Geschiedenis van de psychologie
Hoofdstuk 1: inleiding
History is not the past but a map of the past, drawn from a particular point of view, to be useful to the
modern traveler
Waarom het vak “geschiedenis van de psychologie”?
• traditionele en hedendaagse visie (zie volgend hoofdstuk over geschiedschrijving)
• Kennis- en vormingsdoelen
o Inzicht in ontstaan van psychologie als afzonderlijke wetenschap (1879)
o Verwevenheid met bredere historische context
o Situering van hedendaagse tegenstellingen en discussies, zoals:
▪ Subject- versus objectgestuurde kennisverwerving
▪ Erfelijkheid versus milieu
▪ Rationaliteit versus emotionaliteit
→ ultieme doelstelling: “sapere aude” – Immanuel Kant (= durf je verstand te gebruiken)
Opzet
BASISSTRAMIEN
• Verleden van de psychologie wordt bestudeerd vanuit verschillende invalshoeken
o Psychologie is niet ontwikkeld in een vacuüm maar is juist geëvolueerd binnen een bredere
maatschappelijke en wetenschappelijke context
o Verschillende perspectieven vormen een bril waardoor gekeken wordt naar veranderingen
doorheen de eeuwen
• Verschillende invalshoeken
o Mens= het inhoudelijk werk van de grote figuren uit het verleden van de psychologie
o Maatschappij= de sociaal-economische context en de manier waarop werd gekeken naar
het individu in de samenleving
o Methode= de wetenschappelijke methodologie
VERSCHILLENDE INVALSHOEKEN
Sociaal-economische context
‘It’s the economy, stupid’ – Bill Clinton
• Democraten: nadruk op economie (Bill Clinton) <-> republikeinen: nadruk op verdiensten van Bush
op vlak van buitenlands beleid (George Bush)
• Verwijzen naar het feit dat veranderingen in maatschappelijke domeinen aangedreven worden
vanuit de economie
o Economisch determinisme= veranderingen in economische factoren of relaties zijn de basis
voor evoluties op maatschappelijk en politiek vlak
▪ Economie= motor van alle maatschappelijke veranderingen
1
, o MAAR: zover gaan we niet → ontstaan liberalisme (verantwoordelijkheid bij individu) in de
economie had wel invloed op psychologie
▪ Wel belangrijk economische context in rekening te brengen bij het begrijpen van de
geschiedenis
Maatschappelijk mensbeeld
Verschillen doorheen de tijd in hoe de mens zichzelf ziet en definieert
• Vroeger: niet overtuigd dat de mens zelf richting kon geven aan zijn leven of dat gevoelens
noemenswaardig waren <-> nu: toename door individualisering
o Bv.: eerst weinig verschillen tussen kleren en mimiek, vanaf 17 de eeuw loskomen van
religieus strikt denkkader → beeld krijgen van individu
• Onduidelijk of de veranderende zelfbeelden aanhang vonden in de populatie
Wetenschappelijke ontwikkelingen
Wetenschap is geen gegeven, maar een verworvenheid en bijdrage van individuen
• Geleerden gingen op zoek naar de waarheid, wat wetenschap kenmerkt en wat een goede
wetenschappelijke methode inhoudt
• Wetenschappelijke verovering van de werkelijkheid vanaf renaissance → aanleiding tot
ontwikkeling wetenschappelijke methoden
Belangrijk om de grote evoluties in het wetenschappelijk denken te kennen om te begrijpen hoe
psychologie zich ontvouwde
• 19de eeuw: academische psychologie spiegelde zich aan de wetenschappelijke ideaalbeelden uit
natuurwetenschappen
• 20ste eeuw: wetenschappelijke benaderingen uit geesteswetenschappen invloed in de
academische psychologie
o Beïnvloedden in 19de eeuw vooral praktijkgerichte psychologie
o Keuze van gefundeerde en geschikte methode nog steeds essentiële rol in psychologisch
onderzoek
• Speciale plaats voor statistiek en fysiologie
o Fysiologie= onderdeel van de biologie dat de werking en functies van het lichaam
bestudeert
▪ vooral fysiologisch onderzoek naar werking van de zintuigen van belang voor
ontstaan van de psychologie
o Filosofie en fysiologie zijn respectievelijk moeder en vader van de psychologie
Studie van het psychologische
Pas vanaf 19de eeuw is de studie van psychologische fenomenen empirisch, daarvoor was dat het werk van
filosofen
Studies van het bewustzijn= belangrijk thema
• Gemeenschappelijk thema bij Wundt en James (= vaders van de psychologie)
• Nadruk op filosofische denkbeelden over het bewustzijn en op filosofische discussie over de manier
waarop zintuiglijke informatie bijdraagt tot kennisverwerving in de geschiedenis van de psychologie
2
, o Gevolg van focus van oudere werken van de geschiedenis van de psychologie op voorlopers
van de academische psychologie in Duitsland en Verenigde Staten, waar functieleer een
belangrijk onderzoeksdomein was
▪ Functieleer= onderdeel van de psychologie dat de basisfuncties van de hersenen
bestudeert, eerst aangeduid met de term “experimentele psychologie”
▪ Pas vanaf 20ste eeuw werden deze thema’s (individuele verschillen, emotie en
motivatie en psychische problemen) bestudeerd in subdisciplines binnen de
academische psychologie + meer aandacht voor praktijkgerichte psychologie
Studie van geschiedenis van de psychologie moet vier aparte onderwerpen behandelen
1. De studie van het psychologische
o Hoe wordt door de eeuwen heen naar psychologische fenomenen gekeken?
