Brightspace
Thema 1 Inleiding ouderen psychologie
Studietaak 1.1 Ouderenpsychologie en levensloop theorieën
Opdracht 1.1.1 Zelfreflectie op attitude over ouderen
Mijn beeld van ouderen is sterk gevormd door de zes jaar dat ik als
verpleegkundige in het ziekenhuis heb gewerkt. In die functie kwam ik
dagelijks in contact met oudere patiënten, vaak met comorbiditeit en een
duidelijke hulpvraag. Hierdoor koppelde ik 'oud zijn' lange tijd voornamelijk aan
mensen die met pensioen zijn, en kreeg dit beeld ook een overwegend
negatieve lading: oud werd voor mij bijna synoniem met hulpbehoevend zijn.
Naarmate ik zelf ouder werd, ik ben nu 30, begon ik dit beeld bij te stellen. Ik
realiseerde me dat gepensioneerd zijn niet automatisch betekent dat iemand
oud is. Leeftijd is uiteindelijk maar een getal. Deze omslag werd versterkt door
het boek ''Oud worden, jongen blijven'' van Erik Scherder, dat mij heeft laten
inzien hoe belangrijk het is om je brein actief te blijven trainen, ook (en juist)
na je pensioen. Dit draagt bij aan het behoud van cognitief functioneren en aan
het gevoel jong te blijven, ongeacht je kalenderleeftijd.
Wat mij hierin extra heeft geraakt, is Erik Scherder zelf. Iemand die er qua
leeftijd zeker oud uitziet, maar door zijn energie, scherpte en manier van
presenteren juist ontzettend inspirerend overkomt. Dit heeft mij doen beseffen
dat oud zijn en je oud voelen niet hetzelfde zijn en dat dit ook andersom geldt.
Door deze ervaring en inzichten kijk ik nu genuanceerder naar ouderen dan
tijdens mijn tijd in het ziekenhuis. Het is logisch dat het brein zich op je 105ste
anders gedraagt dan op je 20ste, maar dat betekent niet dat oud automatisch
gelijkstaat aan achteruitgang. Ik ben juist gaan inzien hoeveel veerkracht,
scherpte en levenslust er binnen deze doelgroep te vinden is en dat dit voor
een deel te beïnvloeden is. Bijvoorbeeld door je brein actief te blijven trainen.
Als toekomstig psycholoog wil ik dit besef meenemen door niet automatisch uit
te gaan van beperkingen bij ouderen, maar oprecht te kijken naar wie iemand
is en wat diegene allemaal nog kan en wil
Opdracht 1.1.2 Een levensloopperspectief op ouder worden
Binnen de levensloopbenadering worden factoren die het individuele levenspad
beïnvloeden, ingedeeld in drie groepen: de normatief leeftijdsgebonden, de
normatief historische en de niet-normatieve determinanten.
De normatieve leeftijdsgebonden invloeden zijn biologische en sociale
omgevingsinvloeden die ongeveer tegelijk voorkomen bij individuen in
eenzelfde leeftijdsgroep. Hierbij kun je denken aan leren praten en lopen
en lichamelijke veranderingen tijdens de puberteit, maar ook het afronden
van de middelbare school, of het halen van je rijbewijs.
De normatieve historische invloeden zijn biologische en sociale
omgevingsinvloeden die verbonden zijn aan de specifieke
, maatschappelijke situatie in de historische tijd, passend bij een bepaalde
generatie of een bepaald cohort. Voorbeelden hiervan zijn een oorlog, een
economische recessie of een bepaalde voor de maatschappij ingrijpende
technologische ontwikkeling (bijv. Internet).
Niet-normatieve invloeden zijn biologische en sociale
omgevingsinvloeden die niet aan een bepaalde leeftijd of historisch tijdvak
zijn te koppelen, maar sterk persoonsgebonden zijn. Hierbij kun je denken
aan gebeurtenissen als een verhuizing, echtscheiding, het verlies van een
dierbare of het bereiken van een bijzonder persoonlijk succes.
(NB Deze toelichting is gebaseerd op de inaugurele rede van prof. dr. Nele
Jacobs in 2017. Een verkorte schriftelijke versie hiervan kun
je hier downloaden.)
