheid te bevorderen en mensen te
beschermen tegen onrecht.
De Codex had dus niet alleen een juridische functie. De tekst liet ook zien hoe Hammurabi zijn
koningschap en zijn gezag wilde rechtvaardigen.
2.2 De inhoud en de vraag of de Codex een codificatie was
De artikelen in de Codex Hammurabi zijn vaak op een casuïstische manier opgesteld. Dat betekent
dat een artikel begint met een concrete situatie en vervolgens aangeeft welk rechtsgevolg daaraan
verbonden is. De Codex bevat daarnaast een verzameling rechterlijke uitspraken van de koning. Dat
gedeelte kan worden gezien als een soort bundel van jurisprudentie.
Niet alle regels waren nieuw. Sommige bepalingen kwamen al in vergelijkbare vorm voor in oudere
rechtsbronnen. Een voorbeeld uit de reader is een regel over de erfrechtelijke positie van een
dochter die van haar vader een bruidsschat had gekregen. Een vergelijkbare bepaling was al
opgenomen in de oudere Codex Lipit-Eštar, die rond 1900 v.Chr. in Isin gold.
Daarom is het de vraag of de Codex Hammurabi wel als een volledige codificatie kan worden
beschouwd. Hoewel de tekst veel verschillende onderwerpen behandelt, ontbreken er ook regels
over belangrijke onderdelen van de Babylonische samenleving. Zo bevat de Codex geen regels over
de veehouderij, terwijl die naast de landbouw een belangrijk onderdeel van de economie vormde.
Sommige onderzoekers stellen daarom dat de Codex niet het volledige recht bevatte. Er zijn ook
andere verklaringen mogelijk. Neumann gaat er bijvoorbeeld van uit dat bepaalde
gewoonterechtelijke regels niet zijn opgenomen omdat de inwoners die regels al kenden. Charpin
wijst erop dat rechters gevallen die niet letterlijk in de Codex waren geregeld, mogelijk konden
oplossen door bestaande regels te interpreteren. Als dat niet lukte, kon een zaak eventueel aan de
koning worden voorgelegd.
Wetgeving uit de periode vóór de
Twaalftafelenwet
Rechtsgeschiedenis (RB0402) — 2026
, Hoofdstuk 1 – Wetgeving vóór de Twaalftafelenwet
1. Inleiding
De Twaalftafelenwet is een belangrijk onderdeel van de Romeinse rechtsgeschiedenis. Toch bestond
schriftelijke wetgeving al veel eerder. In dit hoofdstuk komen twee voorbeelden aan bod: de Codex
Hammurabi uit Babylon en de ontwikkeling van wetgeving en rechtspraak in het oude Athene.
Bij deze voorbeelden gaat het niet alleen om de inhoud van de wetten, maar ook om de reden
waarom regels werden opgeschreven en de manier waarop ze in de praktijk werden toegepast.
Schriftelijke regels kunnen ervoor zorgen dat mensen beter weten waar ze aan toe zijn. Tegelijkertijd
is het niet vanzelfsprekend dat alle situaties in een wet worden geregeld. Ook kunnen regels
onduidelijk zijn, waardoor rechters of andere betrokkenen ze moeten uitleggen.
2. De Codex Hammurabi
2.1 Hammurabi en het gezag van de wet
Hammurabi was koning van Babylon en regeerde volgens de reader van 1792 tot 1750 v.Chr. Hij is
vooral bekend geworden door de verzameling regels die we kennen als de Codex Hammurabi. Een
bekend exemplaar daarvan is een basaltstèle die in 1901 in Susa werd gevonden. Deze stèle bevindt
zich tegenwoordig in het Louvre.
Bovenaan de stèle staat een afbeelding van Hammurabi tegenover Sjamasj, de god van de zon en de
gerechtigheid. Deze afbeelding sluit aan bij de manier waarop Hammurabi zijn wetgeving
presenteerde. In de inleiding van de Codex wordt namelijk duidelijk gemaakt dat zijn gezag om recht
te spreken en regels vast te stellen een goddelijke oorsprong had. Hammurabi stelde zichzelf voor
als een koning die door de goden was aangewezen om gerechtigheid te bevorderen en mensen te
beschermen tegen onrecht.
De Codex had dus niet alleen een juridische functie. De tekst liet ook zien hoe Hammurabi zijn
koningschap en zijn gezag wilde rechtvaardigen.
2.2 De inhoud en de vraag of de Codex een codificatie was
De artikelen in de Codex Hammurabi zijn vaak op een casuïstische manier opgesteld. Dat betekent
dat een artikel begint met een concrete situatie en vervolgens aangeeft welk rechtsgevolg daaraan
verbonden is. De Codex bevat daarnaast een verzameling rechterlijke uitspraken van de koning. Dat
gedeelte kan worden gezien als een soort bundel van jurisprudentie.
Niet alle regels waren nieuw. Sommige bepalingen kwamen al in vergelijkbare vorm voor in oudere
rechtsbronnen. Een voorbeeld uit de reader is een regel over de erfrechtelijke positie van een
dochter die van haar vader een bruidsschat had gekregen. Een vergelijkbare bepaling was al
opgenomen in de oudere Codex Lipit-Eštar, die rond 1900 v.Chr. in Isin gold.
Daarom is het de vraag of de Codex Hammurabi wel als een volledige codificatie kan worden
beschouwd. Hoewel de tekst veel verschillende onderwerpen behandelt, ontbreken er ook regels
over belangrijke onderdelen van de Babylonische samenleving. Zo bevat de Codex geen regels over
de veehouderij, terwijl die naast de landbouw een belangrijk onderdeel van de economie vormde.
Sommige onderzoekers stellen daarom dat de Codex niet het volledige recht bevatte. Er zijn ook
andere verklaringen mogelijk. Neumann gaat er bijvoorbeeld van uit dat bepaalde
gewoonterechtelijke regels niet zijn opgenomen omdat de inwoners die regels al kenden. Charpin
wijst erop dat rechters gevallen die niet letterlijk in de Codex waren geregeld, mogelijk konden
oplossen door bestaande regels te interpreteren. Als dat niet lukte, kon een zaak eventueel aan de
koning worden voorgelegd.
