GERECHTELIJKE GENEESKUNDE
H1 INLEIDING – BASISBEGRIPPEN
Gerechtelijke of forensische geneeskunde
Definitie volgens Zeldenrust
o “De gerechtelijke geneeskunde is de toepassing van de geneeskundige wetenschap en ervaring ter nadere opheldering van
de gerezen rechtsvragen”
Doelstelling
o Medische kennis en kunde ten dienste stellen van de maatschappij om door het achterhalen van de waarheid via de
rechterlijke macht orde en recht na te streven
Van openbare orde (<> private geneeskunde = gebaseerd op vertrouwensrelatie arts-patiënt)
o Verlies privaat karakter; mededeling aan het gerecht
,Forensisch = Forum Romanum
o Gerechtelijk = voor het gerecht
Forensische geneeskunde
o Forensische pathologie = postmortem onderzoek
• Een tak van de geneeskunde die wordt gebruikt voor juridische doeleinden en zich bezighoudt met het vaststellen
van de doodsoorzaak, het onderzoeken van verwondingen als gevolg van misdrijven en nalatigheid & onderzoeken
van weefselmonsters die relevant zijn voor misdrijven
o Forensische kliniek = onderzoek van de levenden
Taken wetsarts
o Onderzoek naar doodsoorzaak, aard van overlijden via in- en uitwendige lijkschouwing
o Identificatie (menselijke resten, koollichamen)
o Onderzoek naar verwondingen (oorzaak? gevolg?) bij slachtoffers, verdachten/daders
o Onderzoek aan het lichaam
o Onderzoek naar rijgeschiktheid
o Studie van medische dossiers (beoordeling medisch handelen)
Onderzoek naar verwondingen zowel bij levenden als bij
doden.
Onderzoek van levende persoon: slachtoffer, verdachte,
dader.
Subspecialismen
o Toxicologie = studie van gif
o DNA-onderzoek
o Odontologie = studie van tanden Figuur SEQ Figuur \* ARABIC 1 - links; forensisch patholoog &
o Radiologie rechts; gerechtelijke arts
o Entomologie = studie van insecten
o Antropologie
o Psychiatrie
o …
Gerechtelijke geneeskunde, vroeger & nu
Oude Egypte: het begin van lijkschouwingen (ca. 3000 v.C.)
o Beschreven gevallen van vroeg onderzoek naar doodsoorzaken door priesters
o Een sterke focus op medische kennis door mummificatie
o Ze waren de eersten die de organen verwijderden.
o Oude Egyptische forensische tanden
• Zij gebruikte de tanden al voor identificatie
Code van Hammurabi (ca. 1754 v.C.): een medisch-legalistisch systeem
o Één van de eerste sets van geschreven wetten, afkomstig uit Babylon
o Wet nummer 218; artsen die medische fouten maakten konden zwaar gestraft worden
o Voor het eerst werden juridische consequenties verbonden aan medische handeling
• Medische kennis was toen al juridisch ingepland.
o Eerste gebruik van vingerafdrukken als vorm van handtekening, vooral als ze contracten moesten ondertekenen.
Romeinse Rijk: het Forum Romanum en Julius Caesar (44 v.C.)
o Forensisch > Latijnse ‘forum’
o Het eerste beroemde gedocumenteerde geval van een lijkschouwing
o De Romeinse arts Antistius identificeerde 23 messteken op Caesars lichaam, maar stelde vast dat slechts één fataal was
o Begin van forensisch onderzoek om de doodsoorzaak te bepalen
Codex Justinianus (529 n.C.): basis voor medische wetgeving
o Eerste uitgebreide wetboek in het Romeinse Rijk
o Inclusie van wetten omtrent medische aansprakelijkheid
o Basis voor veel moderne rechtssystemen
1
,Paus Innocentius III (1209): eerste verplichte medische onderzoeken
o Eerste verplichting tot medisch onderzoek bij moordzaken
• Een vroege vorm van lijkschouwing.
o Kerkelijke invloed op forensische geneeskunde
Song Ci (1186 – 1249): eerste forensisch wetenschapper
o ‘Collected Cases of Injustice Rectified’ (“Xi Yuan Ji Lu”)
o Verhaal van de vlieg op de zeis: één van de eerste gevallen van bewijsmateriaal op basis van observatie
• Moord in een dorp waar heel veel boeren woonden, hij bekeek welke zeis van alles boeren aangetrokken werd
door vliegen, en dat leidde dan tot de dader.
o Hij beschreef forensische technieken, zoals het beschrijven van botten.
o Het werk bevatte ook een eerste geval van entomologie => de studie van insecten.