De impact van deze invloeden op de levensloop wordt vaak via onderstaande
figuur weergegeven. Zoals uit de figuur blijkt, hebben de leeftijdsgebonden
biologische invloeden een groot effect op de ontwikkeling tijdens de
kinderjaren en de ouderdom. Leeftijdsgebonden sociale invloeden komen
vooral tijdens de adolescentie naar voren. Later tijdens de ouderdom neemt de
invloed van deze factoren ook weer toe. De invloed van normatief historische
determinanten is vooral tijdens de adolescentie en de jongvolwassenheid waar
te nemen en neemt af naarmate iemand ouder wordt. De invloed van niet-
normatieve determinanten neemt lineair toe met de leeftijd om dan tijdens de
ouderdom te stagneren.
Vraag 1.1.2.1
Lees de onderstaande voorbeelden. Geef voor ieder voorbeeld aan om welke
type determinanten het hier gaat.
A. Meneer Hasna voelt zich met momenten erg eenzaam na zijn
echtscheiding.
B. Zichtbare lichamelijke veroudering kan leiden tot stereotypering.
, C. Pensionering kan samengaan met een behoefte aan een nieuwe invulling
van de dag.
D. Door een flinke val kan mevrouw Riksen al enige tijd niet meer zelf haar
boodschappen doen.
E. Ouderen van de huidige tijd zijn niet opgegroeid met informatie- en
communicatietechnologie, waardoor zij soms niet weten hoe ze van
bepaalde digitale diensten gebruik kunnen maken.
F. De menopauze kan soms voor behoorlijke ongemakken zorgen.
Antwoord;
A. Een echtscheiding is een niet-normatieve determinant.
B. Zichtbare kenmerken van het ouder worden (grijzend haar, rimpels) is
een (biologisch) normatief leeftijdsgebonden determinant.
C. De overgang van het werkende leven naar het pensioen is een (sociaal)
normatief leeftijdsgebonden determinant.
D. Het vallen van mevrouw Riksen is een niet-normatieve determinant.
E. Het gegeven dat oudere ouderen minder behendig zijn met informatie-
en communicatietechnologie wordt bepaald door de tijd en historische
context waarin zij zijn geboren en opgegroeid: een normatief-historische
determinant.
F. De menopauze is een (biologisch) normatief leeftijdsgebonden
determinant.
Vraag 1.1.2.2
Paul en Margret Baltes beschreven drie verschillende vormen van
ontwikkelingsregulatie (Baltes & Baltes, 1990), namelijk selectie, optimalisatie
en compensatie.
Lees de onderstaande voorbeelden. Geef van ieder voorbeeld aan om welke
vorm van ontwikkelingsregulatie het gaat.
A. Meneer van Santen gaat elke zondag, als het lekker rustig is op de weg,
een stuk fietsen.
B. Nu meneer Farah niet meer goed kan zien, huurt hij luisterboeken bij de
bibliotheek.
C. Mevrouw Huijbregts rijdt met haar auto regelmatig de routes die zij goed
kent.
D. Meneer Verbeek houdt het tegenwoordig bij een rustig potje golf.
E. Mevrouw Carstens kan weer zelf haar boodschappen doen, nu ze een
scootmobiel heeft.
F. Mevrouw Autar neemt wat extra tijd om haar treinreis naar haar dochter te
plannen, zodat ze goed voorbereid op weg gaat.
Antwoord;
A. selectie
B. compensatie
C. optimalisatie
D. selectie
, E. compensatie
F. optimalisatie
Aanvulling.
Het model van de ontwikkelingspsychologen Baltes en Baltes berust op de
aanname dat ouderdom veranderingen en verliezen van fundamentele
vaardigheden met zich meebrengt, die van persoon tot persoon verschillen. In
hun zogenoemde soc-model onderscheiden zij de processen selectie,
optimalisatie en compensatie. Selectie, een proces dat gedurende de hele
levensloop een belangrijke plaats inneemt, krijgt in de laatste levensfasen een
andere invulling. Namelijk dat mensen (bewustere) keuzen gaan maken bij
bezigheden en contacten waar zij hun tijd en energie in willen blijven steken.
Om deze bewust gekozen activiteiten optimaal (optimalisatie) te kunnen blijven
doen, kunnen zij gebruikmaken van hulpmiddelen (compensatie).
Vraag 1.1.2.3
In het handboek wordt naast het model van Baltes en Baltes ook de socio-
emotionele selectiviteitstheorie (SEST) van Carstensen et al. (2003) genoemd.
