Praktische informatie – kwalitatieve methoden
Filmpje op toledo over hoe studeren
Studiemateriaal
- Hoofdstukken die niet in het overzicht staan, moet je niet kennen
Examen
- 40 meerkeuzevragen (20 bij juni)
- In het nederlands
- Met giscorrectie
- Kies altijd een antwoord van zodra je 1 of 2 afleiders kan uitschakelen
1
,Hoofdstuk 1:Wat is kwalitatief onderzoek?
1.1 Waarom is kwalitatief onderzoek belangrijk?
Niet elke psycholoog voert zelf zijn onderzoek uit, maar alle psychologen gebruiken
wetenschappelijke kennis in hun werk. Daarom moet elke psycholoog kennisclaims kritisch
kunnen beoordelen.
Voorbeelden:
- “Baby’s en peuters zijn te jong om een trauma op te doen”
o Als dit waar zou zijn, is psychologische begeleiding voor jonge vluchtelingen
overbodig. Onderzoek toont aan dat ook jonge kinderen trauma kunnen ervaren
- “Constant bereikbaar zijn voor het werk veroorzaakt stress”
o Onderzoek bevestigt dit.
Psychologen moeten dus kunnen inschatten:
1. Of een kennisclaim wetenschappelijk onderbouwd is
2. Hoe sterk de onderbouwing is
3. Hoe ze die kennis verantwoord kunnen toepassen
1.2 Wetenschappelijke kennis vs. gewone kennisclaims
Wetenschappelijke kennisclaims verschillen van alledaagse uitspraken omdat ze:
- Gebaseerd zijn op empirisch onderzoek
- Voldoen aan methodologische kwaliteitscriteria
Ze onderscheiden zich van:
- Persoonlijke ervaringen (“ik heb dat zelf meegemaakt”)
o Ervaring is waardevol maar niet automatisch wetenschappelijk
- Sociale normen of gezond verstand (“iedereen weet toch dat…”)
o Wat sociaal wenselijk is, is niet perse de definitie van juist
- Uitspraken van experts
o Niet elke expert baseert zich op wetenschappelijk onderzoek
Wetenschappelijke kwaliteit betekent:
- Transparantie: duidelijk uitleggen hoe kennis tot stand kwam
- Controleerbaarheid: peer review en replicatie
- Beoordeelbaarheid: anderen kunnen nagaan of conclusies legitiem zijn
Een psycholoog moet dus wetenschappelijke methoden beheersen om:
1. Kennis kritisch te beoordelen
2. Ze verantwoord toe te passen
3. Eventueel zelf onderzoek uit te voeren
1.3. Wat is kwalitatief onderzoek?
Kwalitatief onderzoek verschilt sterk van kwantitatief onderzoek in manier van denken en
werken.
Geen enkel kenmerk volstaat als definitie van kwalitatief onderzoek.
Kwalitatieve methoden zijn heterogeen en delen slechts een “pool” van kenmerken die niet
allemaal op elke methode van toepassing zijn.
Een studie zonder cijfers kan toch kwantitatief zijn wanneer:
De bevindingen universeel toepasbaar verondersteld worden
De analysecategorieën vooraf vastgelegd zijn
2
,Omgekeerd kan kwalitatief onderzoek ook cijfers of tellingen bevatten.
Typische kenmerken:
1. Rijke data (weinig preselectie)
a. Veel detail en nuance
b. Open vragen ipv vaste antwoordcategorieën
c. Minder gestandaardiseerd
d. Niet vooraf vastgelegd wat precies gecodeerd gaat worden
e. Voorkeur voor data-rijke methoden
2. Insiderperspectief
a. Focus op hoe iemand zelf betekenis geeft aan zijn/haar ervaring
b. Individuele beleving staat centraal
c. De persoon wordt bekeken in zijn individualiteit en niet als een score op een
abstracte dimensie
3. Natuurlijke context
a. Onderzoek in dagelijkse leefomgeving
b. Context is essentieel, want die beïnvloedt betekenisgeving
c. Aandacht voor de alledaagse sociale wereld en de beperkingen van het
dagelijkse leven
d. Veel detail over het leven van individuele deelnemers
4. Idiografisch karakter
a. Focus op het unieke individu (ipv algemene wetmatigheden)
5. Relatief ongestructureerd proces
a. Geen hypothesetoetsing
b. Ontwikkelen van theorieën en concepten
6. Postmoderne sensibility
a. Methoden moeten dicht aansluiten bij de echte ervaring
b. Nadruk op zorgethiek
c. Soms ook politieke actie
Dataverzameling en data-analyse moeten onderscheiden worden.
