Psychopathologie van kinderen en
adolescenten
= Theoretische en empirische kennis van psychische stoornissen bij kinderen en
adolescenten en processen die tot stoornissen leiden
- Ontwikkelingspsychopathologie = studie van de ontwikkeling van psychische
stoornissen/problemen (die het dagelijks functioneren ernstig beperken)
- Ontwikkelingspsychologie: bestudering van de normale ontwikkeling
Hoofdstuk 1: Inleiding en infant psychiatry
- We gaan naar stoornissen kijken die typisch zijn voor de vroege levensjaren (tot 18
jaar)
- Ook stoornissen die voorkomen op volwassen leeftijd, maar ook bij kinderen
(bvb depressie)
Afbakening: andere verschillen tov psychopathologie volwassenen
- Psychopathologie bij kinderen en adolescenten:
- Als je met kinderen en adolescenten werkt, veel verschillen met werken met
volwassenen
- In klinische praktijk: zelden de kinderen die zelf om hulp vragen
- Vaak ouders of leerkrachten
- Kinderen zijn afhankelijk van hun gezin en hun functioneren houdt vaak
direct verband met de gezinssituatie
- Ontwikkeling speelt een cruciale rol in de eerste 18 levensjaren
- Op cognitief, emotioneel en lichamelijk vlak
- Vergelijken met “normale ontwikkeling”
- Bij diagnostisch onderzoek bij kinderen en adolescenten meestal andere
informanten dan bij volwassenen
- Interventietechnieken en organisaties van zorg voor kinderen en
adolescenten zijn anders dan bij volwassenen
- Vaak combinatie van werken met het kind en werken met de ouders
Wanneer spreken we van psychische stoornis?
- psychopathologie
- Kijken naar wat afwijkend is (van de sociale norm)
- Lastig om bij kinderen vast te stellen omdat ze nog in ontwikkeling zijn
- Veroorzaakt ongemak, lijden of bezorgdheid bij de betrokkene en/of bij de
omgeving
- Bvb ADHD (hyperactief gedrag) heeft een impact op het leren en op de
ouders
- Een jong kind kan ongemak en verdriet nog niet goed aangeven
- Gedrag past binnen een psychopathologisch begrippenkader
- Kind dat zich ‘raar’ gedraagt nadat hij hard is gevallen of ‘gesnoept’ heeft van
de medicijnen van de ouders
, - Bij deze gevallen moet je daar de eerstehulppost, niet naar een
psycholoog of een psychiater
(10) Criteria Rutter
Is het gedrag afwijkend en wat is de ernst ervan?
- Leeftijdsadequaat
- Duur van het probleem
- Omstandigheden (begrijpelijk gezien de omstandigheden?)
- Socioculturele setting
- Hoeveelheid en frequentie
- Type problemen en mate van voorkomen in de populatie
- Intensiteit
- Enkel verbaal gedrag? Of gaat dat over naar fysiek agressief gedrag?
- Verandering van het gedrag (was de verandering te verwachten?)
- Kunnen we begrijpen waarom bepaald gedrag optreedt?
- Situatiegebondenheid (1 of meer situaties?)
- Bij ontwikkelingsstoornis belangrijk criterium
- Bvb ADHD: probleem dat ervaren wordt in verschillende situaties
- Het is dus niet contextgebonden
- Belemmerend
DSM-5: sociale consensus
Classificerende diagnostiek
- Probleemanalyse: wat is er aan de hand? Probleem vs stoornis
- Clustering van symptomen: samenvatten in fenomenen/syndromen
- Diagnose is geen vaststaand feit en gebaseerd op kwaliteitsvolle diagnostiek
- Belang?
- Communicatie: gemeenschappelijke taal
- Etiket: verklaring van wat er aan de hand is met kind/adolescent
- Indicatiestelling en verwijzing
- Ruwe handvaten voor interventie
- Algemeen zicht op prognose
- Zicht op prevalentie
Kritiek op categorisch denken?
