SOCIALEZEKERHEIDSRECHT
MODULE 1: INLEIDING EN HISTORIEK
WAT IS SOCIALE ZEKERHEID?
SOCIALE ZEKERHEID
= Geheel van sociale voorzieningen dat tot doel heeft aan alle burgers op elk ogenblik van hun bestaan
minstens een inkomen te waarborgen dat menswaardig bestaan garandeert.
Klassieke sectoren + sociale bijstand = ruime invulling
HOE WERKT SOCIALE ZEKERHEID?
Loonaanvullende vergoedingen:
• Gezondheidszorg
o Beroepsactiviteit of afgeleide rechten
o Vrijwel de ganse bevolking
• Gezinsbijslagen
o Recht van het kind (ongeacht de sociale status van de ouders)
o Groeipakket = bevoegdheid van de gemeenschappen
▪ Maandelijks basisbedrag gelijk voor elk kind (€176,66)
▪ Schoolbonus, zorgtoeslagen, sociale toeslagen, participatietoeslagen
Loonvervangende uitkeringen:
• Arbeidsongeschiktheid
o Ziekte en ongeval privéleven
o Arbeidsongeval en beroepsziekte
• Werkloosheid
o Hoogte uitkeringen afhankelijk van werkloosheidsduur (en beroepsverleden), loon en
gezinstoestand
• Ouderdom en overlijden
Drie grote beroepsgroepen
• Werknemers
• Zelfstandigen
• Ambtenaren (! ≠ overheidspersoneel)
o Ambtenaren hebben een statutair ambtenarenstatuut, terwijl overheidspersoneel een
algemene term is die iedereen omvat die werkt voor de overheid
Sociale bijstand vormt een vangnet voor zij met onvoldoende bestaansmiddelen. Er vindt eerst onderzoek
plaats naar de bestaansmiddelen om te besluiten of de maatregelen wel echt noodzakelijk zijn.
SOCIALE ZEKERHEID VS. SOCIALE BIJSTAND
SOCIALE ZEKERHEID = SOCIALE VERZEKERING
• Verzekering van risico’s op basis van bijdragebetaling vooraf (= verzekeringstechniek)
• Loongerelateerde uitkeringen (% van het loon)
• Ongeacht of verzekerde behoeftig is of niet
• Klassieke sectoren van ‘sociale zekerheid = sociale verzekering’, nl. werkloosheid,
ziekteverzekering, pensioenen, (gezinsbijslagen), arbeidsongevallen en beroepsziekten
• Doel = financiële gevolgen van arbeidsgerelateerde risico’s opvangen en daarbij zoveel mogelijk
verworven levensstandaard waarborgen
1
,SOCIALE BIJSTAND
• Geen voorafgaande bijdragebetaling: financiering met belastinggeld
• Forfaitaire uitkeringen
o Vooraf vastgelegde bedragen, wel rekening houdend met gezinssituatie (bv.
alleenstaand vs. samenwonend, alle alleenstaanden krijgen wel hetzelfde bedrag)
• Voorafgaandelijk onderzoek naar staat van behoefte (bestaansmiddelentoets!)
• Minimumvoorzieningen/residuaire stelsels = sociale bijstand, nl. leefloon, inkomensgarantie voor
ouderen, tegemoetkomingen aan gehandicapten
• Doel = waarborgen minimaal levensnoodzakelijk inkomen aan iedereen, rekening houdend met
aanwezige bestaansmiddelen
ALGEMENE KENMERKEN SOCIALE ZEKERHEID
Functie: verzekeren van sociale risico’s door vervangingsinkomen en aanvullend inkomen
VERZEKERINGSPRINCIPE
= Betalen van bijdragen voor dekking sociale risico’s en dekking in zekere zin in verhouding tot omvang
bijdragen, maar premies betaalbaar houden voor risicogroepen en voldoende hoge schadeloosstelling
SOLIDARITEITSPRINCIPE
• Horizontale solidariteit (tussen hoge en lage risicogroep)
• Verticale solidariteit (tussen hoge en lage inkomensgroep)
• Intergenerationele solidariteit door repartitietechniek ipv kapitalisatietechniek
o Pensioenen vandaag de dag worden gefinancierd door de actieve werkenden (men
bouwt geen eigen pensioen op)
VERPLICHTE VERZEKERING
HISTORIEK BELGISCHE SOCIALE ZEKERHEID
SOCIALE BIJSTAND
• Armenzorg (niveau van steden en gemeenten)
• Kerken
• Burgerlijke godshuizen en burelen van weldadigheid, initiatief steden en gemeenten
