om te beginnen
PSYCHOLOGIE – hoofdstuk 1
What’s in a name?
Iedereen lijkt te weten wat het woord ‘psychologie’ precies inhoudt. Het idee dat mensen hebben over
psychologische kennis op basis van de media en de populariserende literatuur, is veelal verkeerd. De
wetenschappelijk verantwoorde kennis van psychologen wordt, merkwaardig genoeg, immers tegelijkertijd
over- en onderschat.
Hoe wordt het begrip ‘psychologie’ gedefinieerd?
“Psychologie als de wetschappelijke studie van de mentale processen en van
Henry het gedrag.”
Roediger
“Psychologie is de empirische studie van het gedrag en de mentale processen.”
Het domein dat de wetenschappelijke psychologie bestrijkt, is zeer breed. Mede daardoor is er veel onenigheid
over een preciezere definitie van de term psychologie, zelfs binnen de wetenschappelijke wereld.
Psychologie is niet de enige wetenschappelijke discipline die het gedrag bestudeert. Ook de culturele
antropologie, sociologie, rechten, economie en criminologie bestuderen het menselijk gedrag, maar wel vanuit
een ander gezichtspunt.
Belang van kritisch denken
Precies omdat iedereen vanuit de media en de populariserende literatuur vertrouwd is met het woord
‘psychologie’, stelt:
Keith “De psychologie als wetenschappelijke discipline, wellicht meer dan eender
Stanovich welke andere wetenschappelijke discipline, kritisch denken vereist.”
Die kritische grondhouding is vereist om de wetenschappelijke psychologie te onderscheiden van andere
kennis zoals parapsychologie, de zelfhulpliteratuur en de receptkennis, die zelfden op gecontroleerd
wetenschappelijk onderzoek is gebaseerd.
Uit onderzoek blijkt dat 40 – 75% van de mensen geloof hecht aan verschijnselen zoals telepathie,
helderziendheid, bioritme en psychische heelkunde. Empirische studies hebben evenwel duidelijk aangetoond
dat investeringen in dergelijke fenomenen nutteloos zijn.
,In 2011 beweerde Daryl Bem dat hij in een serie van 9 experimenten evidentie gevonden had voor de
mogelijkheid om de toekomst te voorspellen. Indien de proefpersonen louter toevallig zouden kiezen, dan
hadden ze bij elke beurt 50% kans om het gordijn met een erotische scène achter te kiezen. Ze kozen echter in
53,1% van de proefbeurten voor het gordijn dat hun nadien een erotische scène te zien gaf, wat statisch meer
is dan de te verwachten 50%. Uit die resultaten en uit soortgelijke analyses van de overige experimenten
besloot Bem dat mensen de toekomst kunnen voorspellen.
Haaranalyse van zijn gegevens door anderen toonde echter aan dat de beschreven bevindingen op een
misleidende manier waren voorgesteld en dat de experimenten op geen enkele manier aantoonden dat het
mogelijk is om in de toekomst te kijken.
De resultaten van onderzoek naar het bestaan van ‘extrasensorische perceptie’ of andere bovennatuurlijke
fenomenen zijn zonder uitzondering steeds negatief geweest: na een eeuw empirische studies is er nog steeds
geen enkel betrouwbaar bewijs voor het bestaan van dergelijke fenomenen geleverd.
Freud en psychologie
De psychologie als wetenschappelijke discipline is tamelijk onbekend bij het grote publiek. Freud en Jung
waren geneesheren, geen psychologen, en hun theorieën werden de laatste tijd argwanend bekeken door de
grote meerderheid van de psychologen uit de wetenschappelijke wereld. Minder dan 10% van de leden van de
APA onderschrijft de ideeën van de psychoanalyse. Freuds methode van onderzoek, met name het afleiden van
wetmatigheden uit klinische gevalstudies, is ook zeker niet representatief voor de gangbare psychologische
onderzoeksmethoden. De associatie van psychologie met de psychoanalyse noemt Stanovitch het
‘Freudprobleem’.
Een beknopt historisch overzicht
1900 – 1960 1960 – heden
1879 heden
behaviorisme cognitieve psychologie
Wilhelm Wundt neurowetenschappen
Psychologie is een jonge wetenschappelijke discipline.
In 1879 opende Wilhelm Wundt aan de universiteit van Leipzig het eerste laboratorium voor experimentele
psychologie.
De wetenschappelijke psychologie heeft haar wortels in de filosofie en de fysiologie / neurologie. Dat illustreert
het tweevoudige karakter van psychologische kennis, waarbij zowel geesteswetenschappelijke
onderzoeksmethoden als positief-wetenschappelijke onderzoeksmethoden worden gebruikt. In de filosofische
traditie wordt psychologie geassocieerd met de studie van de geest of de psyche.