2. De psychologie als een aparte discipline
o Wanneer komt de psychologie los van haar fysiologische en filosofische voorlopers?
3. De institutionalisering van de psychologie
o Wanneer wordt de psychologie erkend in onderwijs en onderzoek? (bv.: oprichting
laboratoria)
4. De praktijkgerichte psychologie en professionele status van de psycholoog
o Wanneer ontstaat praktijkgerichte psychologie en wanneer krijgt ze maatschappelijke
erkenning?
→ geen causaliteit tussen vier invalshoeken, wel samenhang; tijd-ruimtelijke situering van de psychologie
en wetenschap
TIJDSPERIODE EN TIJDVAKKEN
Tijdsperiode
Ontstaan van psychologie als academische discipline in de 19de eeuw
• Europeanen: Wilhelm Wundt als stichter
o Duitse fysioloog
o Oprichting van “Psychologisches Institut” in 1879 in Leipzig → eerste psychologische
laboratorium
• Amerikanen: William James als stichter
o Docent fysiologie in Harvard waar hij leerstoel voor psychologie toegewezen kreeg en als
eerste een vak “psychologie” doceerde
• MAAR: geen enkel handboek start bij de stichting van de discipline
o Ver van voor de stichting van de psychologie, maar ook niet zo ver als bv. ontstaan van
schrift en rekenen, de vier belangrijke stroomculturen (Nijl, Tigris en de Eufraat, Indus, Gele
Rivier) en de Griekse denkers
Tijdvakken
Historici: inhoudelijke, homogene tijdsperken → verschil Vlaamse (brede en steeds korter wordende
tijdperken) en Nederlandse (vanaf de 16de eeuw: tijdvak per eeuw) opdeling
• Tijdvakken zijn niet strikt van elkaar te onderscheiden
o Eeuwen zijn puur gebaseerd op een jaartelling; eeuw op zich geen zinvolle eenheid om een
tijdsgeest te vatten
3
, • Historische ontwikkelingen zijn vaak een continu proces
o Niet altijd specifiek te linken aan een welbepaalde gebeurtenis in een welbepaald jaar
• Toewijzing van auteurs aan een eeuw op basis van werk en impact i.p.v. hun geboorte- of
sterfdatum
• Proberen grote verschillen doorheen de tijd te vatten met tijdsvakken als hulpmiddel (ook veel
overlap: stippellijn)
19de eeuw= zwaartepunt van het chronologische overzicht: contouren van moderne samenleving komen in
beeld + wortels van psychologie
BEPERKINGEN
Vertekeningen
(1) Dit boek gaat enkel over Europese en Noord-Amerikaanse ontwikkelingen met betrekking tot de
psychologie
• Eurocentrisme: beklemtonen van Europese en meer in het algemeen westerse ideeën, zonder
rekening te houden met de invloeden van andere culturen
• “Selection bias” zit nog steeds in de huidige psychologie vervat
o Ze bedreigt de ecologische validiteit van de psychologie= mate waarin
onderzoeksbevindingen ook gelden voor het alledaagse leven
▪ Geldt vooral voor WEIRD people: Western, Educated, Industrialized, Rich,
Democratic (+wit)
▪ Psychologie baseert zich slechts op een deel van de populatie
• Soortgelijke vertekening: geschiedschrijving gaat vooral over elite en niet over de gewone man of
vrouw
(2) Dit boek biedt een gestroomlijnde visie op het verleden: ontwikkelingen in een bepaalde periode zijn
niet exhaustief waardoor nuances verloren gaan (=simplificatie)
• Enkel werk van meest toonaangevende auteurs wordt besproken → naast grote figuren ook nog
heel wat andere onderzoekers
→ belangrijk om heldenstatus grote figuren te doorprikken (naast successen ook heel wat
mislukkingen)
(3) Dit boek bespreekt enkel witte, mannelijke onderzoekers
• Weerspiegelt de situatie van de vrouw en van de niet-witte man in het verleden
Hoofdstuk 2: geschiedschrijving
4
Hoofdstuk 1: inleiding
History is not the past but a map of the past, drawn from a particular point of view, to be useful to the
modern traveler
Waarom het vak “geschiedenis van de psychologie”?