o Godshuizen gaven onderkomen aan armen, zieken, wezen, en burelen zorgden voor
steunverlening aan huis voor zij die niet terecht konden in godshuizen
• Commissies voor Openbare Onderstand (wet 10 maart 1925)
o Eerste wettelijke vorm van georganiseerde bijstand
• Deze COO’s worden OCMW’s (OCMW-Wet 8 juli 1976) (oorsprong sociale bijstand)
SOCIALE VERZEKERING
• Gildenbussen
o Beroepsverenigingen die leden hielpen bij ziekte, ongeval, overlijden
• Onderlinge bijstandskassen
o Initiatief arbeiders (soms steun private weldoener), richtten zelf ‘spaarpot’ op om risico’s
te dekken en delen
• Overheid: ‘gesubsidieerde vrijheid’
o Steun en subsidiëring in ruil voor meer controle
o Private actoren blijven bestaan, maar onder meer toezicht (voorloper mutualiteiten)
2
,KANTELPUNT
Bloedige stakingen 1886:
• Arbeidswetgeving (o.a. beperking vrouwen- en kinderarbeid, afschaffing uitbetaling lonen in
natura)
• Sociale maatregelen (steunfonds arbeidsongevallen, verdere ondersteuning en subsidiëring
mutualiteitsverenigingen (Bismarck))
Eerste socialistische verkozenen in parlement (1894)
• Arbeidersklasse krijgt nu politieke vertegenwoordiging (doorbraak Belgische Werkliedenpartij)
Belangrijke stappen in ontwikkeling sociale zekerheid:
• Overheidssubsidies private pensioenkassen (1900)
• Tussenkomst invaliditeitsverzekering via mutualiteiten (1912)
• Ondersteuning werkloosheidskassen (staatssubsidies 1907)
• Arbeidsongevallenwet (1903)
o Werkgever moest opdraaien voor arbeidsongeval, ongeacht de schadegrootte kreeg je
50% van loon als vergoeding
Stappen naar een verplichte (pensioen)verzekering mijnwerkers (1911)
WO I zorgt voor een zekere vertraging in verdere ontwikkeling Belgische sociale zekerheid
INTERBELLUM
• ZIV en werkloosheid: gesubsidieerde vrijheid
o Mensen konden vrijwillig aansluiten bij mutualiteiten die door de overheid gesubsidieerd
werden (vrijheid aansluiting + staatssteun)
• Verplichte verzekering beroepsziekten (wet 24 juli 1927)
o Er werk erkend dat ziekten ook door het werk kunnen ontstaan, dat dit ook schadelijk is
• Verplichte pensioenverzekering arbeiders (loonplafond – forfaitaire bijdrage) en bedienden (geen
loonplafond – procentuele bijdrage met max. grens) (1924-1925)
• Verplichte gezinsbijslagen (1930)
o Aanpassing lonen aan de gezinslasten
o Gefinancierd door de werkgevers
o ! Ook voor zelfstandigen (wet 10 juni 1937), vielen eerst vaak buiten sociale bescherming
• Ondersteuning werkloosheidskassen door overheid (grotendeels uitgevoerd via vakbonden)
o Grote moeilijkheden tijdens interbellum
o Nog geen verplichte werkloosheidsverzekering
ONTWERP VAN AKKOORD VAN SOCIALE SOLIDARITEIT
Ontwerp opgesteld door werkgevers- en werknemersorganisaties en hoge ambtenaren (24 april 1944)
= SOCIAAL PACT
• Samenwerking tussen werkgevers en werknemers met wederzijdse verplichtingen, wederzijds
respect en een erkenning van vakbonden
• Legt fundament voor naoorlogse Belgische sociale zekerheid
3
, Besluitwet betreffende de Maatschappelijke Zekerheid der arbeiders (28 december 1944)
o Concretisering sociaal pact
o Achiel Van Acker (minister Arbeid en Sociale Voorzorg) (‘vader vd Belgische SZ’)
• Enkel loonarbeiders (niet voor zelfstandigen, ambtenaren, …)
• (Verplicht) rust- en overlevingspensioen (gedeeltelijke repartitie), ziekte- en invaliditeitsuitkering,
werkloosheid, gezinsbijslag en jaarlijkse (betaalde) vakantie (?) – geen arbeidsongevallen (werden
niet onmiddellijk geïntegreerd in de algemene sociale zekerheid)
o Verplichte ziekte- en werkloosheidsverzekering
