Samenvatting Kwalitatief Criminologisch Onderzoek | VUB | 2026/2027

Hoofdstuk 2: het kwalitatief onderzoeksdesign

Het opstellen van een onderzoek start met een goede probleemstelling:
Tijdens het schrijven van de probleemstelling is een onderzoeker al bezig met het
vormgeven van zijn onderzoek.
 Bij de analyse van de haalbaarheid en de onderzoekbaarheid van de
onderzoeksvraag komen al heel wat praktische uitdagingen voor het
onderzoek naar boven.
 Die haalbaarheids- en onderzoekbaarheidsvragen leiden tot het uittekenen
van het onderzoeksopzet.
1. de kwalitatieve probleemstelling
Het type vragen die ons in dit hoofdstuk interesseert:
Wetenschappelijke vragen die door middel van onderzoek beantwoord kunnen
worden
 Wetenschappelijkheid heeft te maken met de manier waarop we onze
vragen formuleren
 Daarna komt de vraag: hoe moeten we een onderzoek opzetten om een
antwoord te krijgen op onze wetenschappelijke vraag?
1.1 soorten onderzoeksvragen
De verschillende soorten vraagstellingen en het soort onderzoekstechniek dat
deze vraagstelling het best beantwoord:
 Wat-vraag:
o Ze kunnen verkennend zijn en aanleiding geen voor een exploratief
onderzoek
o We vinden wat-vragen ook terug onder de vorm van hoeveel of hoe
groot vragen. Dergelijke vragen worden het best beantwoord door
een enquête of een archiefonderzoek
 Hoe- en waarom vragen:
o Zijn meer verklarend van aard. Voor het beantwoorden van deze
vragen zal eerder beroep gedaan worden op kwalitatief onderzoek,
historisch onderzoek of het experiment.
 Reden hiervoor is dat de antwoorden op deze twee soorten
vragen eerder te vinden zijn in verbanden over de tijd heen
dan in het vaststellen van bepaalde frequenties en aan- of
afwezigheid van een fenomeen
Verschil tussen historisch onderzoek en experimenten
 Historisch onderzoek heeft geen of nauwelijks controle over het gedrag
van de respondenten, wat gebeurd is, is gebeurd en daar kan niks aan
verandert worden.
o De onderzoeker doet onderzoek over de voltooid verleden tijd. In de
meeste gevallen heeft hij zelfs geen respondenten van wie hij een of
andere getuigenisverklaring kan bekomen
o Voor zijn onderzoek moet hij sporen van het verleden opzoeken

, o Kenmerkend aan deze onderzoeksvragen: de niet-
manipuleerbaarheid van gedrag van respondenten omdat
kwalitatieve onderzoeken in de reële wereld worden uitgevoerd.
 Bv men kan niet kunstmatig stakingen uitlokken of
paniekgedrag bij rampen veroorzaken
 Experimenten: de manipuleerbaarheid van gedrag is een basiselement
van het onderzoek
o In veel gevallen worden experimenten in laboratoria uitgevoerd,
waar storende factoren maximaal uitgeschakeld worden
1.2 het bepalen van het onderzoeksdoel
Het onderzoeksdoel:
Het onderzoeksdoel formuleert in vage en algemene termen de relevantie van
het te voeren onderzoek. Het verklaart ook waarom er onderzoek dient te
gebeuren om deze vraag of dit probleem te begrijpen
 Als onderzoeker vertrek je met een bepaald probleem of onderwerp in je
achterhoofd
o De eerste stap tot het bekomen van een uitgewerkte
probleemstelling is het formuleren van je onderzoeksdoel. Dat doe je
aan de hand van twee vragen:
 Waarom doe ik dit onderzoek?
 Waarom is dit onderzoek belangrijk?
o Het zijn de vragen naar motivatie en relevantie van het onderzoek

Als we kijken naar de redenen die mensen hebben om te kiezen voor een
bepaalde onderzoeksvraag, kunnen we drietal grote groepen onderscheiden:
 Intellectuele redenen: het gaat hierbij om redenen die vanuit het
wetenschapsbedrijf zelf aangedragen worden om te kiezen voor een
bepaald onderzoeksprobleem
o Eerste mogelijke bron van dit soort onderwerpen zijn bepaalde
paradigmata of theorieën. In sommige denkstromingen komen
bepaalde onderzoeksproblemen immers sneller op de
onderzoeksagenda dan andere.
o Naast theorieën kan ook louter wetenschappelijke nieuwsgierigheid
een aanleiding vormen om bepaalde vragen te onderzoeken
 Praktische redenen: heeft te maken met het doel dat de onderzoeker
voor ogen heeft met zijn onderzoeksvraag.
o Daar waar onderzoek vanuit intellectuele overwegingen doorgaans
een fenomeen wil begrijpen, wil de onderzoeker met een praktische
onderzoeksvraag voornamelijk iets bereiken.
o Twee voorbeelden van onderzoek door praktische redenen
 Evaluatieonderzoek is één voorbeeld van onderzoek waarbij
een praktisch doel aan de basis ligt van een onderzoek.
 Ze bekijkt daarbij niet alleen de praktijk en de
eventuele gevolgen van de praktijk maar heeft ook
aandacht voor de planningsfase waarin het ideeëngoed
over de nieuwe aanpak tot stand komt