Licht de SEST toe en geef op basis van deze theorie antwoord op de volgende
vraag:
Welke keuze zou een oudere maken, als die uit de volgende twee activiteiten
kan kiezen: naar een familiebijeenkomst gaan of de opening van een nieuw
winkelcentrum bijwonen?
Antwoord;
In de socio-emotionele-selectiviteitstheorie (SEST) wordt net als in het soc-
model van Baltes en Baltes een proces van selectie beschreven, dat bijdraagt
aan het dagelijks functioneren en welbevinden. De SEST noemt hierbij twee
motieven die dit selectieproces sturen, namelijk het motief om (nieuwe) dingen
te leren kennen en het motief om emoties te reguleren. De ‘hoeveelheid
levenstijd’ die men heeft, bepaalt welk motief op de voorgrond staat, waarbij
wordt verondersteld dat hoe korter deze levenstijd is, hoe meer waarde wordt
gehecht aan emotionele doelen en activiteiten. Oudere mensen zouden daarom
eerder activiteiten selecteren die bijdragen aan hun emotionele welbevinden,
zoals het onderhouden van familiecontacten. Op basis van deze theorie zou je
dus verwachten dat een oudere ervoor zou kiezen naar de familiebijeenkomst
te gaan en niet naar de opening van het nieuwe winkelcentrum.
Opdracht 1.1.3 Welbevinden en de betekenis van ouder worden
In deze opdracht koppel je het belang van een brede en persoonsgerichte visie
op welbevinden bij ouderen aan het dual continua-model. Ook sta je stil bij
beeldvorming rondom ouder worden en hoe welbevinden fluctueert over de
levensloop.
In hoofdstuk 2 van het handboek worden de uitgangspunten van het dual
continua-model toegelicht. Onderstaande figuur geeft het model schematisch
weer. De positieve as (verticaal) geeft de mate van welbevinden weer en loopt
van een minimale geestelijke gezondheid (languishing) tot een maximale
geestelijke gezondheid (flourishing). De negatieve as (horizontaal) in het model
geeft de mate van ervaren psychopathologie weer en loopt van ernstige
psychopathologie tot geen psychische klachten.
Thema 1 Inleiding ouderen psychologie
Studietaak 1.1 Ouderenpsychologie en levensloop theorieën
Opdracht 1.1.1 Zelfreflectie op attitude over ouderen
Mijn beeld van ouderen is sterk gevormd door de zes jaar dat ik als
verpleegkundige in het ziekenhuis heb gewerkt. In die functie kwam ik
dagelijks in contact met oudere patiënten, vaak met comorbiditeit en een
duidelijke hulpvraag. Hierdoor koppelde ik 'oud zijn' lange tijd voornamelijk aan
mensen die met pensioen zijn, en kreeg dit beeld ook een overwegend
negatieve lading: oud werd voor mij bijna synoniem met hulpbehoevend zijn.
Naarmate ik zelf ouder werd, ik ben nu 30, begon ik dit beeld bij te stellen. Ik
realiseerde me dat gepensioneerd zijn niet automatisch betekent dat iemand
oud is. Leeftijd is uiteindelijk maar een getal. Deze omslag werd versterkt door
het boek ''Oud worden, jongen blijven'' van Erik Scherder, dat mij heeft laten
inzien hoe belangrijk het is om je brein actief te blijven trainen, ook (en juist)
na je pensioen. Dit draagt bij aan het behoud van cognitief functioneren en aan
het gevoel jong te blijven, ongeacht je kalenderleeftijd.
Wat mij hierin extra heeft geraakt, is Erik Scherder zelf. Iemand die er qua
leeftijd zeker oud uitziet, maar door zijn energie, scherpte en manier van
presenteren juist ontzettend inspirerend overkomt. Dit heeft mij doen beseffen
dat oud zijn en je oud voelen niet hetzelfde zijn en dat dit ook andersom geldt.
Door deze ervaring en inzichten kijk ik nu genuanceerder naar ouderen dan
tijdens mijn tijd in het ziekenhuis. Het is logisch dat het brein zich op je 105ste
anders gedraagt dan op je 20ste, maar dat betekent niet dat oud automatisch
gelijkstaat aan achteruitgang. Ik ben juist gaan inzien hoeveel veerkracht,
scherpte en levenslust er binnen deze doelgroep te vinden is en dat dit voor
een deel te beïnvloeden is. Bijvoorbeeld door je brein actief te blijven trainen.