• Rijksdienst voor Maatschappelijke Zekerheid voor Werknemers (vandaag het RSZ)
o Inning van sociale bijdragen
• Bijdrage op het loon (zowel voor werkgevers als voor werknemers)
• Bestaande structuren behouden (mutualiteiten, werkloosheidskassen in schoot vakbonden),
maar oprichting onafhankelijke overheidsdiensten per sector (parastatalen, bv RIZIV, RSZ)
OTTO VON BISMARCK (1815-1898)
• Invoering verplichte sociale verzekeringen arbeiders (1882-1886)
o Wet op de (verplichte) ziekteverzekering, arbeidsongevallenverzekering en
pensioenverzekering
• “Beter een tevreden arbeider dan een rooie arbeider”
• Stabiliseren van de maatschappij (om socialisme te voorkomen)
• Compromis om iedereen aan boord te krijgen
o Werkgevers: werkgeversbijdrage – vermijden socialistische revolutie – plaats in
beheersorganen (anders zouden deze zich tegen de staat keren)
o Vakbonden: medebeheer – controle en macht
o Mutualistische kassen: felle tegenkanting (bang voor staatscontrole) – uiteindelijk kregen
ze belangrijke rol toegewezen en garantie van voortbestaan
o Arbeiders: procentuele bijdragen = financiële last wordt draaglijk – betere waarborg
sociale bescherming (minder vatbaar voor revolutionaire bewegingen)
• Model von Bismarck over sociale verzekering had belangrijke invloed op de ontwikkeling van
Belgische sociale zekerheid
NEW DEAL (1935)
Reactie van president Roosevelt (VS) op de economische malaise van de jaren dertig van de 20 e eeuw
(massale werkloosheid, armoede, sociale onrust)
• Stimulans voor de economie, maar ook sociale bescherming (actief overheidsbeleid)
• Breed toepassingsgebied, staatsbeheer
• Verplichte verzekering ouderdoms-, overlevings- en invaliditeitspensioenen, aangevuld met
werkloosheidsverzekering op niveau van afzonderlijke staten
BEVERIDGE-REPORT (1942)
Nauw verwant met New Deal, opgesteld door William Beveridge, een Britse econoom en politicus.
• Minimumuitkeringen voor iedereen, zonder verband met arbeidsinkomen en zonder onderscheid
naar categorie van bevolking, onder rechtstreeks beheer van overheid
• Ook zonder verband met verdiende loon (forfaitair)
• Vooral navolging in UK, Ierland, NL en Scandinavische landen
4
MODULE 1: INLEIDING EN HISTORIEK
WAT IS SOCIALE ZEKERHEID?
SOCIALE ZEKERHEID
= Geheel van sociale voorzieningen dat tot doel heeft aan alle burgers op elk ogenblik van hun bestaan
minstens een inkomen te waarborgen dat menswaardig bestaan garandeert.
Klassieke sectoren + sociale bijstand = ruime invulling
HOE WERKT SOCIALE ZEKERHEID?
Loonaanvullende vergoedingen:
• Gezondheidszorg
o Beroepsactiviteit of afgeleide rechten
o Vrijwel de ganse bevolking
• Gezinsbijslagen
o Recht van het kind (ongeacht de sociale status van de ouders)
o Groeipakket = bevoegdheid van de gemeenschappen
▪ Maandelijks basisbedrag gelijk voor elk kind (€176,66)
▪ Schoolbonus, zorgtoeslagen, sociale toeslagen, participatietoeslagen
Loonvervangende uitkeringen:
• Arbeidsongeschiktheid
o Ziekte en ongeval privéleven
o Arbeidsongeval en beroepsziekte
• Werkloosheid
o Hoogte uitkeringen afhankelijk van werkloosheidsduur (en beroepsverleden), loon en
gezinstoestand
• Ouderdom en overlijden
Drie grote beroepsgroepen
• Werknemers
• Zelfstandigen
• Ambtenaren (! ≠ overheidspersoneel)
o Ambtenaren hebben een statutair ambtenarenstatuut, terwijl overheidspersoneel een
algemene term is die iedereen omvat die werkt voor de overheid
Sociale bijstand vormt een vangnet voor zij met onvoldoende bestaansmiddelen. Er vindt eerst onderzoek
plaats naar de bestaansmiddelen om te besluiten of de maatregelen wel echt noodzakelijk zijn.
