Hfst 13. Het staatsrecht
13.1. Algemene kenmerken van de Belgische staatsstructuur
13.1.1. De nationale soevereiniteit
▪ art. 33 Gw.: “Alle machten gaan uit van de Natie. Zij worden uitgeoefend op de wijze bij de
Grondwet bepaald.”
▪ Soevereiniteit: de hoogste macht, van niet afgeleid en aan niks ondergeschikt
▪ geen van de gestelde machten (WM, RM, UM) is soeverein + onderworpen aan de Gw
▪ nationale soevereiniteit vandaag de dag beperkt door het internationaal en supranationaal
recht
▪ soevereiniteitsoverdracht in internationale context
- art. 34 Gw.: “De uitoefening van bepaalde machten kan door een verdrag of door een
wet worden opgedragen aan volkenrechtelijke instellingen.”
13.1.2. Een rechtsstaat
▪ De Belgische staat is een rechtsstaat: staat onderworpen aan het recht en de staatsmacht
door het recht beperkt → beperkingen
▪ bevoegdheidsbeperkingen
- horizontaal: scheiding der machten
- verticaal: verdeling van bevoegdheden
▪ grondrechten → fundamenteel voor een materieel-democratische rechtsstaat
- Titel II van de Grondwet
- internationale verdragen waarbij België is toegetreden
13.1.3. Scheiding der machten
▪ MONTESQUIEU: « Tout homme qui a du pouvoir, est porté a en abuser. »
▪ trias politica → voorkomen dat de machtsconcentratie in één hand valt
- geen strikte scheiding, maar checks and balances (staatsmachten controleren
elkaar)
- samenwerking
● parlement en regering ⇒ totstandkoming wetgeving
● rechters en UM ⇒ strafvordering en uitvoering horizontale scheiding der
machten
- controle
● regering heeft parlementaire meerderheid nodig (controle opportuniteit)
● artikel 159 Gw. → onwettige overheidsbesluiten buiten toepassing (controle
legaliteit)
● Rekenhof → externe controle op de begroting,... (controle legaliteit)
▪ Scheiding der machten benadrukt de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht → deze
mag wettigheid van bestuursbeslissingen beoordelen maar niet de opportuniteit ervan
1
,13.1.4. Representatieve en parlementaire democratie
▪ België → parlementaire democratie: “regering van, voor en door het volk”
▪ via onrechtstreekse vertegenwoordiging
▪ parlement + Koning & regering: wetgevende macht
▪ Koning & regering: uitvoerende macht
- politieke verantwoording tegenover parlement
- steun van het parlement → meerderheid van de volksvertegenwoordigers
13.1.5. Erfelijke en constitutionele monarchie
▪ monarch
▪ Staatshoofd via nakomelingschap in rechte lijn van Leopold I (art. 85 Gw.)
- Koning der Belgen
- 1991: afschaffing Salische wet: wet die het koningschap voorbehield aan de
mannelijke erfgenamen
- bij gebrek aan nakomelingen: Koning benoemt opvolger met instemming van de
Kamers (kamer van volksvertegenwoordigers + Senaat)
▪ De koning(in) is onverantwoordelijk (art. 88 Gw)
- handelt onder politieke verantwoordelijkheid (“dekking”) van minister
- akte van de Koning → medeondertekening minister (art. 106 Gw.)