Stadsarts van Bologna (1249): eerste medisch-juridische rol
o Eerste officiële arts aangesteld voor forensisch werk
o Bologna als pionier in medisch-juridische zaken
Eerste gedocumenteerde lijkopening in Wenen (1404)
o Eerste officiële lijkschouwing om doodsoorzaak vast te stellen
o Belangrijke stap voor gerechtelijke geneeskunde
• Het was voor het eerst voor gerechtelijke doeleinden.
o Beperking tot overwegend onderzoek van de verwondingen
Constitutio Criminalis Carolina (1532): belang van medisch bewijs in de rechtbank
o Eerste Duitse strafwet en procedure voor veroordeling van misdaden
o Autopsies moesten gebeuren bij ernstige misdaden.
o Geïntroduceerd door Karel V
o Bepaling van ernstige misdrijven: moord, doodslag, brandstichting, hekserij… en straffen
o Basis voor gebruik van foltering om bekentenis te verkrijgen
o Artsen moesten advies verlenen i.v.m. persoon sterk genoeg om foltering te ondergaan
o Deze wet bevatte de basis voor moderne forensische procedures
Andreas Vesalius (1514 – 1564): publieke dissecties
o Voerde openbare dissecties uit
o ‘De Humani Corporis Fabrica libri septem’
• Basis voor de modern forensische anatomie
• Hij publiceerde gedetailleerde anatomische beschrijvingen.
o Grondlegger van de anatomie
Ambroise Pare (1510 – 1590)
o Chirurg
o Gedetailleerde beschrijving van verwondingen en gewelddadige overlijdens
o Beschrijft effect van gewelddadige dood op de organen
o ‘Reports in Court’: over het schrijven van wettelijke verslagen in verhouding tot geneeskunde
Paul Zacchias (17e eeuw): vader van medische jurisprudentie
o Schreef ‘Quaestiones medico-legales’
• Dit werk had zowel medische als juridische inzichten.
o Lijfarts van paus Innocentius X en Alexander VII
o Richtte zich op juridisch aspect van geneeskunde
o Belangrijke pionier in medische jurisprudentie (= geheel van uitspraken van rechters)
o Hij vermelde in zijn werk ook bijgeloof met demonen en magie.
Giovanni Morgagni (1682 – 1771)
o “De Sedibus et causis morborum per anatomen indagates”
o Een van de grondleggers van de pathologie
o Prosector bij Antonio Valsalva (leerling van Malpighi)
o Autopsies en beschreef verandering van organen bij ziekte
o Standaardwerk van anatomopathologie tot in de 19e eeuw
2
, Mathieu Orfila (1787 – 1853)
o Spaans chemicus/toxicoloog
o Grondlegger van de forensische toxicologie
o Introduceerde chemische analyses in de forensische geneeskunde
o Opsporen van vergiftiging, onderzoek naar lijkontbinding, verstikking
Sectio Cadaveris (17e eeuw): lijkschouwingen als standaard
o Sectio cadaveris werd gangbare praktijk
o Volledige ontleding van het lichaam
o Vaste forensische praktijk vanaf 17e eeuw
19e eeuw: ontwikkeling van forensische geneeskunde
o Forensische psychiatrie: o.a.. criminele profilering (vb. Jack the Ripper)
o Forensische toxicologie: introductie van wetenschappelijke methoden voor het opsporen van vergiftiging (Mathieu Orfila)
o Vergiftigingstheorie lichaam van Napoleon
o Vingerafdrukdetectie (= dactyloscopie)
o Studie van insecten (= entomologie)
o Gezichtsreconstructie
Forensische geneeskunde Gent
o 1886: labo gerechtelijke geneeskunde prof. Charles De Visscher
o 1934: prof. Frédéric Thomas
o 1978: prof. Jacques Timperman
20e eeuw: ontwikkeling van forensische geneeskunde
o Geologische bewijzen
o Ballistiek
o Haaranalyse
o Handschriftanalyse: Limburg case
o Bloedspooranalyse
o Odontologie
o DNA-analyse: grootste doorbraak in de forensische geneeskunde
21e eeuw: moderne ontwikkelingen in de gerechtelijke geneeskunde
o Groeiende rol van gerechtelijke geneeskunde in zowel medische als juridische velden
o Met geavanceerde technologieën blijft de forensische geneeskunde zich ontwikkelen
• Zoals medische beeldvorming.
