Lewenswetenskap
Graad 10
© 2026 Knap Opsommings
All notes, summaries, and study materials are owned by Knap Opsommings. Please use them only forg.your
Do person
not copy, share, or sell our content without permission
© 2026 Knap Opsommings
, Chemie van Lewe
Organiese verbindings
→ koolstof (C), waterstof (H) & suurstof (O)
Koolhidrate
• Atome van koolstof, waterstof & suurstof
• HOOFFUNKSIE = verskaf energie aan lewende organismes
Monosakkariede Disakkariede Polisakkariede
[ > eenvoudige / enkelsuikers [ > verenig van enkelsuikers = STYSELS:
(bv. glukose) = basiese dubbelsuikers (bv. sukrose) > • Stoor energie in
eenhede] TWEE SUIKERS] organismes : 100de
TOETS : Benedict-oplossing / Bv. : Melk = laktose glukosemolekules wat
Fehling A & B oplossing Suikerriet = sukrose verbind is
[rooibruin] • Gestoor in
PLANTSELLE >
opgegaar in lewer &
spiere
• TOETS :
jodiumoplossing =
blouswart
SELLULOSE:
• HOOFKOMPONENT
van plantselwande [nie
in diere]
• Soortgelyke struktuur
as stysel MAAR > kan
nie verteer & energie
verkry nie > vorm
VESEL / growwigheid
in dieet
• TOETS : Schultz-
oplossing = pers
Lipiede (Vette)
• Koolstof , waterstof en suurstof [soms ook fosfor (P)]
• TOETS: organiese oplosmiddels
• BELANGRIKHEID [lipiede] = gaar energie op & maak selstrukture (bv. selmembrane]
© 2026 Knap Opsommings
, • STRUKTUUR: [vloeibaar / solied > afhangend van verbinding > gliserolmolekules &
lipiedmolekule]
Versadigde vette Onversadigde vette
> diere > plante
> solied (kamertemperatuur) > vloeibaar (kamertemperatuur)
Bv. varkvet & botter
> hoë bloedcholesterol & hartsiektes
Nukleïensuur
’n organiese verbinding wat die elemente koolstof, waterstof, suurstof, stikstof en fosfor bevat .
⇨Polinukleotied [DNA & RNA]
Twee soorte nukleïensure:
1. deoksiribonukleïensuur (DNS)
2. ribonukleïensuur (RNS)
→ STIKSTOFHOUSENDE VERBINDINGS
→ FUNKSIE = beheer die struktuur + funksies van ‘n sel
STRUKTUUR:
→ koolstof, waterstof, suurstof, stikstof & fosfor
→ bestaan uit nukleotiede
DNA/DNS RNA/RNS
→ kern → nukleolus, sitoplasma & ribosome
→ berg oorerflike inligting → bou proteiene uit amoniosure
Ensieme
• Proteiene wat as KATALISATORS optree
• Katalisator [ → stof wat tempo van chemiese reaksie versnel]
• [GEVOELIG VIR TEMPERATUUR EN pH-VLAKKE]
ROL [ensieme]:
→ Reguleer CHEMIESE REAKSIE in lewende selle
→ Verbind molekules & verbreek molekules
→ Sonder ensieme = metaboliese tempo te stadig vir oorlewing
HOE WERK ENSIEME?
• [“slot-en-sleutel-model”]
• Ensieme = streek met spesifieke vorm [AKTIEWE STREEK]; substraatmolekule (ensiem
inwerk) > vorm stem ooreen met aktiewe streek [ensiem + substraat PAS INMEKAAR]
• Ensiem & substraat > verbind = chemiese reaksie > produk / resultaat = losgemaak van
ensiem & kan dan WEER GEBRUIK WORD
© 2026 Knap Opsommings
, GEVOELIG VIR TEMPERATUUR:
• verhoogde temperatuur = verhoogde reaksietempo
• Nog verhoogde temperatuur = vorm van aktiewe streek verander [gedenatureer]
• ENSIEME KAN NIE FUNKSIONEER AS DIT GEDENATUREER IS NIE!