▪ De koning(in) is onschendbaar (art. 88 Gw)
13.1.6. Federale staat
A. Staatsvormen
▪ eenheidsstaat/ unitaire staat:
- WM, UM en RM berusten bij een centrale overheid → op uitvoerend vlak kan
deconcentratie of decentralisatie
▪ confederale staat/ confederatie of Statenbond:
- samenwerkingsvorm tussen soevereine staten → bij verdrag vastgelegd → sommige
bevoegdheden door de confederatie uitgeoefend (geen afzonderlijke staat)
- België tegenwoordig verwezen naar een confederalisme als mogelijke volgende stap
van het federalisme
● hogere autonomie op niveau van deelstaten
● minder sterke aandacht voor cohesie en integratie op federale niveau
▪ federale Staat of bondsstaat:
- Deelentiteiten hebben eigen wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende
bevoegdheden → kunnen niet worden uitgeoefend door het federale niveau
- kenmerken van een federale staat
1. onderscheiden bevoegdheidsniveaus met eigen macht en instellingen
2. grondwettelijk verankerde verdeling van bevoegdheden in bevoegdheidsdomeinen
tussen het federale niveau en de deelstaat → deze bevoegdheden kunnen:
● exclusief worden toegewezen aan een bepaald niveau
● parallel worden toegewezen (bep. aspecten van een bevoegdheidsdomein
worden op het ene niveau, andere op het andere niveau geregeld)
2
, ● en/of concurrerend zijn (beide niveaus bevoegd om een materie te regelen,
met een voorrangsregel)
3. participatie van deelstaten aan federale wetgeving en herziening van Grondwet
4. specifieke regeling voor fiscaliteit en financiering van diverse niveaus
5. regeling voor beslechting van bevoegdheidsconflicten → overheden van het ene
niveau treden op in bevoegdheidsdomeinen van het andere niveau
B. België: van unitaire staat naar federale staat
1) 1831: Het unitaire België
▪ officieel Franstalige unitaire staat (Frans enige officiële taal → besluit Voorlopig Bewind 16
november 1830) met 1 WM, 1 UM en 1 RM
▪ in tweede helft van de 19de eeuw → na terechtstelling van Coucke en Goethals voor
moord in het Frans wat ze niet verstonden
▪ gebruik van Nederlands
- 1873 strafzaken
- 1878 bestuurszaken
- 1883 onderwijs
⇒ 1898 Nederlands als officiële taal
▪ dubbele vraag naar autonomie
- taalkundig (Vlaanderen)
● 1962: leidde tot streven van Vlamingen naar meer erkenning voor
Nederlandse taal en cultuur ⇒ vastlegging van de vier taalgebieden obv het
territorialiteitsbeginsel
- economisch (Wallonië)
● 1960: Eenheidswet (zou staatsuitgaven verlagen + belastingen verhogen) ⇒
algemene staking geleid door ABVV (franstalige socialistische vakbond) →
leider (André Renard) richtte de ‘Mouvement Populaire Wallon’ → ijverde
voor anti-kapitalistische hervormingen en federale herinrichting van de
Belgische eenheidsstaat
- bidimensionele ontwikkeling van federalisme in voorlopig 6 staatshervormingen
● dmv wijzigingen aan Grondwet en bijzondere meerderheidswetten
2) 1970: De eerste Staatshervorming
▪ Grendelgrondwet
- techniek van de bijzondere meerderheidswet
- communautaire alarmbelprocedure in het (toen nog nationale) parlement
- pariteit van N- en F-talige Ministerraad (eerste minister uitgezonderd)
▪ beperkte autonomie inzake taal, onderwijs, cultuur
- leidt tot een oprichting van cultuurgemeenschappen (N, F, D) → voorlopers van de
huidige gemeenschappen
- krijgen wetgevende bevoegdheid door decreten
- cultuurraden (nationale parlementsleden van respectieve N & F taalgroep– eigen
raad voor D)
- uitvoering door resp. ministers van Cultuur
▪ Gewesten → sociaaleconomische aangelegenheden → in de Gw opgenomen
- 1974: voorlopige gewestraden geïnstalleerd
3
, 3) 1980: De tweede Staatshervorming
▪ omvorming gemeenschappen
- ook bevoegdheden in persoonsgebonden aangelegenheden
▪ creatie V. en W. Gewestraad
- wetgevende bevoegdheid in plaatsgebonden aangelegenheden
▪ gemeenschappen en gewesten krijgen eigen parlement en regering
- parlement = nationale parlementsleden (dubbelmandaat)
▪ oprichting Arbitragehof voor beslechting bevoegdheidsconflicten
4) 1988-89: De derde Staatshervorming
▪ overheveling van nagenoeg volledige bevoegdheid inzake onderwijs naar
gemeenschappen
▪ uitbreiding bevoegdheid Arbitragehof
- ook toetsing aan de artikelen 10 (gelijkheid), 11 (niet-discriminatie) en 24
(onderwijsvrijheid) Gw.