Kwalitatieve dataverzameling: bv. interviews en focusgroepen
Kwalitatieve data-analyse: bv. grounded theory en discoursanalyse
Een diepte-interview kan zowel kwalitatief als kwantitatief geanalyseerd worden.
Kwalitatieve verzamelmethoden bestaan al lang in de psychologie, maar geformaliseerde stap-
voor-stap analyseprocedures zijn recenter ontwikkeld.
1.4 Verschil met kwantitatief onderzoek
Kwantitatief Kwalitatief
Deductie (toetsen van hypothese) Inductie (ontwikkelen van theorie)
Hypothetisch-deductieve methode Theoretische interpretatie
Nomothetisch (algemene wetten) Idiografisch (uniek individu)
Metafoor: “recept” Metafoor: “avontuur”
Kwantitatief onderzoek vertrekt van bestaande theorieën en test die systematisch.
Kwalitatief onderzoek zoekt naar nieuwe inzichten en bouwt theorie van onderuit op.
Belangrijk: ze zijn complementair
3
, 1.5 Kennistheoretische basis (epistemologie)
Kennistheorie onderzoekt:
- Hoe kennis wordt vergaard
- Wat de waarde er van is
Epistemologie bestudeert:
- Hoe we dingen kunnen weten
- Hoe kennis gevalideerd wordt
Zowel kwalitatief als kwantitatief onderzoek baseren zich op empirie, niet op:
- Theologie (kennis door god gegeven)
- Louter abstracte redenering (metafysica)
Maar ze verschillen wel fundamenteel in hun visie op:
- De aard van de werkelijkheid
- Het doel van wetenschap
- De rol van de onderzoeker
Volgens de “received view” van wetenschap:
- Is de wereld objectief, reëel en onafhankelijk van de mens
- Wordt kennis bepaald door de fysieke wereld
- Bestaat er één correcte set wetenschappelijke methoden
- Is wetenschap individualistisch en mentalistisch
Kwalitatief onderzoek verwerpt deze visie grotendeels:
- De echte wereld kan nooit rechtstreeks waargenomen worden
- Wetenschap legt altijd een bepaalde visie op de werkelijkheid
- Er bestaat weinig consensus over de juiste methode
- Onderzoekers handelen sociaal en collectief
Kuhn stelde dat wetenschap niet geleidelijk accumuleert, maar evolueert via paradigmawissels.
1.5.1 Kwantitatieve kennistheorie: logisch positivisme
Vertrekt vanuit:
- Er bestaat een objectieve realiteit
- Waarheid kan getoetst worden aan de externe werkelijkheid (realisme)
- Wetenschap is cumulatief: stap voor stap dichter bij de waarheid
Kenmerken:
- Onderzoeker is neutraal en onafhankelijk
- Kennisproductie moet objectief zijn
- Determinisme: gedrag volgt wetmatige principes
Doel: de waarheid ontdekken
Comte formuleerde de wet van de drie fasen van maatschappelijke evolutie:
- Theologisch, metafysisch, positief/wetenschappelijk
Comte bedacht ook de term “sociologie”.
Positivisme was oorspronkelijk niet vijandig tegenover kwalitatief onderzoek.