- Sociaal-culturele bepaaldheid van psychiatrische stoornissen
- Co-morbiditeit, symptoomshifting
- Vage omschrijvingen, wat is grens pathologie/normaliteit
- Label-maatschappij (“de ADHD’ers”)
- Onderliggende transdiagnostische mechanismen
Diagnostiek: NK
Zowel classificerende als dimensionele diagnostiek bij K&A
- Dimensionele diagnostiek: kijken op schaal van ernst
, - Probleemgedrag van K/A wordt onderzocht in termen van cognitieve, sociale,
emotionele, motorische functies, lichamelijke afwijkingen en biologische kenmerken
- Elke classificerende diagnose mag nooit zomaar gesteld worden en MOET
gebaseerd zijn op:
- Breedband screeningsinstrumenten:
- Vragenlijsten die veel soorten problemen tegelijk screenen.
- Bijv.: Is er iets aan de hand op emotioneel, gedragsmatig, sociaal
vlak?
- Geeft een eerste algemeen beeld
- Interview, observatiegegevens (en eventueel ongestructureerde methoden)
- Geeft context en concrete voorbeelden
- Semi-gestructureerd interview
- Dit zijn vaste interviews met vaste vragen volgens diagnostische
criteria.
- Bijv. systematisch nagaan of aan alle criteria voor ADHD/ASS…
voldaan is.
- Nodig om DSM-criteria correct af te toetsen
- Smalle band instrumenten
- Gestandaardiseerde onderzoeken/vragenlijsten waarbij de score bij
een bepaald kind wordt vergeleken met een normgroep: de
gemiddelde score van kinderen van dezelfde leeftijd, dezelfde sekse
en uit eenzelfde cultuur
- Vragenlijsten of testen die één specifiek probleem heel diep
onderzoeken.
- Bijv. enkel aandacht, enkel angst, enkel autisme…
- = maat van ernst van psychiatrische stoornis
Informanten
1. Kind zelf: kan valide informatie over eigen problemen en persoonlijkheid geven
2. Ouders: kijken vaak anders aan tegen de problemen
a. Dat is niet per se verkeerd
b. Bij sommige problemen is de informatie van het kind meer valide dan die van
de ouder: zoals gebruik van middelen en internet
3. Leerkrachten: meer gericht op schoolse vaardigheden
a. School is vaak de eerste ‘vindplek’ bij stoornissen als dyslexie of ADHD
4. Artsen: ‘kijken’ vaak ‘anders’
a. … omdat ze zich ook op lichamelijke klachten richten
b. Dat kan een ander beeld opleveren: en dat is nuttig
Voorbeeld screeningsinstrument:
, lijst invullen, zicht krijgen waar de problemen zitten bij het kind
Tweedeling in probleemgedrag
- Bij het vaststellen van probleemgedrag wordt vaak onderscheid gemaakt tussen 2
categorieën
- Internaliserend
- Naar binnen gericht
- Vooral de persoon zelf heeft er last van
- Vb. Angst, depressie
- Meer bij meisjes
- Externaliserend
- Naar buiten gericht
- Vooral de omgeving heeft er last van
- Vb. Gedragsstoornis, ADHD
- Meer bij jongens
- Let op: Combinatie komt vaak voor
- En: Niet alle stoornissen passen in 1 van deze categorieën
Kennis over de leeftijd waarop een stoornis kan ontstaan, is van belang bij het
vaststellen
- Kinderleeftijd
- ADHD
- Autisme
- Hechtingsstoornissen
- Scheidingsangst
- Specifieke fobie
- ODD
- Adolescentie
- Sociale fobie
- Paniekstoornis
- Middelenmisbruik
- Anorexia Nervosa
- Boulimia Nervosa
- Psychoses
- Gedragsstoornis
Differentiaaldiagnose en comorbiditeit
adolescenten
= Theoretische en empirische kennis van psychische stoornissen bij kinderen en