,Binnen de filosofische traditie zijn historisch 2 strekkingen te onderscheiden.
“Het beschouwde de ratio als enig toelaatbare criterium voor geldige kennis en
rationalisme dat veelal een dualistische visie aanhield, waarin lichaam en geest gescheiden
identiteiten waren.”
descartiaanse visie “De geest kon principieel niet objectief worden bestudeerd.”
“Van empirisme en associationisme, waarbij geldige kennis enkel verkregen
Angelsaksische traditie
kon worden via onbevooroordeelde zintuigelijke kennis.”
Vooral die laatste traditie heeft de weg vrijgemaakt voor de wetenschappelijke psychologie, gebaseerd op
systematisch empirisch onderzoek. De fysiologie en neurologie hebben geleid tot de ontmaskering van de
mythe van het descartiaanse bewustzijn als niet-materiële substantie en zo mee het geschikte klimaat verzorgd
voor het begin van de wetenschappelijke psychologie.
De eerste experimenteel psychologen beschouwden het bewustzijn als het principale object van de
psychologie. Ongeveer rond dezelfde tijd pleitten sommigen voor het bestuderen van het onbewuste. Na de
Tweede Wereldoorlog werd psychologie echter overwegend gedefinieerd als een gedragswetenschap, die
enkel objectief waarneembaar gedrag mocht bestuderen.
Behaviorisme, de psychologie werd gereduceerd tot het achterhalen van verbanden tussen stimulus en reactie,
en waarbij de studie van mentale processen als onwetenschappelijk werd beschouwd. Tijdens de
behavioristische periode, die pas op het einde van de jaren 1960 tot een einde kwam, bestudeerden
psychologen vooral diergedrag en werd ervan uitgegaan dat menselijk gedrag niet fundamenteel verschilt van
het gedrag van dieren, hooguit met een grotere complexiteit, maar dat dezelfde principes gelden.
Door de opkomst van de computer en andere mechanische kennissystemen staan sinds de jaren 1960 de
informatieverwerkingsmogelijkheden van mensen centraal in veel psychologisch onderzoek. De studie van de
manier waarop wij informatie verwerken, wordt de cognitieve psychologie genoemd.
Onder invloed van de vooruitgang in de biomedische wetenschappen is recentelijk een nieuwe tendens
aanwezig om de studie van het gedrag en de mentale processen in nauwer verband te zien met de
neurowetenschappen.
, Methodologische eisen voor wetenschappelijk onderzoek
Systematisch empirisme
Wetenschappelijke kennis laat zich in de eerst plaats leiden door het systematisch waarnemen van de
werkelijkheid. Die nadruk op de empirische studie van de werkelijkheid staat in contrast met de werkwijze van
de filosofie. De empirische werkwijze impliceert ook dat er geen gezagsargumenten bestaan voor
wetenschappelijke kennis, wat een relatief ‘nieuw’ fenomeen is in de geschiedenis. Hoe bekend een
wetenschapper ook is, in principe kan hij de wetenschappelijke gemeenschap niet overtuigen van zijn inzichten
zonder empirisch verzamelde evidentie voor zijn beweringen te geven.
Het gebrek aan systematisch empirisch onderzoek kan leiden tot wetenschappelijke dwalingen.
Verifieerbare kennis
Een tweede eis voor wetenschappelijke kennis is dat het om publiek verifieerbare kennis moet gaan. Hiermee
wordt bedoeld dat kennis repliceerbaar moet zijn. Een bevinding van een onderzoeker kan pas
wetenschappelijk aanvaard worden wanneer anderen zijn observaties kunnen overdoen na het toepassen van
dezelfde procedure.
Om te waken over de eis van repliceerbaarheid hebben onderzoekers een systeem van peer review ingebouwd
bij het verspreiden van wetenschappelijke kennis. Voordat een onderzoeker zijn bevindingen kan publiceren in
een wetenschappelijk tijdschrift en op die manier zijn resultaten aan de wetenschappelijke werend kenbaar
kan maken, wordt zijn publicatie beoordeeld door een aantal collega’s die werkzaam zijn in hetzelfde
onderzoeksdomein. Die beoordelen het onderzoek anoniem op wetenschappelijke degelijkheid.
Ze beoordelen de:
zinvolheid van de vraagstelling
aangewende procedures
verwerking van de gegevens
gegrond zijn van de conclusies
ethische karakter van de gebruikte methoden.
Toetsbare theorieën en uitspraken
Een derde kenmerk is dat enkel oplosbare problemen worden onderzocht. Wetenschappelijke theorieën
moeten toetsbare theorieën zijn en uitspraken die de status van wetenschappelijke kennis willen verkrijgen,
moeten falsifieerbaar zijn.
Wat wel of niet onderzoekbaar is, kan door de tijd heen wel veranderen.