SOCIALE ZEKERHEID VS. SOCIALE BIJSTAND
SOCIALE ZEKERHEID = SOCIALE VERZEKERING
• Verzekering van risico’s op basis van bijdragebetaling vooraf (= verzekeringstechniek)
• Loongerelateerde uitkeringen (% van het loon)
• Ongeacht of verzekerde behoeftig is of niet
• Klassieke sectoren van ‘sociale zekerheid = sociale verzekering’, nl. werkloosheid,
ziekteverzekering, pensioenen, (gezinsbijslagen), arbeidsongevallen en beroepsziekten
• Doel = financiële gevolgen van arbeidsgerelateerde risico’s opvangen en daarbij zoveel mogelijk
verworven levensstandaard waarborgen
1
,SOCIALE BIJSTAND
• Geen voorafgaande bijdragebetaling: financiering met belastinggeld
• Forfaitaire uitkeringen
o Vooraf vastgelegde bedragen, wel rekening houdend met gezinssituatie (bv.
alleenstaand vs. samenwonend, alle alleenstaanden krijgen wel hetzelfde bedrag)
• Voorafgaandelijk onderzoek naar staat van behoefte (bestaansmiddelentoets!)
• Minimumvoorzieningen/residuaire stelsels = sociale bijstand, nl. leefloon, inkomensgarantie voor
ouderen, tegemoetkomingen aan gehandicapten
• Doel = waarborgen minimaal levensnoodzakelijk inkomen aan iedereen, rekening houdend met
aanwezige bestaansmiddelen
ALGEMENE KENMERKEN SOCIALE ZEKERHEID
Functie: verzekeren van sociale risico’s door vervangingsinkomen en aanvullend inkomen
VERZEKERINGSPRINCIPE
= Betalen van bijdragen voor dekking sociale risico’s en dekking in zekere zin in verhouding tot omvang
bijdragen, maar premies betaalbaar houden voor risicogroepen en voldoende hoge schadeloosstelling
SOLIDARITEITSPRINCIPE
• Horizontale solidariteit (tussen hoge en lage risicogroep)
• Verticale solidariteit (tussen hoge en lage inkomensgroep)
• Intergenerationele solidariteit door repartitietechniek ipv kapitalisatietechniek
o Pensioenen vandaag de dag worden gefinancierd door de actieve werkenden (men
bouwt geen eigen pensioen op)
VERPLICHTE VERZEKERING
HISTORIEK BELGISCHE SOCIALE ZEKERHEID
SOCIALE BIJSTAND
• Armenzorg (niveau van steden en gemeenten)
• Kerken
• Burgerlijke godshuizen en burelen van weldadigheid, initiatief steden en gemeenten
o Godshuizen gaven onderkomen aan armen, zieken, wezen, en burelen zorgden voor
steunverlening aan huis voor zij die niet terecht konden in godshuizen
• Commissies voor Openbare Onderstand (wet 10 maart 1925)
o Eerste wettelijke vorm van georganiseerde bijstand
• Deze COO’s worden OCMW’s (OCMW-Wet 8 juli 1976) (oorsprong sociale bijstand)
SOCIALE VERZEKERING
• Gildenbussen
o Beroepsverenigingen die leden hielpen bij ziekte, ongeval, overlijden
• Onderlinge bijstandskassen
o Initiatief arbeiders (soms steun private weldoener), richtten zelf ‘spaarpot’ op om risico’s
te dekken en delen
• Overheid: ‘gesubsidieerde vrijheid’
o Steun en subsidiëring in ruil voor meer controle
o Private actoren blijven bestaan, maar onder meer toezicht (voorloper mutualiteiten)
2
,KANTELPUNT
Bloedige stakingen 1886:
• Arbeidswetgeving (o.a. beperking vrouwen- en kinderarbeid, afschaffing uitbetaling lonen in
natura)
• Sociale maatregelen (steunfonds arbeidsongevallen, verdere ondersteuning en subsidiëring
mutualiteitsverenigingen (Bismarck))
Eerste socialistische verkozenen in parlement (1894)
• Arbeidersklasse krijgt nu politieke vertegenwoordiging (doorbraak Belgische Werkliedenpartij)
Belangrijke stappen in ontwikkeling sociale zekerheid:
• Overheidssubsidies private pensioenkassen (1900)
• Tussenkomst invaliditeitsverzekering via mutualiteiten (1912)
• Ondersteuning werkloosheidskassen (staatssubsidies 1907)
• Arbeidsongevallenwet (1903)
o Werkgever moest opdraaien voor arbeidsongeval, ongeacht de schadegrootte kreeg je
50% van loon als vergoeding
Stappen naar een verplichte (pensioen)verzekering mijnwerkers (1911)
WO I zorgt voor een zekere vertraging in verdere ontwikkeling Belgische sociale zekerheid
INTERBELLUM
• ZIV en werkloosheid: gesubsidieerde vrijheid