adolescenten en processen die tot stoornissen leiden
- Ontwikkelingspsychopathologie = studie van de ontwikkeling van psychische
stoornissen/problemen (die het dagelijks functioneren ernstig beperken)
- Ontwikkelingspsychologie: bestudering van de normale ontwikkeling
Hoofdstuk 1: Inleiding en infant psychiatry
- We gaan naar stoornissen kijken die typisch zijn voor de vroege levensjaren (tot 18
jaar)
- Ook stoornissen die voorkomen op volwassen leeftijd, maar ook bij kinderen
(bvb depressie)
Afbakening: andere verschillen tov psychopathologie volwassenen
- Psychopathologie bij kinderen en adolescenten:
- Als je met kinderen en adolescenten werkt, veel verschillen met werken met
volwassenen
- In klinische praktijk: zelden de kinderen die zelf om hulp vragen
- Vaak ouders of leerkrachten
- Kinderen zijn afhankelijk van hun gezin en hun functioneren houdt vaak
direct verband met de gezinssituatie
- Ontwikkeling speelt een cruciale rol in de eerste 18 levensjaren
- Op cognitief, emotioneel en lichamelijk vlak
- Vergelijken met “normale ontwikkeling”
- Bij diagnostisch onderzoek bij kinderen en adolescenten meestal andere
informanten dan bij volwassenen
- Interventietechnieken en organisaties van zorg voor kinderen en
adolescenten zijn anders dan bij volwassenen
- Vaak combinatie van werken met het kind en werken met de ouders
Wanneer spreken we van psychische stoornis?
- psychopathologie
- Kijken naar wat afwijkend is (van de sociale norm)
- Lastig om bij kinderen vast te stellen omdat ze nog in ontwikkeling zijn
- Veroorzaakt ongemak, lijden of bezorgdheid bij de betrokkene en/of bij de
omgeving
- Bvb ADHD (hyperactief gedrag) heeft een impact op het leren en op de
ouders
- Een jong kind kan ongemak en verdriet nog niet goed aangeven
- Gedrag past binnen een psychopathologisch begrippenkader
- Kind dat zich ‘raar’ gedraagt nadat hij hard is gevallen of ‘gesnoept’ heeft van
de medicijnen van de ouders
, - Bij deze gevallen moet je daar de eerstehulppost, niet naar een
psycholoog of een psychiater
(10) Criteria Rutter
Is het gedrag afwijkend en wat is de ernst ervan?
- Leeftijdsadequaat
- Duur van het probleem
- Omstandigheden (begrijpelijk gezien de omstandigheden?)
- Socioculturele setting
- Hoeveelheid en frequentie
- Type problemen en mate van voorkomen in de populatie
- Intensiteit
- Enkel verbaal gedrag? Of gaat dat over naar fysiek agressief gedrag?
- Verandering van het gedrag (was de verandering te verwachten?)
- Kunnen we begrijpen waarom bepaald gedrag optreedt?
- Situatiegebondenheid (1 of meer situaties?)
- Bij ontwikkelingsstoornis belangrijk criterium
- Bvb ADHD: probleem dat ervaren wordt in verschillende situaties
- Het is dus niet contextgebonden
- Belemmerend
DSM-5: sociale consensus
Classificerende diagnostiek
- Probleemanalyse: wat is er aan de hand? Probleem vs stoornis
- Clustering van symptomen: samenvatten in fenomenen/syndromen
- Diagnose is geen vaststaand feit en gebaseerd op kwaliteitsvolle diagnostiek
- Belang?
- Communicatie: gemeenschappelijke taal
- Etiket: verklaring van wat er aan de hand is met kind/adolescent
- Indicatiestelling en verwijzing
- Ruwe handvaten voor interventie
- Algemeen zicht op prognose
- Zicht op prevalentie
Kritiek op categorisch denken?