Medicolegale opdrachten van de arts
Arts als medisch deskundige
o Elke arts kan optreden als medische deskundige.
o Om op geneeskundig vlak opheldering en advies te geven bij medische aspecten bij een rechtsvraag
o Objectief & deskundig
• Vaststelling van een overlijden (art. 132 Code van Geneeskundige Plichtenleer)
• Afname bloedproef (art. 131 Code van Geneeskundige Plichtenleer)
• Getuigschrift voor gedwongen opname
Elke arts
o Aangifte van besmettelijke ziekten
• MB 19 juni 2009 Vlaamse Regering
3
H1 INLEIDING – BASISBEGRIPPEN
Gerechtelijke of forensische geneeskunde
Definitie volgens Zeldenrust
o “De gerechtelijke geneeskunde is de toepassing van de geneeskundige wetenschap en ervaring ter nadere opheldering van
de gerezen rechtsvragen”
Doelstelling
o Medische kennis en kunde ten dienste stellen van de maatschappij om door het achterhalen van de waarheid via de
rechterlijke macht orde en recht na te streven
Van openbare orde (<> private geneeskunde = gebaseerd op vertrouwensrelatie arts-patiënt)
o Verlies privaat karakter; mededeling aan het gerecht
,Forensisch = Forum Romanum
o Gerechtelijk = voor het gerecht
Forensische geneeskunde
o Forensische pathologie = postmortem onderzoek
• Een tak van de geneeskunde die wordt gebruikt voor juridische doeleinden en zich bezighoudt met het vaststellen
van de doodsoorzaak, het onderzoeken van verwondingen als gevolg van misdrijven en nalatigheid & onderzoeken
van weefselmonsters die relevant zijn voor misdrijven
o Forensische kliniek = onderzoek van de levenden
Taken wetsarts
o Onderzoek naar doodsoorzaak, aard van overlijden via in- en uitwendige lijkschouwing
o Identificatie (menselijke resten, koollichamen)
o Onderzoek naar verwondingen (oorzaak? gevolg?) bij slachtoffers, verdachten/daders
o Onderzoek aan het lichaam
o Onderzoek naar rijgeschiktheid
o Studie van medische dossiers (beoordeling medisch handelen)
Onderzoek naar verwondingen zowel bij levenden als bij
doden.
Onderzoek van levende persoon: slachtoffer, verdachte,
dader.
Subspecialismen
o Toxicologie = studie van gif
o DNA-onderzoek
o Odontologie = studie van tanden Figuur SEQ Figuur \* ARABIC 1 - links; forensisch patholoog &
o Radiologie rechts; gerechtelijke arts
o Entomologie = studie van insecten
o Antropologie
o Psychiatrie
o …
Gerechtelijke geneeskunde, vroeger & nu
Oude Egypte: het begin van lijkschouwingen (ca. 3000 v.C.)
o Beschreven gevallen van vroeg onderzoek naar doodsoorzaken door priesters
o Een sterke focus op medische kennis door mummificatie
o Ze waren de eersten die de organen verwijderden.
o Oude Egyptische forensische tanden
• Zij gebruikte de tanden al voor identificatie
Code van Hammurabi (ca. 1754 v.C.): een medisch-legalistisch systeem
o Één van de eerste sets van geschreven wetten, afkomstig uit Babylon
o Wet nummer 218; artsen die medische fouten maakten konden zwaar gestraft worden
o Voor het eerst werden juridische consequenties verbonden aan medische handeling
• Medische kennis was toen al juridisch ingepland.
o Eerste gebruik van vingerafdrukken als vorm van handtekening, vooral als ze contracten moesten ondertekenen.
Romeinse Rijk: het Forum Romanum en Julius Caesar (44 v.C.)
o Forensisch > Latijnse ‘forum’
o Het eerste beroemde gedocumenteerde geval van een lijkschouwing
o De Romeinse arts Antistius identificeerde 23 messteken op Caesars lichaam, maar stelde vast dat slechts één fataal was
o Begin van forensisch onderzoek om de doodsoorzaak te bepalen
Codex Justinianus (529 n.C.): basis voor medische wetgeving
o Eerste uitgebreide wetboek in het Romeinse Rijk
o Inclusie van wetten omtrent medische aansprakelijkheid
o Basis voor veel moderne rechtssystemen
1
,Paus Innocentius III (1209): eerste verplichte medische onderzoeken
o Eerste verplichting tot medisch onderzoek bij moordzaken
• Een vroege vorm van lijkschouwing.
o Kerkelijke invloed op forensische geneeskunde
Song Ci (1186 – 1249): eerste forensisch wetenschapper
o ‘Collected Cases of Injustice Rectified’ (“Xi Yuan Ji Lu”)
o Verhaal van de vlieg op de zeis: één van de eerste gevallen van bewijsmateriaal op basis van observatie
• Moord in een dorp waar heel veel boeren woonden, hij bekeek welke zeis van alles boeren aangetrokken werd
door vliegen, en dat leidde dan tot de dader.
o Hij beschreef forensische technieken, zoals het beschrijven van botten.
o Het werk bevatte ook een eerste geval van entomologie => de studie van insecten.