o Mensen konden vrijwillig aansluiten bij mutualiteiten die door de overheid gesubsidieerd
werden (vrijheid aansluiting + staatssteun)
• Verplichte verzekering beroepsziekten (wet 24 juli 1927)
o Er werk erkend dat ziekten ook door het werk kunnen ontstaan, dat dit ook schadelijk is
• Verplichte pensioenverzekering arbeiders (loonplafond – forfaitaire bijdrage) en bedienden (geen
loonplafond – procentuele bijdrage met max. grens) (1924-1925)
• Verplichte gezinsbijslagen (1930)
o Aanpassing lonen aan de gezinslasten
o Gefinancierd door de werkgevers
o ! Ook voor zelfstandigen (wet 10 juni 1937), vielen eerst vaak buiten sociale bescherming
• Ondersteuning werkloosheidskassen door overheid (grotendeels uitgevoerd via vakbonden)
o Grote moeilijkheden tijdens interbellum
o Nog geen verplichte werkloosheidsverzekering
ONTWERP VAN AKKOORD VAN SOCIALE SOLIDARITEIT
Ontwerp opgesteld door werkgevers- en werknemersorganisaties en hoge ambtenaren (24 april 1944)
= SOCIAAL PACT
• Samenwerking tussen werkgevers en werknemers met wederzijdse verplichtingen, wederzijds
respect en een erkenning van vakbonden
• Legt fundament voor naoorlogse Belgische sociale zekerheid
3
, Besluitwet betreffende de Maatschappelijke Zekerheid der arbeiders (28 december 1944)
o Concretisering sociaal pact
o Achiel Van Acker (minister Arbeid en Sociale Voorzorg) (‘vader vd Belgische SZ’)
• Enkel loonarbeiders (niet voor zelfstandigen, ambtenaren, …)
• (Verplicht) rust- en overlevingspensioen (gedeeltelijke repartitie), ziekte- en invaliditeitsuitkering,
werkloosheid, gezinsbijslag en jaarlijkse (betaalde) vakantie (?) – geen arbeidsongevallen (werden
niet onmiddellijk geïntegreerd in de algemene sociale zekerheid)
o Verplichte ziekte- en werkloosheidsverzekering
• Rijksdienst voor Maatschappelijke Zekerheid voor Werknemers (vandaag het RSZ)
o Inning van sociale bijdragen
• Bijdrage op het loon (zowel voor werkgevers als voor werknemers)
• Bestaande structuren behouden (mutualiteiten, werkloosheidskassen in schoot vakbonden),
maar oprichting onafhankelijke overheidsdiensten per sector (parastatalen, bv RIZIV, RSZ)
OTTO VON BISMARCK (1815-1898)
• Invoering verplichte sociale verzekeringen arbeiders (1882-1886)
o Wet op de (verplichte) ziekteverzekering, arbeidsongevallenverzekering en
pensioenverzekering
• “Beter een tevreden arbeider dan een rooie arbeider”
• Stabiliseren van de maatschappij (om socialisme te voorkomen)
• Compromis om iedereen aan boord te krijgen
o Werkgevers: werkgeversbijdrage – vermijden socialistische revolutie – plaats in
beheersorganen (anders zouden deze zich tegen de staat keren)
o Vakbonden: medebeheer – controle en macht
o Mutualistische kassen: felle tegenkanting (bang voor staatscontrole) – uiteindelijk kregen
ze belangrijke rol toegewezen en garantie van voortbestaan
o Arbeiders: procentuele bijdragen = financiële last wordt draaglijk – betere waarborg
sociale bescherming (minder vatbaar voor revolutionaire bewegingen)
• Model von Bismarck over sociale verzekering had belangrijke invloed op de ontwikkeling van
Belgische sociale zekerheid
NEW DEAL (1935)
Reactie van president Roosevelt (VS) op de economische malaise van de jaren dertig van de 20 e eeuw
(massale werkloosheid, armoede, sociale onrust)
• Stimulans voor de economie, maar ook sociale bescherming (actief overheidsbeleid)
• Breed toepassingsgebied, staatsbeheer
• Verplichte verzekering ouderdoms-, overlevings- en invaliditeitspensioenen, aangevuld met
werkloosheidsverzekering op niveau van afzonderlijke staten
BEVERIDGE-REPORT (1942)
Nauw verwant met New Deal, opgesteld door William Beveridge, een Britse econoom en politicus.
• Minimumuitkeringen voor iedereen, zonder verband met arbeidsinkomen en zonder onderscheid
naar categorie van bevolking, onder rechtstreeks beheer van overheid
• Ook zonder verband met verdiende loon (forfaitair)
• Vooral navolging in UK, Ierland, NL en Scandinavische landen
4