Het probleem is vooral dat positivisme gebaseerd is op het model van de 19e-eeuwse fysica en
chemie. Logisch positivisme combineert: empirisme en logische deducties
Belangrijke concepten:
4
Filmpje op toledo over hoe studeren
Studiemateriaal
- Hoofdstukken die niet in het overzicht staan, moet je niet kennen
Examen
- 40 meerkeuzevragen (20 bij juni)
- In het nederlands
- Met giscorrectie
- Kies altijd een antwoord van zodra je 1 of 2 afleiders kan uitschakelen
1
,Hoofdstuk 1:Wat is kwalitatief onderzoek?
1.1 Waarom is kwalitatief onderzoek belangrijk?
Niet elke psycholoog voert zelf zijn onderzoek uit, maar alle psychologen gebruiken
wetenschappelijke kennis in hun werk. Daarom moet elke psycholoog kennisclaims kritisch
kunnen beoordelen.
Voorbeelden:
- “Baby’s en peuters zijn te jong om een trauma op te doen”
o Als dit waar zou zijn, is psychologische begeleiding voor jonge vluchtelingen
overbodig. Onderzoek toont aan dat ook jonge kinderen trauma kunnen ervaren
- “Constant bereikbaar zijn voor het werk veroorzaakt stress”
o Onderzoek bevestigt dit.
Psychologen moeten dus kunnen inschatten:
1. Of een kennisclaim wetenschappelijk onderbouwd is
2. Hoe sterk de onderbouwing is
3. Hoe ze die kennis verantwoord kunnen toepassen
1.2 Wetenschappelijke kennis vs. gewone kennisclaims
Wetenschappelijke kennisclaims verschillen van alledaagse uitspraken omdat ze:
- Gebaseerd zijn op empirisch onderzoek
- Voldoen aan methodologische kwaliteitscriteria
Ze onderscheiden zich van:
- Persoonlijke ervaringen (“ik heb dat zelf meegemaakt”)
o Ervaring is waardevol maar niet automatisch wetenschappelijk
- Sociale normen of gezond verstand (“iedereen weet toch dat…”)
o Wat sociaal wenselijk is, is niet perse de definitie van juist
- Uitspraken van experts
o Niet elke expert baseert zich op wetenschappelijk onderzoek
Wetenschappelijke kwaliteit betekent:
- Transparantie: duidelijk uitleggen hoe kennis tot stand kwam
- Controleerbaarheid: peer review en replicatie
- Beoordeelbaarheid: anderen kunnen nagaan of conclusies legitiem zijn
Een psycholoog moet dus wetenschappelijke methoden beheersen om:
1. Kennis kritisch te beoordelen
2. Ze verantwoord toe te passen
3. Eventueel zelf onderzoek uit te voeren
1.3. Wat is kwalitatief onderzoek?
Kwalitatief onderzoek verschilt sterk van kwantitatief onderzoek in manier van denken en
werken.
Geen enkel kenmerk volstaat als definitie van kwalitatief onderzoek.
Kwalitatieve methoden zijn heterogeen en delen slechts een “pool” van kenmerken die niet
allemaal op elke methode van toepassing zijn.
Een studie zonder cijfers kan toch kwantitatief zijn wanneer:
De bevindingen universeel toepasbaar verondersteld worden
De analysecategorieën vooraf vastgelegd zijn
2
,Omgekeerd kan kwalitatief onderzoek ook cijfers of tellingen bevatten.
Typische kenmerken:
1. Rijke data (weinig preselectie)
a. Veel detail en nuance
b. Open vragen ipv vaste antwoordcategorieën
c. Minder gestandaardiseerd
d. Niet vooraf vastgelegd wat precies gecodeerd gaat worden
e. Voorkeur voor data-rijke methoden
2. Insiderperspectief
a. Focus op hoe iemand zelf betekenis geeft aan zijn/haar ervaring
b. Individuele beleving staat centraal
c. De persoon wordt bekeken in zijn individualiteit en niet als een score op een
abstracte dimensie
3. Natuurlijke context
a. Onderzoek in dagelijkse leefomgeving
b. Context is essentieel, want die beïnvloedt betekenisgeving
c. Aandacht voor de alledaagse sociale wereld en de beperkingen van het
dagelijkse leven
d. Veel detail over het leven van individuele deelnemers
4. Idiografisch karakter
a. Focus op het unieke individu (ipv algemene wetmatigheden)
5. Relatief ongestructureerd proces
a. Geen hypothesetoetsing
b. Ontwikkelen van theorieën en concepten
6. Postmoderne sensibility
a. Methoden moeten dicht aansluiten bij de echte ervaring
b. Nadruk op zorgethiek
c. Soms ook politieke actie
Dataverzameling en data-analyse moeten onderscheiden worden.