Als toekomstig psycholoog wil ik dit besef meenemen door niet automatisch uit
te gaan van beperkingen bij ouderen, maar oprecht te kijken naar wie iemand
is en wat diegene allemaal nog kan en wil
Opdracht 1.1.2 Een levensloopperspectief op ouder worden
Binnen de levensloopbenadering worden factoren die het individuele levenspad
beïnvloeden, ingedeeld in drie groepen: de normatief leeftijdsgebonden, de
normatief historische en de niet-normatieve determinanten.
De normatieve leeftijdsgebonden invloeden zijn biologische en sociale
omgevingsinvloeden die ongeveer tegelijk voorkomen bij individuen in
eenzelfde leeftijdsgroep. Hierbij kun je denken aan leren praten en lopen
en lichamelijke veranderingen tijdens de puberteit, maar ook het afronden
van de middelbare school, of het halen van je rijbewijs.
De normatieve historische invloeden zijn biologische en sociale
omgevingsinvloeden die verbonden zijn aan de specifieke
, maatschappelijke situatie in de historische tijd, passend bij een bepaalde
generatie of een bepaald cohort. Voorbeelden hiervan zijn een oorlog, een
economische recessie of een bepaalde voor de maatschappij ingrijpende
technologische ontwikkeling (bijv. Internet).
Niet-normatieve invloeden zijn biologische en sociale
omgevingsinvloeden die niet aan een bepaalde leeftijd of historisch tijdvak
zijn te koppelen, maar sterk persoonsgebonden zijn. Hierbij kun je denken
aan gebeurtenissen als een verhuizing, echtscheiding, het verlies van een
dierbare of het bereiken van een bijzonder persoonlijk succes.
(NB Deze toelichting is gebaseerd op de inaugurele rede van prof. dr. Nele
Jacobs in 2017. Een verkorte schriftelijke versie hiervan kun
je hier downloaden.)
De impact van deze invloeden op de levensloop wordt vaak via onderstaande
figuur weergegeven. Zoals uit de figuur blijkt, hebben de leeftijdsgebonden
biologische invloeden een groot effect op de ontwikkeling tijdens de
kinderjaren en de ouderdom. Leeftijdsgebonden sociale invloeden komen
vooral tijdens de adolescentie naar voren. Later tijdens de ouderdom neemt de
invloed van deze factoren ook weer toe. De invloed van normatief historische
determinanten is vooral tijdens de adolescentie en de jongvolwassenheid waar
te nemen en neemt af naarmate iemand ouder wordt. De invloed van niet-
normatieve determinanten neemt lineair toe met de leeftijd om dan tijdens de
ouderdom te stagneren.
Vraag 1.1.2.1
Lees de onderstaande voorbeelden. Geef voor ieder voorbeeld aan om welke
type determinanten het hier gaat.
A. Meneer Hasna voelt zich met momenten erg eenzaam na zijn
echtscheiding.
B. Zichtbare lichamelijke veroudering kan leiden tot stereotypering.
, C. Pensionering kan samengaan met een behoefte aan een nieuwe invulling
van de dag.
D. Door een flinke val kan mevrouw Riksen al enige tijd niet meer zelf haar
boodschappen doen.
E. Ouderen van de huidige tijd zijn niet opgegroeid met informatie- en
communicatietechnologie, waardoor zij soms niet weten hoe ze van
bepaalde digitale diensten gebruik kunnen maken.
F. De menopauze kan soms voor behoorlijke ongemakken zorgen.
Antwoord;
A. Een echtscheiding is een niet-normatieve determinant.
B. Zichtbare kenmerken van het ouder worden (grijzend haar, rimpels) is
een (biologisch) normatief leeftijdsgebonden determinant.
C. De overgang van het werkende leven naar het pensioen is een (sociaal)
normatief leeftijdsgebonden determinant.
D. Het vallen van mevrouw Riksen is een niet-normatieve determinant.
E. Het gegeven dat oudere ouderen minder behendig zijn met informatie-
en communicatietechnologie wordt bepaald door de tijd en historische
context waarin zij zijn geboren en opgegroeid: een normatief-historische
determinant.
F. De menopauze is een (biologisch) normatief leeftijdsgebonden
determinant.