• Verlaagde temperatuur = verlaagde reaksietempo [geen denatureer]
GEVOELIG VIR pH:
• [pH → maatstaaf van hoe stuur / alkalies ‘n stof is]
• As die medium waarin die ensiem werk verander (te suur / alkalies) = gedenatureer
• PH 7 = neutraal. Suur > 7 en Alklalies > 7.
ENSIEME [ALLERDAAGSE LEWE]:
• Waspoeier > proteienverterende ensieme > vlekke word afgebreek tot oplosbare molekules
> oplossing van waspoeier + water oplos
• Babakos : SPYSVERTERINGSENSIEM
• Bierbroubedryf : stysel → suiker (gisting)
• Rubberbedryf : ontwikkel suurstof uit peroksied > lateks
• Suiwelbedryf : SPYSVERTERINGSENSIEM
• Vrugtesap : afbreek van sellulose + pektien > verhelder
• Brood bak : afbreek van stysel in meel > gis produseer koolstofdioksied > brood rys
Proteïene
• Koolstof, waterstof, suurstof & stikstof (soms swael, fosfor & yster)
• [GEVOELIG VIR TEMPERATUUR EN pH-VLAKKE]
• Selstrukture & funksionering [ensieme]
• 50% van droë massa > vorm liggaamweefsel & -strukture
• Vervoer suurstof (funksie) + vorm teenliggame vir bakterieë & virusse
• Vorm hormone > reguleer liggaamsfunksies
STRUKTUUR:
→ Saamgestel uit 20 aminosure (kombineer > proteiene)
→ Aminosuurketting vou > vorm wat nodig is vir taak wat verrig moet word
Vitamiene
• Komplekse organiese verbindings
• Koolstof, waterstof, suurstof, stikstof (soms > fosfor & swael)
• Nodig om LIGGAAM GESOND TE HOU (normale metaboliese prosesse)
• Meeste = afkomstig van plante
• PLANTE HET NIE VITAMIENES NODIG NIE
• Vitamiene ontbreek in dieet = gebreksiektes
Vitamien Waar dit voorkom: Voordele Gebrek daaraan:
A Visolie, lewer, geel / Goeie gesigsvermoë & Swak gesigsvermoë &
oranje vrugte gesonde vel nagblindheid
© 2026 Knap Opsommings
Graad 10
© 2026 Knap Opsommings
All notes, summaries, and study materials are owned by Knap Opsommings. Please use them only forg.your
Do person
not copy, share, or sell our content without permission
© 2026 Knap Opsommings
, Chemie van Lewe
Organiese verbindings
→ koolstof (C), waterstof (H) & suurstof (O)
Koolhidrate
• Atome van koolstof, waterstof & suurstof
• HOOFFUNKSIE = verskaf energie aan lewende organismes
Monosakkariede Disakkariede Polisakkariede
[ > eenvoudige / enkelsuikers [ > verenig van enkelsuikers = STYSELS:
(bv. glukose) = basiese dubbelsuikers (bv. sukrose) > • Stoor energie in
eenhede] TWEE SUIKERS] organismes : 100de
TOETS : Benedict-oplossing / Bv. : Melk = laktose glukosemolekules wat
Fehling A & B oplossing Suikerriet = sukrose verbind is
[rooibruin] • Gestoor in
PLANTSELLE >
opgegaar in lewer &
spiere
• TOETS :
jodiumoplossing =
blouswart
SELLULOSE:
• HOOFKOMPONENT
van plantselwande [nie
in diere]
• Soortgelyke struktuur
as stysel MAAR > kan
nie verteer & energie
verkry nie > vorm
VESEL / growwigheid
in dieet
• TOETS : Schultz-
oplossing = pers
Lipiede (Vette)
• Koolstof , waterstof en suurstof [soms ook fosfor (P)]
• TOETS: organiese oplosmiddels
• BELANGRIKHEID [lipiede] = gaar energie op & maak selstrukture (bv. selmembrane]
© 2026 Knap Opsommings
, • STRUKTUUR: [vloeibaar / solied > afhangend van verbinding > gliserolmolekules &
lipiedmolekule]
Versadigde vette Onversadigde vette
> diere > plante
> solied (kamertemperatuur) > vloeibaar (kamertemperatuur)
Bv. varkvet & botter
> hoë bloedcholesterol & hartsiektes
Nukleïensuur
’n organiese verbinding wat die elemente koolstof, waterstof, suurstof, stikstof en fosfor bevat .