, Handelingsonderzoek of actieonderzoek: hier wordt
onderzoek gedaan in nauwe samenwerking met de
onderzochten zelf.
 Diegenen over wie het onderzoek gaat, worden
betrokken bij het onderzoek en geven actief mee vorm
aan het onderzoek
 Persoonlijke redenen: bij veel onderzoeken zijn de persoonlijke redenen
een doorslaggevende reden om een bepaald onderzoek aan te vangen
o Een thema raakt een onderzoeker en maakt dat hij er een intrinsieke
motivatie in vindt om over dat thema of naar die bepaalde vraag
onderzoek te gaan doen.
o Toch moet de onderzoeker zich bewust zijn van zijn persoonlijke
connectie met zijn onderzoeksthema
 Persoonlijke redenen, eigen normen en waarden kunnen
immers een belangrijke invloed uitoefenen op het verloop van
het onderzoek en op de wijze waarop de onderzoeker omgaat
met een thema
Onderzoekslogboek: Richards (2015)
Richards adviseert om van bij het begin van het onderzoek al je gedachten en
voortgang bij te houden in een onderzoekslogboek
 Dat betekent dat je in deze fase van het onderzoek niet alleen voor jezelf
uitschrijft waarover je onderzoek wil doen, maar ook wat de persoonlijke,
intellectuele en/ of praktische redenen voor jou zijn om dit onderzoek te
gaan doen
 Belangrijk daarbij: voor alles wat er later in je onderzoeks gebeurt, hou je
bij wat er wijzigede, waarom iets wijzigde, wat de alternatieve waren voor
de wijziging en wat je denkt dat er zal veranderen in je onderzoek door je
wijziging
“waarom is dit onderzoek belangrijk?”
Het is niet alleen belangrijk dat de onderzoeker zich bewust is van de keuze die
hij maakt voor een bepaald onderwerp, het is even belangrijk om de keuze
duidelijk te motiveren
Uitleggen waarom je onderzoek belangrijk is, hangt vaak samen met uitleggen
wat het doel van de studie zal zijn. Er zijn vier belangrijke doelen:
 Verkennen / exploratief onderzoek
o Het doel hier is om te komen tot inzichten op een domein waar tot
nu toe weinig over geweten is.
o Veel kwalitatief onderzoek is verkennend van aard => het komt wel
vaak voor in combinatie met de andere drie
o De verantwoording van een verkennend onderzoek gaat in essentie
over het ontdekken van nieuwe domeinen.
 Het kan ook zijn dat de onderzoeker een domein waar al wel
heel veel over geweten is gebruikt om een nieuwe
onderzoeksdoelgroep te bestuderen

, oIn de verantwoording zal de onderzoeker dan ook wijzen op de
nieuwe kennis die vergaard zal worden en de nieuwe hypothesen
voor verder onderzoek die uit de resultaten naar voren zullen komen
 Verklarend onderzoek
o Verklarend onderzoek lijkt op het eerste zicht niet thuis te horen bij
het kwalitatief onderzoek, maar eerder binnen het kwantitatief
onderzoek
 Bij kwalitatief onderzoek gaat de onderzoeker in zijn
onderzoek expliciet op zoek gaan naar het ontdekken van
oorzaken in de betekenisgeving van personen
 Door diepgaand op de geschiedenis en de persoonlijke
leefwereld van respondenten in te gaan, kan de focus
verklarend van aard zijn.
o maar toch blijft dit soort invalshoek voor kwalitatief onderzoek
zeldzaam door de beperkte omvang van de onderzoekspopulatie
 Beschrijvend onderzoek
o De waarde van het onderzoek hier is het aanleveren van een
gedetailleerde beschrijving van een bepaalde case die bestudeerd
wordt.
o De verantwoording in dit geval bestaat in de kennis en inzichten die
de omstandige beschrijving van een bepaalde case kan bijdragen.
o Zeker wanneer de case een uniek geval is, is een nauwkeurige
wetenschappelijke beschrijving een belangrijke meerwaarde
 Emancipatorisch onderzoek
o In actieonderzoek wil de onderzoeker niet alleen kennis opdoen
maar wil hij, samen met de onderzochten, ook een sociaal probleem
aanpakken of de betrokken instrumenten aanreiken om een
probleem aan te pakken
o De verantwoording van dit soort onderzoek ligt niet alleen in de
verworven theoretische kennis maar ook en vooral op het
emancipatorisch vlak
o Doel van dit onderzoek is een bijdrage leveren in sociale actie en de
staving van het belang van het onderzoek moet dan ook mee daar
gezocht worden
voor wie is het onderzoek bedoeld?
Bijkomend moet de onderzoeker verantwoorden voor wie de resultaten belangrijk
zullen zijn. we kunnen drie doelgroepen zien die belang hebben bij een
(kwalitatief) onderzoek
 Wetenschappelijke gemeenschap
o De onderzoeker wil met zijn wetenschappelijk onderzoek bijdragen
aan de stand van de kennis over een bepaald onderwerp en voert
hiervoor onderzoek uit.
o Als men een bijdrage wilt leveren die relevant is voor de
wetenschappelijke gemeenschap, dan moet men argumenteren dat
het onderzoek een significante bijdrage levert aan de theoretische
en/ of empirische kennis
 Dat betekent dat de onderzoeker moet bewijzen dat zijn
onderzoek niet al ergens anders uitgevoerd werd (tenzij het