Vraag 1.1.2.2
Paul en Margret Baltes beschreven drie verschillende vormen van
ontwikkelingsregulatie (Baltes & Baltes, 1990), namelijk selectie, optimalisatie
en compensatie.
Lees de onderstaande voorbeelden. Geef van ieder voorbeeld aan om welke
vorm van ontwikkelingsregulatie het gaat.
A. Meneer van Santen gaat elke zondag, als het lekker rustig is op de weg,
een stuk fietsen.
B. Nu meneer Farah niet meer goed kan zien, huurt hij luisterboeken bij de
bibliotheek.
C. Mevrouw Huijbregts rijdt met haar auto regelmatig de routes die zij goed
kent.
D. Meneer Verbeek houdt het tegenwoordig bij een rustig potje golf.
E. Mevrouw Carstens kan weer zelf haar boodschappen doen, nu ze een
scootmobiel heeft.
F. Mevrouw Autar neemt wat extra tijd om haar treinreis naar haar dochter te
plannen, zodat ze goed voorbereid op weg gaat.
Antwoord;
A. selectie
B. compensatie
C. optimalisatie
D. selectie
, E. compensatie
F. optimalisatie
Aanvulling.
Het model van de ontwikkelingspsychologen Baltes en Baltes berust op de
aanname dat ouderdom veranderingen en verliezen van fundamentele
vaardigheden met zich meebrengt, die van persoon tot persoon verschillen. In
hun zogenoemde soc-model onderscheiden zij de processen selectie,
optimalisatie en compensatie. Selectie, een proces dat gedurende de hele
levensloop een belangrijke plaats inneemt, krijgt in de laatste levensfasen een
andere invulling. Namelijk dat mensen (bewustere) keuzen gaan maken bij
bezigheden en contacten waar zij hun tijd en energie in willen blijven steken.
Om deze bewust gekozen activiteiten optimaal (optimalisatie) te kunnen blijven
doen, kunnen zij gebruikmaken van hulpmiddelen (compensatie).
Vraag 1.1.2.3
In het handboek wordt naast het model van Baltes en Baltes ook de socio-
emotionele selectiviteitstheorie (SEST) van Carstensen et al. (2003) genoemd.
Licht de SEST toe en geef op basis van deze theorie antwoord op de volgende
vraag:
Welke keuze zou een oudere maken, als die uit de volgende twee activiteiten
kan kiezen: naar een familiebijeenkomst gaan of de opening van een nieuw
winkelcentrum bijwonen?
Antwoord;
In de socio-emotionele-selectiviteitstheorie (SEST) wordt net als in het soc-
model van Baltes en Baltes een proces van selectie beschreven, dat bijdraagt
aan het dagelijks functioneren en welbevinden. De SEST noemt hierbij twee
motieven die dit selectieproces sturen, namelijk het motief om (nieuwe) dingen
te leren kennen en het motief om emoties te reguleren. De ‘hoeveelheid
levenstijd’ die men heeft, bepaalt welk motief op de voorgrond staat, waarbij
wordt verondersteld dat hoe korter deze levenstijd is, hoe meer waarde wordt
gehecht aan emotionele doelen en activiteiten. Oudere mensen zouden daarom
eerder activiteiten selecteren die bijdragen aan hun emotionele welbevinden,
zoals het onderhouden van familiecontacten. Op basis van deze theorie zou je
dus verwachten dat een oudere ervoor zou kiezen naar de familiebijeenkomst
te gaan en niet naar de opening van het nieuwe winkelcentrum.
Opdracht 1.1.3 Welbevinden en de betekenis van ouder worden
In deze opdracht koppel je het belang van een brede en persoonsgerichte visie
op welbevinden bij ouderen aan het dual continua-model. Ook sta je stil bij
beeldvorming rondom ouder worden en hoe welbevinden fluctueert over de
levensloop.
In hoofdstuk 2 van het handboek worden de uitgangspunten van het dual
continua-model toegelicht. Onderstaande figuur geeft het model schematisch
weer. De positieve as (verticaal) geeft de mate van welbevinden weer en loopt
van een minimale geestelijke gezondheid (languishing) tot een maximale
geestelijke gezondheid (flourishing). De negatieve as (horizontaal) in het model
geeft de mate van ervaren psychopathologie weer en loopt van ernstige
psychopathologie tot geen psychische klachten.