Stadsarts van Bologna (1249): eerste medisch-juridische rol
o Eerste officiële arts aangesteld voor forensisch werk
o Bologna als pionier in medisch-juridische zaken
Eerste gedocumenteerde lijkopening in Wenen (1404)
o Eerste officiële lijkschouwing om doodsoorzaak vast te stellen
o Belangrijke stap voor gerechtelijke geneeskunde
• Het was voor het eerst voor gerechtelijke doeleinden.
o Beperking tot overwegend onderzoek van de verwondingen
Constitutio Criminalis Carolina (1532): belang van medisch bewijs in de rechtbank
o Eerste Duitse strafwet en procedure voor veroordeling van misdaden
o Autopsies moesten gebeuren bij ernstige misdaden.
o Geïntroduceerd door Karel V
o Bepaling van ernstige misdrijven: moord, doodslag, brandstichting, hekserij… en straffen
o Basis voor gebruik van foltering om bekentenis te verkrijgen
o Artsen moesten advies verlenen i.v.m. persoon sterk genoeg om foltering te ondergaan
o Deze wet bevatte de basis voor moderne forensische procedures
Andreas Vesalius (1514 – 1564): publieke dissecties
o Voerde openbare dissecties uit
o ‘De Humani Corporis Fabrica libri septem’
• Basis voor de modern forensische anatomie
• Hij publiceerde gedetailleerde anatomische beschrijvingen.
o Grondlegger van de anatomie
Ambroise Pare (1510 – 1590)
o Chirurg
o Gedetailleerde beschrijving van verwondingen en gewelddadige overlijdens
o Beschrijft effect van gewelddadige dood op de organen
o ‘Reports in Court’: over het schrijven van wettelijke verslagen in verhouding tot geneeskunde
Paul Zacchias (17e eeuw): vader van medische jurisprudentie
o Schreef ‘Quaestiones medico-legales’
• Dit werk had zowel medische als juridische inzichten.
o Lijfarts van paus Innocentius X en Alexander VII
o Richtte zich op juridisch aspect van geneeskunde
o Belangrijke pionier in medische jurisprudentie (= geheel van uitspraken van rechters)
o Hij vermelde in zijn werk ook bijgeloof met demonen en magie.
Giovanni Morgagni (1682 – 1771)
o “De Sedibus et causis morborum per anatomen indagates”
o Een van de grondleggers van de pathologie
o Prosector bij Antonio Valsalva (leerling van Malpighi)
o Autopsies en beschreef verandering van organen bij ziekte
o Standaardwerk van anatomopathologie tot in de 19e eeuw
2
, Mathieu Orfila (1787 – 1853)
o Spaans chemicus/toxicoloog
o Grondlegger van de forensische toxicologie
o Introduceerde chemische analyses in de forensische geneeskunde
o Opsporen van vergiftiging, onderzoek naar lijkontbinding, verstikking
Sectio Cadaveris (17e eeuw): lijkschouwingen als standaard
o Sectio cadaveris werd gangbare praktijk
o Volledige ontleding van het lichaam
o Vaste forensische praktijk vanaf 17e eeuw
19e eeuw: ontwikkeling van forensische geneeskunde
o Forensische psychiatrie: o.a.. criminele profilering (vb. Jack the Ripper)
o Forensische toxicologie: introductie van wetenschappelijke methoden voor het opsporen van vergiftiging (Mathieu Orfila)
o Vergiftigingstheorie lichaam van Napoleon
o Vingerafdrukdetectie (= dactyloscopie)
o Studie van insecten (= entomologie)
o Gezichtsreconstructie
Forensische geneeskunde Gent
o 1886: labo gerechtelijke geneeskunde prof. Charles De Visscher
o 1934: prof. Frédéric Thomas
o 1978: prof. Jacques Timperman
20e eeuw: ontwikkeling van forensische geneeskunde
o Geologische bewijzen
o Ballistiek
o Haaranalyse
o Handschriftanalyse: Limburg case
o Bloedspooranalyse
o Odontologie
o DNA-analyse: grootste doorbraak in de forensische geneeskunde
21e eeuw: moderne ontwikkelingen in de gerechtelijke geneeskunde
o Groeiende rol van gerechtelijke geneeskunde in zowel medische als juridische velden
o Met geavanceerde technologieën blijft de forensische geneeskunde zich ontwikkelen
• Zoals medische beeldvorming.
Medicolegale opdrachten van de arts
Arts als medisch deskundige
o Elke arts kan optreden als medische deskundige.
o Om op geneeskundig vlak opheldering en advies te geven bij medische aspecten bij een rechtsvraag
o Objectief & deskundig
• Vaststelling van een overlijden (art. 132 Code van Geneeskundige Plichtenleer)
• Afname bloedproef (art. 131 Code van Geneeskundige Plichtenleer)
• Getuigschrift voor gedwongen opname
Elke arts
o Aangifte van besmettelijke ziekten
• MB 19 juni 2009 Vlaamse Regering
3