▪ inrichting Brussels Hoofdstedelijk Gewest
- vergelijkbare bescherming voor Nederlandstaligen in Brussel als de Franstaligen in
de nationale regering (zoals pariteit in regering en een alarmbelprocedure
▪ samenwerkingsakkoorden worden erkend
5) 1993: De vierde Staatshervorming (Sint-Michielsakkoord)
▪ formeel een federale Staat
- art. 1 Gw.: “België is een federale Staat, samengesteld uit de gemeenschappen en
de gewesten.”
▪ samenstelling Senaat wijzigt naar een vertegenwoordigingskamer van de
gemeenschappen
▪ uitbreiding bevoegdheden van de gemeenschappen en gewesten, o.m.
- krijgen een rol in het internationaal forum → bevoegdheid om verdragen te sluiten
met betrekking tot bevoegdheden
- gewesten bevoegd voor exportpromotie
▪ rechtstreekse verkiezing van de raden van gemeenschappen en gewesten
- einde van dubbelmandaat
▪ beperkte constitutieve autonomie van gemeenschappen en gewesten
6) 2001-2003: De vijfde Staatshervorming (Lambermont- en Lombard-akkoorden)
▪ enkel door wijziging bijzondere wetten
▪ gewesten nieuwe bevoegdheden voor buitenlandse handel, landbouw en administratief
toezicht op ondergeschikte besturen (gemeenten)
▪ herziening financiering gemeenschappen en bijkomende fiscale bevoegdheden gewesten
▪ volwaardig Grondwettelijk Hof: ook toetsing aan o.m. alle rechten en vrijheden in titel II
Gw
7) 2011-2012: De zesde Staatshervorming (Vlinderakkoord)
▪ splitsing gerechtelijk arrondissement en kieskring Brussel-Halle-Vilvoorde
- cf. politierechtbanken
▪ beperkte hervorming Brussels instellingen
▪ financieringswet: regelt de financieringsmechanisme van de gewesten en de financiering
van de Brusselse instellingen
4
13.1. Algemene kenmerken van de Belgische staatsstructuur
13.1.1. De nationale soevereiniteit
▪ art. 33 Gw.: “Alle machten gaan uit van de Natie. Zij worden uitgeoefend op de wijze bij de
Grondwet bepaald.”
▪ Soevereiniteit: de hoogste macht, van niet afgeleid en aan niks ondergeschikt
▪ geen van de gestelde machten (WM, RM, UM) is soeverein + onderworpen aan de Gw
▪ nationale soevereiniteit vandaag de dag beperkt door het internationaal en supranationaal
recht
▪ soevereiniteitsoverdracht in internationale context
- art. 34 Gw.: “De uitoefening van bepaalde machten kan door een verdrag of door een
wet worden opgedragen aan volkenrechtelijke instellingen.”
13.1.2. Een rechtsstaat
▪ De Belgische staat is een rechtsstaat: staat onderworpen aan het recht en de staatsmacht
door het recht beperkt → beperkingen
▪ bevoegdheidsbeperkingen
- horizontaal: scheiding der machten
- verticaal: verdeling van bevoegdheden
▪ grondrechten → fundamenteel voor een materieel-democratische rechtsstaat
- Titel II van de Grondwet
- internationale verdragen waarbij België is toegetreden
13.1.3. Scheiding der machten
▪ MONTESQUIEU: « Tout homme qui a du pouvoir, est porté a en abuser. »
▪ trias politica → voorkomen dat de machtsconcentratie in één hand valt
- geen strikte scheiding, maar checks and balances (staatsmachten controleren
elkaar)
- samenwerking
● parlement en regering ⇒ totstandkoming wetgeving
● rechters en UM ⇒ strafvordering en uitvoering horizontale scheiding der
machten
- controle
● regering heeft parlementaire meerderheid nodig (controle opportuniteit)
● artikel 159 Gw. → onwettige overheidsbesluiten buiten toepassing (controle
legaliteit)
● Rekenhof → externe controle op de begroting,... (controle legaliteit)
▪ Scheiding der machten benadrukt de onafhankelijkheid van de rechterlijke macht → deze
mag wettigheid van bestuursbeslissingen beoordelen maar niet de opportuniteit ervan
1
,13.1.4. Representatieve en parlementaire democratie
▪ België → parlementaire democratie: “regering van, voor en door het volk”
▪ via onrechtstreekse vertegenwoordiging
▪ parlement + Koning & regering: wetgevende macht
▪ Koning & regering: uitvoerende macht
- politieke verantwoording tegenover parlement
- steun van het parlement → meerderheid van de volksvertegenwoordigers
13.1.5. Erfelijke en constitutionele monarchie
▪ monarch
▪ Staatshoofd via nakomelingschap in rechte lijn van Leopold I (art. 85 Gw.)