Kwalitatieve dataverzameling: bv. interviews en focusgroepen
Kwalitatieve data-analyse: bv. grounded theory en discoursanalyse
Een diepte-interview kan zowel kwalitatief als kwantitatief geanalyseerd worden.
Kwalitatieve verzamelmethoden bestaan al lang in de psychologie, maar geformaliseerde stap-
voor-stap analyseprocedures zijn recenter ontwikkeld.
1.4 Verschil met kwantitatief onderzoek
Kwantitatief Kwalitatief
Deductie (toetsen van hypothese) Inductie (ontwikkelen van theorie)
Hypothetisch-deductieve methode Theoretische interpretatie
Nomothetisch (algemene wetten) Idiografisch (uniek individu)
Metafoor: “recept” Metafoor: “avontuur”
Kwantitatief onderzoek vertrekt van bestaande theorieën en test die systematisch.
Kwalitatief onderzoek zoekt naar nieuwe inzichten en bouwt theorie van onderuit op.
Belangrijk: ze zijn complementair
3
, 1.5 Kennistheoretische basis (epistemologie)
Kennistheorie onderzoekt:
- Hoe kennis wordt vergaard
- Wat de waarde er van is
Epistemologie bestudeert:
- Hoe we dingen kunnen weten
- Hoe kennis gevalideerd wordt
Zowel kwalitatief als kwantitatief onderzoek baseren zich op empirie, niet op:
- Theologie (kennis door god gegeven)
- Louter abstracte redenering (metafysica)
Maar ze verschillen wel fundamenteel in hun visie op:
- De aard van de werkelijkheid
- Het doel van wetenschap
- De rol van de onderzoeker
Volgens de “received view” van wetenschap:
- Is de wereld objectief, reëel en onafhankelijk van de mens
- Wordt kennis bepaald door de fysieke wereld
- Bestaat er één correcte set wetenschappelijke methoden
- Is wetenschap individualistisch en mentalistisch
Kwalitatief onderzoek verwerpt deze visie grotendeels:
- De echte wereld kan nooit rechtstreeks waargenomen worden
- Wetenschap legt altijd een bepaalde visie op de werkelijkheid
- Er bestaat weinig consensus over de juiste methode
- Onderzoekers handelen sociaal en collectief
Kuhn stelde dat wetenschap niet geleidelijk accumuleert, maar evolueert via paradigmawissels.
1.5.1 Kwantitatieve kennistheorie: logisch positivisme
Vertrekt vanuit:
- Er bestaat een objectieve realiteit
- Waarheid kan getoetst worden aan de externe werkelijkheid (realisme)
- Wetenschap is cumulatief: stap voor stap dichter bij de waarheid
Kenmerken:
- Onderzoeker is neutraal en onafhankelijk
- Kennisproductie moet objectief zijn
- Determinisme: gedrag volgt wetmatige principes
Doel: de waarheid ontdekken
Comte formuleerde de wet van de drie fasen van maatschappelijke evolutie:
- Theologisch, metafysisch, positief/wetenschappelijk
Comte bedacht ook de term “sociologie”.
Positivisme was oorspronkelijk niet vijandig tegenover kwalitatief onderzoek.
Het probleem is vooral dat positivisme gebaseerd is op het model van de 19e-eeuwse fysica en
chemie. Logisch positivisme combineert: empirisme en logische deducties
Belangrijke concepten:
4