• traditionele en hedendaagse visie (zie volgend hoofdstuk over geschiedschrijving)
• Kennis- en vormingsdoelen
o Inzicht in ontstaan van psychologie als afzonderlijke wetenschap (1879)
o Verwevenheid met bredere historische context
o Situering van hedendaagse tegenstellingen en discussies, zoals:
▪ Subject- versus objectgestuurde kennisverwerving
▪ Erfelijkheid versus milieu
▪ Rationaliteit versus emotionaliteit
→ ultieme doelstelling: “sapere aude” – Immanuel Kant (= durf je verstand te gebruiken)
Opzet
BASISSTRAMIEN
• Verleden van de psychologie wordt bestudeerd vanuit verschillende invalshoeken
o Psychologie is niet ontwikkeld in een vacuüm maar is juist geëvolueerd binnen een bredere
maatschappelijke en wetenschappelijke context
o Verschillende perspectieven vormen een bril waardoor gekeken wordt naar veranderingen
doorheen de eeuwen
• Verschillende invalshoeken
o Mens= het inhoudelijk werk van de grote figuren uit het verleden van de psychologie
o Maatschappij= de sociaal-economische context en de manier waarop werd gekeken naar
het individu in de samenleving
o Methode= de wetenschappelijke methodologie
VERSCHILLENDE INVALSHOEKEN
Sociaal-economische context
‘It’s the economy, stupid’ – Bill Clinton
• Democraten: nadruk op economie (Bill Clinton) <-> republikeinen: nadruk op verdiensten van Bush
op vlak van buitenlands beleid (George Bush)
• Verwijzen naar het feit dat veranderingen in maatschappelijke domeinen aangedreven worden
vanuit de economie
o Economisch determinisme= veranderingen in economische factoren of relaties zijn de basis
voor evoluties op maatschappelijk en politiek vlak
▪ Economie= motor van alle maatschappelijke veranderingen
1
, o MAAR: zover gaan we niet → ontstaan liberalisme (verantwoordelijkheid bij individu) in de
economie had wel invloed op psychologie
▪ Wel belangrijk economische context in rekening te brengen bij het begrijpen van de
geschiedenis
Maatschappelijk mensbeeld
Verschillen doorheen de tijd in hoe de mens zichzelf ziet en definieert
• Vroeger: niet overtuigd dat de mens zelf richting kon geven aan zijn leven of dat gevoelens
noemenswaardig waren <-> nu: toename door individualisering
o Bv.: eerst weinig verschillen tussen kleren en mimiek, vanaf 17 de eeuw loskomen van
religieus strikt denkkader → beeld krijgen van individu
• Onduidelijk of de veranderende zelfbeelden aanhang vonden in de populatie
Wetenschappelijke ontwikkelingen
Wetenschap is geen gegeven, maar een verworvenheid en bijdrage van individuen
• Geleerden gingen op zoek naar de waarheid, wat wetenschap kenmerkt en wat een goede
wetenschappelijke methode inhoudt
• Wetenschappelijke verovering van de werkelijkheid vanaf renaissance → aanleiding tot
ontwikkeling wetenschappelijke methoden
Belangrijk om de grote evoluties in het wetenschappelijk denken te kennen om te begrijpen hoe
psychologie zich ontvouwde
• 19de eeuw: academische psychologie spiegelde zich aan de wetenschappelijke ideaalbeelden uit
natuurwetenschappen
• 20ste eeuw: wetenschappelijke benaderingen uit geesteswetenschappen invloed in de
academische psychologie
o Beïnvloedden in 19de eeuw vooral praktijkgerichte psychologie
o Keuze van gefundeerde en geschikte methode nog steeds essentiële rol in psychologisch
onderzoek
• Speciale plaats voor statistiek en fysiologie
o Fysiologie= onderdeel van de biologie dat de werking en functies van het lichaam
bestudeert
▪ vooral fysiologisch onderzoek naar werking van de zintuigen van belang voor
ontstaan van de psychologie
o Filosofie en fysiologie zijn respectievelijk moeder en vader van de psychologie
Studie van het psychologische
Pas vanaf 19de eeuw is de studie van psychologische fenomenen empirisch, daarvoor was dat het werk van
filosofen
Studies van het bewustzijn= belangrijk thema
• Gemeenschappelijk thema bij Wundt en James (= vaders van de psychologie)
• Nadruk op filosofische denkbeelden over het bewustzijn en op filosofische discussie over de manier
waarop zintuiglijke informatie bijdraagt tot kennisverwerving in de geschiedenis van de psychologie
2
, o Gevolg van focus van oudere werken van de geschiedenis van de psychologie op voorlopers
van de academische psychologie in Duitsland en Verenigde Staten, waar functieleer een
belangrijk onderzoeksdomein was
▪ Functieleer= onderdeel van de psychologie dat de basisfuncties van de hersenen
bestudeert, eerst aangeduid met de term “experimentele psychologie”
▪ Pas vanaf 20ste eeuw werden deze thema’s (individuele verschillen, emotie en
motivatie en psychische problemen) bestudeerd in subdisciplines binnen de
academische psychologie + meer aandacht voor praktijkgerichte psychologie
Studie van geschiedenis van de psychologie moet vier aparte onderwerpen behandelen
1. De studie van het psychologische
o Hoe wordt door de eeuwen heen naar psychologische fenomenen gekeken?