- Koning der Belgen
- 1991: afschaffing Salische wet: wet die het koningschap voorbehield aan de
mannelijke erfgenamen
- bij gebrek aan nakomelingen: Koning benoemt opvolger met instemming van de
Kamers (kamer van volksvertegenwoordigers + Senaat)
▪ De koning(in) is onverantwoordelijk (art. 88 Gw)
- handelt onder politieke verantwoordelijkheid (“dekking”) van minister
- akte van de Koning → medeondertekening minister (art. 106 Gw.)
▪ De koning(in) is onschendbaar (art. 88 Gw)
13.1.6. Federale staat
A. Staatsvormen
▪ eenheidsstaat/ unitaire staat:
- WM, UM en RM berusten bij een centrale overheid → op uitvoerend vlak kan
deconcentratie of decentralisatie
▪ confederale staat/ confederatie of Statenbond:
- samenwerkingsvorm tussen soevereine staten → bij verdrag vastgelegd → sommige
bevoegdheden door de confederatie uitgeoefend (geen afzonderlijke staat)
- België tegenwoordig verwezen naar een confederalisme als mogelijke volgende stap
van het federalisme
● hogere autonomie op niveau van deelstaten
● minder sterke aandacht voor cohesie en integratie op federale niveau
▪ federale Staat of bondsstaat:
- Deelentiteiten hebben eigen wetgevende, uitvoerende en rechtsprekende
bevoegdheden → kunnen niet worden uitgeoefend door het federale niveau
- kenmerken van een federale staat
1. onderscheiden bevoegdheidsniveaus met eigen macht en instellingen
2. grondwettelijk verankerde verdeling van bevoegdheden in bevoegdheidsdomeinen
tussen het federale niveau en de deelstaat → deze bevoegdheden kunnen:
● exclusief worden toegewezen aan een bepaald niveau
● parallel worden toegewezen (bep. aspecten van een bevoegdheidsdomein
worden op het ene niveau, andere op het andere niveau geregeld)
2
, ● en/of concurrerend zijn (beide niveaus bevoegd om een materie te regelen,
met een voorrangsregel)
3. participatie van deelstaten aan federale wetgeving en herziening van Grondwet
4. specifieke regeling voor fiscaliteit en financiering van diverse niveaus
5. regeling voor beslechting van bevoegdheidsconflicten → overheden van het ene
niveau treden op in bevoegdheidsdomeinen van het andere niveau
B. België: van unitaire staat naar federale staat
1) 1831: Het unitaire België
▪ officieel Franstalige unitaire staat (Frans enige officiële taal → besluit Voorlopig Bewind 16
november 1830) met 1 WM, 1 UM en 1 RM
▪ in tweede helft van de 19de eeuw → na terechtstelling van Coucke en Goethals voor
moord in het Frans wat ze niet verstonden
▪ gebruik van Nederlands
- 1873 strafzaken
- 1878 bestuurszaken
- 1883 onderwijs
⇒ 1898 Nederlands als officiële taal
▪ dubbele vraag naar autonomie
- taalkundig (Vlaanderen)
● 1962: leidde tot streven van Vlamingen naar meer erkenning voor
Nederlandse taal en cultuur ⇒ vastlegging van de vier taalgebieden obv het
territorialiteitsbeginsel
- economisch (Wallonië)
● 1960: Eenheidswet (zou staatsuitgaven verlagen + belastingen verhogen) ⇒
algemene staking geleid door ABVV (franstalige socialistische vakbond) →
leider (André Renard) richtte de ‘Mouvement Populaire Wallon’ → ijverde
voor anti-kapitalistische hervormingen en federale herinrichting van de
Belgische eenheidsstaat