PSYCHOLOGIE – hoofdstuk 1
What’s in a name?
Iedereen lijkt te weten wat het woord ‘psychologie’ precies inhoudt. Het idee dat mensen hebben over
psychologische kennis op basis van de media en de populariserende literatuur, is veelal verkeerd. De
wetenschappelijk verantwoorde kennis van psychologen wordt, merkwaardig genoeg, immers tegelijkertijd
over- en onderschat.
Hoe wordt het begrip ‘psychologie’ gedefinieerd?
“Psychologie als de wetschappelijke studie van de mentale processen en van
Henry het gedrag.”
Roediger
“Psychologie is de empirische studie van het gedrag en de mentale processen.”
Het domein dat de wetenschappelijke psychologie bestrijkt, is zeer breed. Mede daardoor is er veel onenigheid
over een preciezere definitie van de term psychologie, zelfs binnen de wetenschappelijke wereld.
Psychologie is niet de enige wetenschappelijke discipline die het gedrag bestudeert. Ook de culturele
antropologie, sociologie, rechten, economie en criminologie bestuderen het menselijk gedrag, maar wel vanuit
een ander gezichtspunt.
Belang van kritisch denken
Precies omdat iedereen vanuit de media en de populariserende literatuur vertrouwd is met het woord
‘psychologie’, stelt:
Keith “De psychologie als wetenschappelijke discipline, wellicht meer dan eender
Stanovich welke andere wetenschappelijke discipline, kritisch denken vereist.”
Die kritische grondhouding is vereist om de wetenschappelijke psychologie te onderscheiden van andere
kennis zoals parapsychologie, de zelfhulpliteratuur en de receptkennis, die zelfden op gecontroleerd
wetenschappelijk onderzoek is gebaseerd.
Uit onderzoek blijkt dat 40 – 75% van de mensen geloof hecht aan verschijnselen zoals telepathie,
helderziendheid, bioritme en psychische heelkunde. Empirische studies hebben evenwel duidelijk aangetoond
dat investeringen in dergelijke fenomenen nutteloos zijn.
,In 2011 beweerde Daryl Bem dat hij in een serie van 9 experimenten evidentie gevonden had voor de
mogelijkheid om de toekomst te voorspellen. Indien de proefpersonen louter toevallig zouden kiezen, dan
hadden ze bij elke beurt 50% kans om het gordijn met een erotische scène achter te kiezen. Ze kozen echter in
53,1% van de proefbeurten voor het gordijn dat hun nadien een erotische scène te zien gaf, wat statisch meer
is dan de te verwachten 50%. Uit die resultaten en uit soortgelijke analyses van de overige experimenten
besloot Bem dat mensen de toekomst kunnen voorspellen.
Haaranalyse van zijn gegevens door anderen toonde echter aan dat de beschreven bevindingen op een
misleidende manier waren voorgesteld en dat de experimenten op geen enkele manier aantoonden dat het
mogelijk is om in de toekomst te kijken.
De resultaten van onderzoek naar het bestaan van ‘extrasensorische perceptie’ of andere bovennatuurlijke
fenomenen zijn zonder uitzondering steeds negatief geweest: na een eeuw empirische studies is er nog steeds
geen enkel betrouwbaar bewijs voor het bestaan van dergelijke fenomenen geleverd.
Freud en psychologie
De psychologie als wetenschappelijke discipline is tamelijk onbekend bij het grote publiek. Freud en Jung
waren geneesheren, geen psychologen, en hun theorieën werden de laatste tijd argwanend bekeken door de
grote meerderheid van de psychologen uit de wetenschappelijke wereld. Minder dan 10% van de leden van de
APA onderschrijft de ideeën van de psychoanalyse. Freuds methode van onderzoek, met name het afleiden van
wetmatigheden uit klinische gevalstudies, is ook zeker niet representatief voor de gangbare psychologische
onderzoeksmethoden. De associatie van psychologie met de psychoanalyse noemt Stanovitch het
‘Freudprobleem’.
Een beknopt historisch overzicht
1900 – 1960 1960 – heden
1879 heden
behaviorisme cognitieve psychologie
Wilhelm Wundt neurowetenschappen
Psychologie is een jonge wetenschappelijke discipline.
In 1879 opende Wilhelm Wundt aan de universiteit van Leipzig het eerste laboratorium voor experimentele
psychologie.
De wetenschappelijke psychologie heeft haar wortels in de filosofie en de fysiologie / neurologie. Dat illustreert
het tweevoudige karakter van psychologische kennis, waarbij zowel geesteswetenschappelijke
onderzoeksmethoden als positief-wetenschappelijke onderzoeksmethoden worden gebruikt. In de filosofische
traditie wordt psychologie geassocieerd met de studie van de geest of de psyche.