- Sociaal-culturele bepaaldheid van psychiatrische stoornissen
- Co-morbiditeit, symptoomshifting
- Vage omschrijvingen, wat is grens pathologie/normaliteit
- Label-maatschappij (“de ADHD’ers”)
- Onderliggende transdiagnostische mechanismen
Diagnostiek: NK
Zowel classificerende als dimensionele diagnostiek bij K&A
- Dimensionele diagnostiek: kijken op schaal van ernst
, - Probleemgedrag van K/A wordt onderzocht in termen van cognitieve, sociale,
emotionele, motorische functies, lichamelijke afwijkingen en biologische kenmerken
- Elke classificerende diagnose mag nooit zomaar gesteld worden en MOET
gebaseerd zijn op:
- Breedband screeningsinstrumenten:
- Vragenlijsten die veel soorten problemen tegelijk screenen.
- Bijv.: Is er iets aan de hand op emotioneel, gedragsmatig, sociaal
vlak?
- Geeft een eerste algemeen beeld
- Interview, observatiegegevens (en eventueel ongestructureerde methoden)
- Geeft context en concrete voorbeelden
- Semi-gestructureerd interview
- Dit zijn vaste interviews met vaste vragen volgens diagnostische
criteria.
- Bijv. systematisch nagaan of aan alle criteria voor ADHD/ASS…
voldaan is.
- Nodig om DSM-criteria correct af te toetsen
- Smalle band instrumenten
- Gestandaardiseerde onderzoeken/vragenlijsten waarbij de score bij
een bepaald kind wordt vergeleken met een normgroep: de
gemiddelde score van kinderen van dezelfde leeftijd, dezelfde sekse
en uit eenzelfde cultuur
- Vragenlijsten of testen die één specifiek probleem heel diep
onderzoeken.
- Bijv. enkel aandacht, enkel angst, enkel autisme…
- = maat van ernst van psychiatrische stoornis
Informanten
1. Kind zelf: kan valide informatie over eigen problemen en persoonlijkheid geven
2. Ouders: kijken vaak anders aan tegen de problemen
a. Dat is niet per se verkeerd
b. Bij sommige problemen is de informatie van het kind meer valide dan die van
de ouder: zoals gebruik van middelen en internet
3. Leerkrachten: meer gericht op schoolse vaardigheden
a. School is vaak de eerste ‘vindplek’ bij stoornissen als dyslexie of ADHD
4. Artsen: ‘kijken’ vaak ‘anders’
a. … omdat ze zich ook op lichamelijke klachten richten
b. Dat kan een ander beeld opleveren: en dat is nuttig
Voorbeeld screeningsinstrument:
, lijst invullen, zicht krijgen waar de problemen zitten bij het kind
Tweedeling in probleemgedrag
- Bij het vaststellen van probleemgedrag wordt vaak onderscheid gemaakt tussen 2
categorieën
- Internaliserend
- Naar binnen gericht
- Vooral de persoon zelf heeft er last van
- Vb. Angst, depressie
- Meer bij meisjes
- Externaliserend
- Naar buiten gericht
- Vooral de omgeving heeft er last van
- Vb. Gedragsstoornis, ADHD
- Meer bij jongens
- Let op: Combinatie komt vaak voor
- En: Niet alle stoornissen passen in 1 van deze categorieën
Kennis over de leeftijd waarop een stoornis kan ontstaan, is van belang bij het
vaststellen
- Kinderleeftijd
- ADHD
- Autisme
- Hechtingsstoornissen
- Scheidingsangst
- Specifieke fobie
- ODD
- Adolescentie
- Sociale fobie
- Paniekstoornis
- Middelenmisbruik
- Anorexia Nervosa
- Boulimia Nervosa
- Psychoses
- Gedragsstoornis
Differentiaaldiagnose en comorbiditeit