2. De psychologie als een aparte discipline
o Wanneer komt de psychologie los van haar fysiologische en filosofische voorlopers?
3. De institutionalisering van de psychologie
o Wanneer wordt de psychologie erkend in onderwijs en onderzoek? (bv.: oprichting
laboratoria)
4. De praktijkgerichte psychologie en professionele status van de psycholoog
o Wanneer ontstaat praktijkgerichte psychologie en wanneer krijgt ze maatschappelijke
erkenning?
→ geen causaliteit tussen vier invalshoeken, wel samenhang; tijd-ruimtelijke situering van de psychologie
en wetenschap
TIJDSPERIODE EN TIJDVAKKEN
Tijdsperiode
Ontstaan van psychologie als academische discipline in de 19de eeuw
• Europeanen: Wilhelm Wundt als stichter
o Duitse fysioloog
o Oprichting van “Psychologisches Institut” in 1879 in Leipzig → eerste psychologische
laboratorium
• Amerikanen: William James als stichter
o Docent fysiologie in Harvard waar hij leerstoel voor psychologie toegewezen kreeg en als
eerste een vak “psychologie” doceerde
• MAAR: geen enkel handboek start bij de stichting van de discipline
o Ver van voor de stichting van de psychologie, maar ook niet zo ver als bv. ontstaan van
schrift en rekenen, de vier belangrijke stroomculturen (Nijl, Tigris en de Eufraat, Indus, Gele
Rivier) en de Griekse denkers
Tijdvakken
Historici: inhoudelijke, homogene tijdsperken → verschil Vlaamse (brede en steeds korter wordende
tijdperken) en Nederlandse (vanaf de 16de eeuw: tijdvak per eeuw) opdeling
• Tijdvakken zijn niet strikt van elkaar te onderscheiden
o Eeuwen zijn puur gebaseerd op een jaartelling; eeuw op zich geen zinvolle eenheid om een
tijdsgeest te vatten
3
, • Historische ontwikkelingen zijn vaak een continu proces
o Niet altijd specifiek te linken aan een welbepaalde gebeurtenis in een welbepaald jaar
• Toewijzing van auteurs aan een eeuw op basis van werk en impact i.p.v. hun geboorte- of
sterfdatum
• Proberen grote verschillen doorheen de tijd te vatten met tijdsvakken als hulpmiddel (ook veel
overlap: stippellijn)
19de eeuw= zwaartepunt van het chronologische overzicht: contouren van moderne samenleving komen in
beeld + wortels van psychologie
BEPERKINGEN
Vertekeningen
(1) Dit boek gaat enkel over Europese en Noord-Amerikaanse ontwikkelingen met betrekking tot de
psychologie
• Eurocentrisme: beklemtonen van Europese en meer in het algemeen westerse ideeën, zonder
rekening te houden met de invloeden van andere culturen
• “Selection bias” zit nog steeds in de huidige psychologie vervat
o Ze bedreigt de ecologische validiteit van de psychologie= mate waarin
onderzoeksbevindingen ook gelden voor het alledaagse leven
▪ Geldt vooral voor WEIRD people: Western, Educated, Industrialized, Rich,
Democratic (+wit)
▪ Psychologie baseert zich slechts op een deel van de populatie
• Soortgelijke vertekening: geschiedschrijving gaat vooral over elite en niet over de gewone man of
vrouw
(2) Dit boek biedt een gestroomlijnde visie op het verleden: ontwikkelingen in een bepaalde periode zijn
niet exhaustief waardoor nuances verloren gaan (=simplificatie)
• Enkel werk van meest toonaangevende auteurs wordt besproken → naast grote figuren ook nog
heel wat andere onderzoekers
→ belangrijk om heldenstatus grote figuren te doorprikken (naast successen ook heel wat
mislukkingen)
(3) Dit boek bespreekt enkel witte, mannelijke onderzoekers
• Weerspiegelt de situatie van de vrouw en van de niet-witte man in het verleden
Hoofdstuk 2: geschiedschrijving
4