,Binnen de filosofische traditie zijn historisch 2 strekkingen te onderscheiden.
“Het beschouwde de ratio als enig toelaatbare criterium voor geldige kennis en
rationalisme dat veelal een dualistische visie aanhield, waarin lichaam en geest gescheiden
identiteiten waren.”
descartiaanse visie “De geest kon principieel niet objectief worden bestudeerd.”
“Van empirisme en associationisme, waarbij geldige kennis enkel verkregen
Angelsaksische traditie
kon worden via onbevooroordeelde zintuigelijke kennis.”
Vooral die laatste traditie heeft de weg vrijgemaakt voor de wetenschappelijke psychologie, gebaseerd op
systematisch empirisch onderzoek. De fysiologie en neurologie hebben geleid tot de ontmaskering van de
mythe van het descartiaanse bewustzijn als niet-materiële substantie en zo mee het geschikte klimaat verzorgd
voor het begin van de wetenschappelijke psychologie.
De eerste experimenteel psychologen beschouwden het bewustzijn als het principale object van de
psychologie. Ongeveer rond dezelfde tijd pleitten sommigen voor het bestuderen van het onbewuste. Na de
Tweede Wereldoorlog werd psychologie echter overwegend gedefinieerd als een gedragswetenschap, die
enkel objectief waarneembaar gedrag mocht bestuderen.
Behaviorisme, de psychologie werd gereduceerd tot het achterhalen van verbanden tussen stimulus en reactie,
en waarbij de studie van mentale processen als onwetenschappelijk werd beschouwd. Tijdens de
behavioristische periode, die pas op het einde van de jaren 1960 tot een einde kwam, bestudeerden
psychologen vooral diergedrag en werd ervan uitgegaan dat menselijk gedrag niet fundamenteel verschilt van
het gedrag van dieren, hooguit met een grotere complexiteit, maar dat dezelfde principes gelden.
Door de opkomst van de computer en andere mechanische kennissystemen staan sinds de jaren 1960 de
informatieverwerkingsmogelijkheden van mensen centraal in veel psychologisch onderzoek. De studie van de
manier waarop wij informatie verwerken, wordt de cognitieve psychologie genoemd.
Onder invloed van de vooruitgang in de biomedische wetenschappen is recentelijk een nieuwe tendens
aanwezig om de studie van het gedrag en de mentale processen in nauwer verband te zien met de
neurowetenschappen.
, Methodologische eisen voor wetenschappelijk onderzoek
Systematisch empirisme
Wetenschappelijke kennis laat zich in de eerst plaats leiden door het systematisch waarnemen van de
werkelijkheid. Die nadruk op de empirische studie van de werkelijkheid staat in contrast met de werkwijze van
de filosofie. De empirische werkwijze impliceert ook dat er geen gezagsargumenten bestaan voor
wetenschappelijke kennis, wat een relatief ‘nieuw’ fenomeen is in de geschiedenis. Hoe bekend een
wetenschapper ook is, in principe kan hij de wetenschappelijke gemeenschap niet overtuigen van zijn inzichten
zonder empirisch verzamelde evidentie voor zijn beweringen te geven.
Het gebrek aan systematisch empirisch onderzoek kan leiden tot wetenschappelijke dwalingen.
Verifieerbare kennis
Een tweede eis voor wetenschappelijke kennis is dat het om publiek verifieerbare kennis moet gaan. Hiermee
wordt bedoeld dat kennis repliceerbaar moet zijn. Een bevinding van een onderzoeker kan pas
wetenschappelijk aanvaard worden wanneer anderen zijn observaties kunnen overdoen na het toepassen van
dezelfde procedure.
Om te waken over de eis van repliceerbaarheid hebben onderzoekers een systeem van peer review ingebouwd
bij het verspreiden van wetenschappelijke kennis. Voordat een onderzoeker zijn bevindingen kan publiceren in
een wetenschappelijk tijdschrift en op die manier zijn resultaten aan de wetenschappelijke werend kenbaar
kan maken, wordt zijn publicatie beoordeeld door een aantal collega’s die werkzaam zijn in hetzelfde
onderzoeksdomein. Die beoordelen het onderzoek anoniem op wetenschappelijke degelijkheid.
Ze beoordelen de:
zinvolheid van de vraagstelling
aangewende procedures
verwerking van de gegevens
gegrond zijn van de conclusies
ethische karakter van de gebruikte methoden.
Toetsbare theorieën en uitspraken
Een derde kenmerk is dat enkel oplosbare problemen worden onderzocht. Wetenschappelijke theorieën
moeten toetsbare theorieën zijn en uitspraken die de status van wetenschappelijke kennis willen verkrijgen,
moeten falsifieerbaar zijn.
Wat wel of niet onderzoekbaar is, kan door de tijd heen wel veranderen.