⇨Polinukleotied [DNA & RNA]
Twee soorte nukleïensure:
1. deoksiribonukleïensuur (DNS)
2. ribonukleïensuur (RNS)
→ STIKSTOFHOUSENDE VERBINDINGS
→ FUNKSIE = beheer die struktuur + funksies van ‘n sel
STRUKTUUR:
→ koolstof, waterstof, suurstof, stikstof & fosfor
→ bestaan uit nukleotiede
DNA/DNS RNA/RNS
→ kern → nukleolus, sitoplasma & ribosome
→ berg oorerflike inligting → bou proteiene uit amoniosure
Ensieme
• Proteiene wat as KATALISATORS optree
• Katalisator [ → stof wat tempo van chemiese reaksie versnel]
• [GEVOELIG VIR TEMPERATUUR EN pH-VLAKKE]
ROL [ensieme]:
→ Reguleer CHEMIESE REAKSIE in lewende selle
→ Verbind molekules & verbreek molekules
→ Sonder ensieme = metaboliese tempo te stadig vir oorlewing
HOE WERK ENSIEME?
• [“slot-en-sleutel-model”]
• Ensieme = streek met spesifieke vorm [AKTIEWE STREEK]; substraatmolekule (ensiem
inwerk) > vorm stem ooreen met aktiewe streek [ensiem + substraat PAS INMEKAAR]
• Ensiem & substraat > verbind = chemiese reaksie > produk / resultaat = losgemaak van
ensiem & kan dan WEER GEBRUIK WORD
© 2026 Knap Opsommings
, GEVOELIG VIR TEMPERATUUR:
• verhoogde temperatuur = verhoogde reaksietempo
• Nog verhoogde temperatuur = vorm van aktiewe streek verander [gedenatureer]
• ENSIEME KAN NIE FUNKSIONEER AS DIT GEDENATUREER IS NIE!
• Verlaagde temperatuur = verlaagde reaksietempo [geen denatureer]
GEVOELIG VIR pH:
• [pH → maatstaaf van hoe stuur / alkalies ‘n stof is]
• As die medium waarin die ensiem werk verander (te suur / alkalies) = gedenatureer
• PH 7 = neutraal. Suur > 7 en Alklalies > 7.
ENSIEME [ALLERDAAGSE LEWE]:
• Waspoeier > proteienverterende ensieme > vlekke word afgebreek tot oplosbare molekules
> oplossing van waspoeier + water oplos
• Babakos : SPYSVERTERINGSENSIEM
• Bierbroubedryf : stysel → suiker (gisting)
• Rubberbedryf : ontwikkel suurstof uit peroksied > lateks
• Suiwelbedryf : SPYSVERTERINGSENSIEM
• Vrugtesap : afbreek van sellulose + pektien > verhelder
• Brood bak : afbreek van stysel in meel > gis produseer koolstofdioksied > brood rys
Proteïene
• Koolstof, waterstof, suurstof & stikstof (soms swael, fosfor & yster)
• [GEVOELIG VIR TEMPERATUUR EN pH-VLAKKE]
• Selstrukture & funksionering [ensieme]
• 50% van droë massa > vorm liggaamweefsel & -strukture
• Vervoer suurstof (funksie) + vorm teenliggame vir bakterieë & virusse
• Vorm hormone > reguleer liggaamsfunksies
STRUKTUUR:
→ Saamgestel uit 20 aminosure (kombineer > proteiene)
→ Aminosuurketting vou > vorm wat nodig is vir taak wat verrig moet word
Vitamiene
• Komplekse organiese verbindings
• Koolstof, waterstof, suurstof, stikstof (soms > fosfor & swael)
• Nodig om LIGGAAM GESOND TE HOU (normale metaboliese prosesse)
• Meeste = afkomstig van plante
• PLANTE HET NIE VITAMIENES NODIG NIE
• Vitamiene ontbreek in dieet = gebreksiektes
Vitamien Waar dit voorkom: Voordele Gebrek daaraan:
A Visolie, lewer, geel / Goeie gesigsvermoë & Swak gesigsvermoë &
oranje vrugte gesonde vel nagblindheid
© 2026 Knap Opsommings