- bidimensionele ontwikkeling van federalisme in voorlopig 6 staatshervormingen
● dmv wijzigingen aan Grondwet en bijzondere meerderheidswetten
2) 1970: De eerste Staatshervorming
▪ Grendelgrondwet
- techniek van de bijzondere meerderheidswet
- communautaire alarmbelprocedure in het (toen nog nationale) parlement
- pariteit van N- en F-talige Ministerraad (eerste minister uitgezonderd)
▪ beperkte autonomie inzake taal, onderwijs, cultuur
- leidt tot een oprichting van cultuurgemeenschappen (N, F, D) → voorlopers van de
huidige gemeenschappen
- krijgen wetgevende bevoegdheid door decreten
- cultuurraden (nationale parlementsleden van respectieve N & F taalgroep– eigen
raad voor D)
- uitvoering door resp. ministers van Cultuur
▪ Gewesten → sociaaleconomische aangelegenheden → in de Gw opgenomen
- 1974: voorlopige gewestraden geïnstalleerd
3
, 3) 1980: De tweede Staatshervorming
▪ omvorming gemeenschappen
- ook bevoegdheden in persoonsgebonden aangelegenheden
▪ creatie V. en W. Gewestraad
- wetgevende bevoegdheid in plaatsgebonden aangelegenheden
▪ gemeenschappen en gewesten krijgen eigen parlement en regering
- parlement = nationale parlementsleden (dubbelmandaat)
▪ oprichting Arbitragehof voor beslechting bevoegdheidsconflicten
4) 1988-89: De derde Staatshervorming
▪ overheveling van nagenoeg volledige bevoegdheid inzake onderwijs naar
gemeenschappen
▪ uitbreiding bevoegdheid Arbitragehof
- ook toetsing aan de artikelen 10 (gelijkheid), 11 (niet-discriminatie) en 24
(onderwijsvrijheid) Gw.
▪ inrichting Brussels Hoofdstedelijk Gewest
- vergelijkbare bescherming voor Nederlandstaligen in Brussel als de Franstaligen in
de nationale regering (zoals pariteit in regering en een alarmbelprocedure
▪ samenwerkingsakkoorden worden erkend
5) 1993: De vierde Staatshervorming (Sint-Michielsakkoord)
▪ formeel een federale Staat
- art. 1 Gw.: “België is een federale Staat, samengesteld uit de gemeenschappen en
de gewesten.”
▪ samenstelling Senaat wijzigt naar een vertegenwoordigingskamer van de
gemeenschappen
▪ uitbreiding bevoegdheden van de gemeenschappen en gewesten, o.m.
- krijgen een rol in het internationaal forum → bevoegdheid om verdragen te sluiten
met betrekking tot bevoegdheden
- gewesten bevoegd voor exportpromotie
▪ rechtstreekse verkiezing van de raden van gemeenschappen en gewesten
- einde van dubbelmandaat
▪ beperkte constitutieve autonomie van gemeenschappen en gewesten
6) 2001-2003: De vijfde Staatshervorming (Lambermont- en Lombard-akkoorden)
▪ enkel door wijziging bijzondere wetten
▪ gewesten nieuwe bevoegdheden voor buitenlandse handel, landbouw en administratief
toezicht op ondergeschikte besturen (gemeenten)
▪ herziening financiering gemeenschappen en bijkomende fiscale bevoegdheden gewesten
▪ volwaardig Grondwettelijk Hof: ook toetsing aan o.m. alle rechten en vrijheden in titel II
Gw
7) 2011-2012: De zesde Staatshervorming (Vlinderakkoord)
▪ splitsing gerechtelijk arrondissement en kieskring Brussel-Halle-Vilvoorde
- cf. politierechtbanken
▪ beperkte hervorming Brussels instellingen
▪ financieringswet: regelt de financieringsmechanisme van de gewesten en de financiering
van de Brusselse instellingen
4
